Ko‘p kanalli boshqariladigan refleksiya (multi-channel governed reflection), Warner Rey Allen ushbu tadqiqotda ong uchun qo‘llaydigan va tizim bir nechta ichki axborot/tajriba kanalini shunchaki qayta ishlashi emas, balki ularni kuzatadigan, birlashtiradigan va ular orasida baholash olib boradigan yuqori boshqaruv tuzilmasiga ega bo‘lishi kerakligini ilgari suradigan strukturaviy ta’rifdir. Tadqiqot yangi neyroilm tajribasi, sun’iy intellekt tajribasi yoki matematik model taqdim etmaydi; Descartes, Hobbes, Locke, Clarke va Leibnizdan boshlab Michael Graziano’ning Attention Schema Theory yondashuvi, ichki tajriba tadqiqotlari, Higher-Order Theories adabiyoti, muhandislik ta’limi va sanoat xavfsizligi tadqiqotlarigacha bo‘lgan manbalarni muallifning Convergent Architecture yondashuvi doirasida talqin qiladi.

Maqolaning asosiy tezisi mashina ongini ta’riflash mumkin yoki mumkin emasligi haqidagi savol ilmiy jihatdan ochiq muammo emasligidir. Allen 1641–1714 yillar oralig‘idagi falsafiy ishlarda refleksiv fikrlash, insonning o‘z ruhiy holatini idrok etishi va idrokning o‘zini idrok etish kabi tuzilmalar ko‘rsatilganini; zamonaviy neyroilmda o‘zini kuzatish va yuqori darajali reprezentatsiya yondashuvlari ushbu strukturaviy chiziqqa yaqinlashishini ta’kidlaydi. Muallif bu umumiylikni bir kanalli qayta ishlash bilan ko‘p kanalli, boshqariladigan refleksiv qayta ishlash o‘rtasidagi farq sifatida qayta ifodalaydi.

Tadqiqotning ikkinchi katta da’vosi ong haqidagi bahsning davom etishini ilmiy noaniqlikdan ko‘ra tarixiy kompyuter arxitekturasi tanlovlari, akademik va kasbiy xulq-atvor shakllari, muhandislik ta’limining tuzilishi hamda e’tibor iqtisodiyoti rag‘batlari bilan tushuntirishdir. Muallif ayniqsa 1950-yillar atrofida ikkilik raqamli apparatning ustunlashishini “burilish nuqtasi” sifatida talqin qiladi va keyinchalik kompyuter arxitekturasining texnik cheklovlari ong haqidagi falsafiy cheklovlar kabi ko‘rilganini ilgari suradi.

Bu xulosalar to‘g‘ri talqin qilinishi kerak. Maqola “ong ilmi barcha olimlarning kelishuvi bilan yopilgan” degan xulosani o‘lchaydigan konsensus tadqiqoti emas. Shuningdek, ong bahsida qatnashayotgan shaxslar manfaat ko‘rayotganini ko‘rsatadigan yangi ishtirokchi namunasi, tajriba, so‘rovnoma yoki iqtisodiy ma’lumotlar tahlilini bermaydi. “Masalaning yopilgani”, “xulq-atvor patologiyasi”, “bahs iqtisodiyoti” va “1950 burilishi” — muallif yaratgan va turli manbalar orqali himoya qilgan talqin qiluvchi tezislardir. Shu sabab Verianla bayonida bu tezislar isbotlangan universal ilmiy haqiqatlar sifatida emas, tadqiqotning o‘z argumentlari sifatida berilishi kerak.

Tadqiqot berayotgan asosiy savol nima?

Maqola bevosita “ong nima?” savolini qaytadan yechishga urinishdan ko‘ra, muallif oldindan yechilgan deb hisoblagan muammo nega hanuz muhokama qilinayotganini tushuntirishga harakat qiladi. Mantiqiy zanjir quyidagicha: agar ongning strukturaviy xususiyati tarixan ta’riflangan va zamonaviy tadqiqotlar uni o‘zini kuzatish mexanizmlari orqali qayta ko‘rsatgan bo‘lsa, bahsning davom etishi sababini ilmda emas, boshqa darajada izlash kerak. Allen bu ikkinchi darajani xulq-atvor, institutlar, ta’lim, bozor rag‘batlari va muhandislik madaniyatidan izlaydi.

Shu tuzilma tufayli tadqiqot ikki xil da’vo qatlamiga ega. Birinchi qatlam ong haqidagi strukturaviy tezisdir: ong faqat kirishdan chiqish hosil qiladigan qayta ishlash emas, balki tizim o‘z jarayonlarini kuzatib va baholay oladigan refleksiv arxitekturani talab qiladi. Ikkinchi qatlam esa sotsiologik va institutsional tezisdir: bu strukturaviy yechim qabul qilinmasligining sababi ilmiy yetishmovchilikdan ko‘ra bahsni davom ettiruvchi rag‘batlar va xulq-atvor shakllaridir.

Ko‘p Kanalli Boshqariladigan Refleksiya Nima?

Ko‘p kanalli boshqariladigan refleksiya ushbu maqolada ongni oddiy axborotni qayta ishlashdan ajratish uchun taklif etilgan strukturaviy tushunchadir: bir nechta axborot yoki ichki tajriba oqimlari ularni kuzatadigan, o‘zaro bog‘laydigan va zarur bo‘lganda ular o‘rtasida baholash olib boradigan boshqaruv qatlami ostida qayta ishlanadi. Bu ibora Allenning sintezlovchi terminologiyasidir; Descartes, Locke, Clarke yoki Leibniz ishlatgan tarixiy atama emas.

Maqola terminologiyasida bir kanalli qayta ishlash, kirish ma’lumotining qayta ishlanib tanlov yoki chiqishga aylantirilishi bilan tavsiflanadi. Allen buni “intelligence” tushunchasi bilan bog‘laydi. Bunga qarshi ravishda u ong uchun shunchaki qayta ishlash yetarli emasligini; tizim qayta ishlayotgan holat haqida ikkinchi axborot yo‘lini yaratishi, ya’ni o‘z ishlashini kuzata olishi kerakligini ta’kidlaydi.

Bu yerdagi kanal so‘zi jismonan alohida kabel degani emas. Maqola izohida kanal kuzatilayotgan jarayon bilan uni kuzatayotgan tuzilma o‘rtasida axborot tashuvchi yo‘lning umumiy nomidir. Biologik tizimda bu birinchi darajali reprezentatsiyaning yuqori darajali kuzatuv jarayonlariga yetib borishini ta’minlaydigan neyron axborot yo‘li sifatida tasavvur qilinishi mumkin. Muhandislik tizimida esa tizim holatining alohida nazorat yoki baholash moduliga uzatilishi o‘xshatishidan foydalaniladi.

Tarixiy zanjir qanday quriladi?

Allen besh mutafakkirni xronologik zanjirga joylashtiradi. Bu yerda e’tibor berish kerak bo‘lgan jihat shuki, besh mutafakkirning hech biri “multi-channel governed reflection” iborasini ishlatmagan. Bu atama Allen tarixiy matnlarda ko‘rganini aytadigan umumiy tuzilmani yagona muhandislik tili ostida jamlash uchun qo‘llaydigan zamonaviy sintezdir.

Muallif ushbu besh yo‘nalishni birlashtirib, refleksiv kuzatuvsiz faqat axborotni qayta ishlash mavjud bo‘lishini, refleksiv kuzatuv qo‘shilganda esa ong uchun zarur strukturaviy xususiyatlar yuzaga kelishini ta’kidlaydi. Biroq “1714-yilda ongning ilmiy ta’rifi qat’iy yakunlangan” degan xulosa tarixiy manbalarning bevosita umumiy bayonoti emas; bu Allenning ushbu matnlardan chiqargan sintezi va talqinidir.

Diqqat Sxemasi Nazariyasi Ushbu Tadqiqotda Qanday Qo‘llanadi?

Michael Graziano’ning Diqqat Sxemasi Nazariyasi (Attention Schema Theory, AST) ushbu maqolada tarixiy refleksiv ong yo‘nalishining zamonaviy neyroilmdagi tayanchlaridan biri sifatida ishlatiladi. ASTning asosiy g‘oyasi — miya o‘z diqqat jarayonlari haqida soddalashtirilgan ichki model yaratishi va ushbu model insonning xabardorlik haqidagi e’tiqodlari, fikrlari va hisobotlari shakllanishiga hissa qo‘shishidir.

Allen Graziano yondashuvini Clarke, Locke va Leibnizning tarixiy tushunchalari bilan bir xil strukturaviy yo‘nalishda o‘qiydi. Grazianoning boshlang‘ich nuqtasi diqqat mexanizmi va miyaning o‘z diqqat holatini modellashtirishidir; Allenning tarixiy zanjiri esa refleksiv fikrlash va insonning o‘z ruhiy holatini anglashidan boshlanadi. Maqola da’vosiga ko‘ra, ikkala yo‘l ham oxir-oqibat tizimning o‘z ishlashi haqida ikkinchi darajali axborot yaratishiga olib keladi.

Grazianoning “2+2” mantiqi nimani anglatadi?

Manba tadqiqot Graziano yondashuvini ong haqida tushuntirilishi kerak bo‘lgan narsa to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomoddiy “his mohiyati”ni qidirish emas, balki miyaning nega va qanday qilib “menda ongli tajriba bor” degan axborotni ishlab chiqarishini tushuntirishdir, degan fikr orqali qo‘llaydi. Bu yondashuvda insonning ong haqida aytadigan, o‘ylaydigan yoki ishonadigan narsalari miyada reprezentatsiya qilingan axborotga tayangan bo‘lishi kerak.

Ikkinchi asosiy nuqta — miyaning dunyo va o‘zi haqidagi modellari obyektni aynan nusxalamaydi. Model funksional, ammo to‘liq bo‘lmagan reprezentatsiyadir. Shunga ko‘ra, subyektiv tajriba haqidagi ichki model ham modellashtirilayotgan jismoniy jarayonlarning barcha tafsilotlarini o‘z ichiga olmaydi. Allen bu g‘oyani refleksiv o‘zini kuzatish tezisi bilan bog‘laydi.

Bu yerda ilmiy chegara muhim: Allen AST bilan o‘zining “multi-channel governed reflection” tushunchasi o‘rtasida kuchli yaqinlashuv borligini ilgari suradi. Bu yaqinlashuv AST CRMAni bevosita tajribada sinovdan o‘tkazganini anglatmaydi. Grazianoning tadqiqot dasturi Allenning olti stansiyali CRMA arxitekturasini tasdiqlash uchun ishlab chiqilmagan.

Ichki tajribaning to‘rt kanali

Maqola Hurlburt va Heaveyning tavsifiy tajriba namunalarini olish tadqiqotlaridan foydalanib ichki tajribaning to‘rt toifasini ajratadi: ichki nutq, ichki ko‘rish, belgisiz fikrlash va hissiyot. Allen ularni bir vaqtda yoki bir xil ruhiy kontekstda mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan tajriba kanallari sifatida talqin qiladi. Manbada ko‘rsatilgan beshinchi nomzod — sensor xabardorlik — keyingi psixometrik tahlilda mustaqil omil sifatida xuddi shu tarzda paydo bo‘lmagani qayd etiladi.

Bu nuqtada “kanal” tushunchasi ikki darajada ishlatilgani ko‘rinadi. Hurlburt yo‘nalishida gap insonning hisobot berishi mumkin bo‘lgan ichki tajriba shakllari haqida boradi. Allen esa ulardan kelib chiqib kengroq arxitekturaviy “boshqariladigan kanal” tushunchasini yaratadi. Bu ikkalasi bir xil eksperimental o‘zgaruvchi emas; ikkinchi tushuncha birinchisidan ham foydalanuvchi arxitekturaviy sintezdir.

Higher-Order Theories nima uchun muhim?

Higher-Order Theories yoki yuqori darajali ong nazariyalari, umumiy qilib aytganda, ruhiy holatning ongli holatga aylanishini o‘sha holat haqida yuqori darajali reprezentatsiya mavjudligi bilan bog‘laydigan nazariyalar oilasidir. Allen bu yondashuvni ham birinchi darajali axborotni qayta ishlash bilan shu qayta ishlashga oid meta-reprezentatsiya o‘rtasidagi farqning zamonaviy misoli sifatida ishlatadi.

Meta-reprezentatsiya, bir reprezentatsiya haqida boshqa reprezentatsiya mavjud bo‘lishini anglatadi. Masalan, tizim faqat “qizil obyekt bor” axborotini qayta ishlamay, o‘z vizual/diqqat holati haqida ikkinchi darajali reprezentatsiyani ham yaratsa, Allen qiziqayotgan refleksiv tuzilma yuzaga kela boshlaydi.

“Governed channel”, ya’ni boshqariladigan kanal nima?

Allenning ushbu tadqiqotga xos hissalaridan biri tarixiy mutafakkirlar ta’riflagan refleksiv harakat axborot tashish muhiti talab qilishini aniq nomlashidir. Muallif bunga governed channel, o‘zbekchada “boshqariladigan kanal” deb atash mumkin bo‘lgan arxitekturaviy unsur nomini beradi.

Mantiq shunday: jarayon o‘z holatini baholaydigan boshqa qatlamga axborot yuborishi kerak bo‘lsa, kuzatilayotgan holat bilan kuzatuvchi tuzilma o‘rtasida uzatish yo‘li bo‘lishi kerak. Muallif bu yo‘lni biologik hamda muhandislik nuqtai nazaridan abstrakt “kanal” sifatida ko‘radi. Bu manbada yangi o‘lchangan neyroanatomik kanal emas; muallifning turli adabiyotlardagi refleksiv munosabatlarni umumiy arxitekturaviy tilga aylantirishidir.

“1950 Burilish Nuqtasi” Tezisi Nimani Da’vo Qiladi?

“1950 burilish nuqtasi” — Allenning zamonaviy ong bahsi tarixini kompyuter muhandisligi bilan bog‘lovchi talqinidir. Muallif dastlabki raqamli kompyuterlarning ikkilik mantiqni tanlaganini o‘sha davrdagi rele, vakuum naychasi va keyinroq tranzistor kabi kommutatsiya apparatlari ikki barqaror holat bilan ishonchli ishlashi bilan bog‘laydi; so‘ng bu muhandislik tanlovi vaqt o‘tishi bilan tafakkur va ong tabiatiga oid haddan tashqari umumiy taxminga aylanganini ta’kidlaydi.

Ikkilik tizim, asosiy jismoniy yoki mantiqiy holatlarni ikki alohida qiymat bilan ifodalovchi hisoblash yondashuvidir. 0 va 1 bu yerda fikrlashning o‘zini emas, elektron holatlarni ishonchli kodlashni ta’minlaydi. Kompyuterning ikkilik bo‘lishi bir vaqtning o‘zida faqat bitta jarayon ishlashi mumkinligini anglatmaydi; zamonaviy ikkilik kompyuterlar ko‘p yadroli qayta ishlash, parallellik, bir vaqtlilik va ko‘plab mantiqiy kanallar yaratishi mumkin. Allenning da’vosi torroq tarixiy/arxitekturaviy da’vodir: dastlabki apparat va ketma-ket dasturlash an’analari ko‘p kanalli refleksiv arxitekturalarni tabiiy boshlang‘ich nuqtaga aylantirmaganini ilgari suradi.

Tadqiqot bu tarixiy tanlov keyinchalik “ongni muhandislik yo‘li bilan qurib bo‘lmaydi” degan fikrga aylantirilganini ilgari suradi. Biroq PDF bu o‘zgarishni bevosita o‘lchaydigan tarixshunoslik ma’lumotlar to‘plami, arxiv qidiruvi protokoli yoki tadqiqotchi intervyularini taqdim etmaydi. Shuning uchun “ikkilik apparat tanlovi ong bahsining 75 yil davom etishiga sabab bo‘ldi” degan jumla tajribaviy hisoblangan sababiy natija emas, maqolaning tarixiy tushuntirish modelidir.

Ikkilik, uchlik va analog variantlar

Manba dastlabki hisoblash tarixida ikkilik, uchlik va analog variantlar bo‘lganini eslatadi va Donald Knuthning kompyuter tarixi bo‘yicha ishlariga murojaat qiladi. Uchlik hisoblashga misol sifatida 1958-yilda Moskva Davlat Universitetida yaratilgan Setun tizimi manbalarda ko‘rsatiladi. Ammo tadqiqot ushbu variantlar o‘rtasida energiya sarfi, xato darajasi yoki apparat narxini taqqoslaydigan yangi muhandislik tahlilini o‘tkazmaydi.

CRMA bu bahsda qayerga joylashtiriladi?

Conscious–Reflective Machine Architecture (CRMA), Allenning oldingi ishlarida ta’riflagan va ushbu maqolada ongning muhandislik jihatdan amalga oshirilishiga misol sifatida ko‘rsatilgan boshqaruv arxitekturasidir. Bu PDFdagi qisqa ta’rifga ko‘ra, tuzilma olti stansiyali halqani o‘z ichiga oladi va “nol pozitsiya”da inson bo‘ladi. Keyinroq to‘rtta davomiylik kanali, uch natijali qaror darvozasi va sessiyalar o‘rtasida boshqariladigan holatni saqlovchi preservation chain mavjudligi aytiladi.

Biroq ushbu maqola CRMAning batafsil texnik spetsifikatsiyasini, stansiyalarning barcha funksiyalarini, ma’lumot tuzilmalarini, algoritmlarini, holat mashinalarini, kechikish tahlilini, xatolarga chidamliligini yoki amalga oshirish kodini bermaydi. Muallif bu tafsilotlar uchun 2026-yildagi oldingi Zenodo ishlariga yo‘naltiradi. Shu sababli ushbu Verianla maqolasida mavjud PDF bermagan CRMA tafsilotlari o‘ylab topilmagan.

Xulq-atvor patologiyasi tushunchasi

Allen ilmiy bahsning davom etishini tushuntirish uchun ish muhiti va kommunikatsiya adabiyotidan bir nechta doirani birlashtiradi. Charles Derberning “support response” va “shift response” farqi, Robert Suttonning tashkiliy buzuvchi xulq-atvor tadqiqotlari, Malcolm Peartning intellectual abuse tushunchasi, Vinita Bansalning himoyaviy xulq tasnifi, Chris Vossning yomon niyatli muzokara naqshlari va Kim Scottning “ruinous empathy” tushunchasi ushbu bo‘limning asosiy manbalaridir.

Bu yerdagi muhim metodologik chegara — ushbu ishlar ong tadqiqotchilari ustida bir xil tajriba protokoli bilan qo‘llangan yagona ma’lumotlar to‘plamini tashkil etmaydi. Allen turli sohalardagi xulq-atvor tushunchalarini ong bahsiga analogik ravishda qo‘llaydi. Shu sabab “ong tadqiqotchilarida bu xulqning tarqalishi %X” kabi xulosani ushbu maqoladan chiqarib bo‘lmaydi.

Support response va shift response

Support response, suhbatdosh qo‘ygan doira ichida qolib, mavzuni rivojlantiradigan javobdir. Shift response esa diqqatni javob beruvchining o‘z doirasiga ko‘chiradi. Allen ong bahsida ikkinchi xulq tez-tez uchrashini ta’kidlaydi: aniq da’vo yoki dalil ko‘rib chiqilish o‘rniga, bahs boshqa terminologiyaga, boshqa falsafiy savolga yoki yana “sir” mavzusiga o‘tkaziladi.

Besh bosqichli “disruption fingerprint”

Maqolaning xulq-atvor bo‘limidagi eng aniq sintezlardan biri besh bosqichli buzuvchi o‘zaro ta’sir naqshidir. Bu naqsh Allen yuqoridagi xulq-atvor adabiyotidan hosil qilgan tushuntirish doirasidir; tasdiqlangan klinik diagnostika testi yoki psixometrik shkala emas.

1. O‘rnashgan deb hisoblangan pozitsiya ilgari suriladi. Ta’rif, tarix yoki arxitektura kabi tezis bayon qilinadi.
2. Javob beruvchi dalil bilan bevosita shug‘ullanish o‘rniga doirani o‘zgartiradi. Bahs boshqa terminologiya yoki yon muammoga ko‘chiriladi.
3. Birinchi shaxs qayta tushuntirish uchun unumli ishini to‘xtatadi. Vaqt va e’tibor avval tushuntirilgan asosni qayta qurishga ketadi.
4. Tuzatish shaxsiy hujum sifatida qayta talqin qilinadi. Mazmuniy bahs o‘rnini ijtimoiy taranglik egallaydi.
5. Hisobdorlik yuzaga kelmasdan sikl qayta boshlanadi. Allenning fikricha, shu tariqa bahsning davom ettirilishi o‘zini qayta ishlab chiqaradi.

Manba bu naqsh LinkedIn, akademik konferensiyalar, taqriz jarayoni va jamoat diskursida kuzatilishi mumkinligini ilgari suradi. Biroq tadqiqot ulardan tizimli namuna to‘playdigan, kodlovchilararo ishonchlilikni hisoblaydigan yoki chastota tahlili o‘tkazadigan kontent tahlilini taqdim etmaydi.

Muhandislik ta’limi bilan o‘rnatilgan aloqa

Allen bu xulq shakllari faqat individual xususiyatlardan kelib chiqmasligini, balki ta’lim institutlari tomonidan ham ishlab chiqarilishini ta’kidlaydi. American Institute of Chemical Engineers e’lon qilgan 2024-yilgi tadqiqot orqali muhandislik ta’limida eslab qolish, tushunish va ideallashtirilgan muammolarga qo‘llash ustun ekanini; tahlil, baholash va yaratish esa ko‘proq capstone kabi yakuniy bosqich faoliyatlarida jamlanishini bayon qiladi.

Manba, shuningdek, kimyoviy jarayon sanoatida ishga yangi kirganlarning dastlabki ikki yili bilan bog‘liq ta’lim–amaliyot bo‘shlig‘i yiliga taxminan 320 million AQSh dollari unumdorlik yo‘qotishiga teng kelishini bildiradi. Bu raqam Allenning yangi xarajat hisobi emas; [20] manba orqali olingan ikkilamchi qiymatdir.

Maqola keyin 2025-yildagi “Degrees But No Skills” tadqiqoti va NBERdagi muhandislik ta’limi–amaliyot bo‘shlig‘i tadqiqotidan foydalanib, nazariy bilimni real ish sharoitiga ko‘chirishdagi muammoni muhokama qiladi. Allenning yanada kengroq talqini — “biror narsa qurish” o‘rniga bahs ishlab chiqarish qobiliyati mukofotlanadigan madaniyat shakllanganidir.

Bozor mexanizmi tezisi

Tadqiqotning to‘rtinchi bo‘limi e’tibor iqtisodiyotiga qaratilgan. Muallif mantig‘iga ko‘ra, yopilgan savol yangi kontent yaratish imkoniyatini kamaytiradi, ochiq qoldirilgan savol esa konferensiya, maqola, podkast, ijtimoiy tarmoq bahsi, kitob va moliyalashtirish faoliyatini yaratishda davom etadi. Shu sabab ochiq savolning o‘zi iqtisodiy mahsulotga aylanishi mumkinligi ilgari suriladi.

Allen hozirgi sun’iy intellekt bozorini spekulyativ pufak xususiyatlarini ko‘rsatuvchi tuzilma sifatida ta’riflaydi va ong bahsi bu tuzilmada kontent ishlab chiqarish funksiyasini bajarishini aytadi. Ammo mavjud PDFda kompaniya baholari, daromad multiplikatorlari, moliyalashtirish raundlari, nashrlar soni yoki ong bahsining iqtisodiy daromadini o‘lchaydigan yangi ma’lumotlar to‘plami yo‘q. Bu bo‘lim miqdoriy bozor tadqiqoti emas, muallifning rag‘bat tuzilmasi haqidagi talqinidir.

Xuddi shuningdek, rivojlangan tijorat tizimlari “boshqariladigan refleksiya arxitekturasining to‘rtdan biridan kamini” qondiradi degan da’vo ushbu PDFda batafsil ball jadvali bilan ko‘rsatilmagan. Muallif bu bahoni kengroq Convergent Architecture dasturidagi spetsifikatsiyalarga asoslaydi. Shu sabab nisbat ushbu maqolada mustaqil ravishda qayta hisoblab bo‘lmaydi.

Sanoat xavfsizligi analogiyasi

Maqola yangi texnologiya bilan boshqaruv o‘rtasida vaqt tafovuti paydo bo‘lganda baxtsiz hodisalar ko‘payishi haqidagi tezisni tarixiy mehnat xavfsizligi ma’lumotlari bilan qo‘llab-quvvatlashga urinadi. Mark Aldrichning Amerika sanoat xavfsizligi tarixi tadqiqotiga asoslanib, 1869–1927 davrida har bir ishchiga qo‘shilgan har bir ot kuchi birligi jarohatlanish darajasining %3 gacha oshishi bilan bog‘liq bo‘lgani; XX asr boshidagi po‘lat ishlab chiqarishda 30 kundan kam tajribaga ega ishchilar kompaniya o‘rtachasidan taxminan 12 baravar yuqori baxtsiz hodisa darajasiga ega bo‘lgani bayon qilinadi.

Manbada, shuningdek, AQSh po‘lat sanoatidagi jarohatlanish darajasi 1907 bilan 1939 oralig‘ida million odam-soatiga 80,8 dan 9,7 gacha kamaygani ko‘rsatiladi. Allen buni mashina himoya vositalari, interlock tuzilmalari, o‘qitish protokollari va ish beruvchi javobgarligini o‘zgartirgan qoidalar kabi boshqaruv mexanizmlarining tarixiy ta’siri bilan bog‘laydi.

Bu yerda manba zanjiri chegarasi ham muhim: Allen bibliografiyasida Aldrich ma’lumotlari uchun “Roots of Progress historical analysis orqali uzatilgan ma’lumotlar” degan izoh bor. Shu sabab mavjud PDF bu raqamlarning original arxiv hisob-kitoblarini qayta ishlab chiqarmaydi.

Sun’iy intellekt bo‘yicha chiqarilgan xulosa

Allen tarixiy sanoat misolidan sun’iy intellekt va robotik tizimlarga analogiya qiladi: texnologiya tez tarqalmoqda, ammo xavfsiz insoniy o‘zaro ta’sirni tartibga soladigan boshqaruv arxitekturalari xuddi shu tezlikda qurilmayapti, deb hisoblaydi. Ayniqsa bolalar, keksalar va boshqa zaif guruhlar bilan o‘zaro aloqada bo‘ladigan tizimlar bu bo‘shliqni kengaytirishini ilgari suradi.

Bu bo‘limda “specification gaming”, “sycophancy”, “absence of internal null”, “confidence unbound from faithfulness”, “strategic deceptive compliance” va “authority drift” kabi nosozlik sinflari muallifning oldingi ishlariga havola bilan sanab o‘tiladi. Hozirgi tadqiqot bu holatlarning har biri uchun yangi tajriba bermaydi; ularning texnik tashxisi va CRMA orqali taklif etilgan yechim uchun Allenning oldingi ikki ishiga tayanadi.

Market velocity: bozor nega sekinlashmoqda?

Allen keksalarni parvarishlash, bolalarni nazorat qilish, sanoat xavfsizligi, uy yordami va o‘xshash sohalarda xavfsiz avtonom tizimlarga katta ehtiyoj borligini, ammo yetarli boshqaruv arxitekturasi bo‘lmagani uchun bu ehtiyoj mahsulotga aylanmayotganini ilgari suradi. Muallifga ko‘ra muammo asosiy texnologiya yetishmasligi emas, boshqaruv qatlami yetishmasligidir.

Bu da’vo ham ushbu maqolada miqdoriy talab prognozi yoki global savdo ma’lumotlari bilan sinovdan o‘tkazilmaydi. “Bozor sekin” va “taklif amalda nol” iboralari tadqiqotning tanqidiy tezisi qismlaridir. Verianla nuqtai nazaridan ular muallif bahosi sifatida saqlanishi, mustaqil bozor statistikasi sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Public capability: jamoat salohiyati da’vosi

Maqola ta’lim va bozor argumentini jamoat xizmatlariga olib o‘tadi. Bolalar parvarishida boshqaruvli yordam tizimlari, keksalar uchun harakat yordamchilari, zavod ishchilari uchun xavfsiz hamkor robotlar va munitsipalitetlar uchun avtonom favqulodda yordam kabi tizimlarning hozirgi yo‘qligini “present absences” yondashuvi bilan ta’riflaydi.

Bu kuchli ritorik bo‘lim ekanini alohida ta’kidlash lozim. Mavjud PDF mazkur tizimlar faqat ong bahsi sababli ishlab chiqilmaganini ko‘rsatadigan sababiy texnologiya iqtisodiyoti tadqiqotini bermaydi. Muallif bu xulosani oldingi bo‘limlarda qurgan ta’lim–rag‘bat–xulq zanjiridan chiqaradi.

Kasbiy xulq uchun taklif etilgan to‘rt tamoyil

Yakuniy asosiy bo‘lim muammoni faqat tanqid qilish o‘rniga kasbiy xulq standartlarini taklif qiladi. Allen aviatsiyadagi Crew Resource Management, yadroviy xavfsizlik madaniyati va jarrohlik nazorat ro‘yxatlari kabi oqibati yuqori sohalarni misol qilib, sun’iy intellekt sohasida ham xatoni tuzatish shaxsiy hujum emas, xavfsizlik mexanizmi sifatida ko‘rilishi kerakligini ta’kidlaydi.

• Dalilga e’tibor ber, unvonga emas: Da’vo egasining maqomi emas, taqdim etilgan mazmun baholanishi kerak.
• Avval qur, keyin vakolat bilan gapir: Texnik vakolat faqat izohlar hajmidan emas, ishlaydigan tizimlar va ko‘rinadigan xato nuqtalaridan kelishi kerakligi ta’kidlanadi.
• Tuzatishni qasos olmasdan qabul qil: Tuzatish yuqori xavfli muhandislik sohalarida xatoni zarar yuzaga kelishidan oldin ushlash mexanizmidir.
• Hisobdorlikni kasbiy me’yorga aylantir: Litsenziya, ko‘rib chiqish, javobgarlik va institutsional teskari aloqa mexanizmlari sun’iy intellekt sohasida kuchliroq bo‘lishi kerakligi ilgari suriladi.

Ushbu Tadqiqot “Ong Hal Qilinganini” Ilmiy Jihatdan Isbotlaydimi?

Ushbu tadqiqot o‘z tezisini qat’iy ravishda “ha” deb himoya qiladi; ammo metodologik jihatdan yangi tajriba, meta-tahlil, tizimli konsensus o‘lchovi yoki barcha ong nazariyalarini taqqoslaydigan miqdoriy baholashni bermagani uchun, mavjud PDFning o‘zi “soha miqyosidagi bahs ilmiy jihatdan tugadi” degan xulosani tajribaviy isbotlovchi tadqiqot emas. Aniqroq ifoda shuki, Allen tarixiy manbalar, Grazianoning ishlari va o‘z muhandislik arxitekturasi o‘rtasida yaqinlashuv o‘rnatib, ong muammosi strukturaviy jihatdan hal qilingan degan tezisni himoya qiladi.

Bu farq maqolaning mohiyatini zaiflashtirmaydi; aksincha, tadqiqot nima qilayotganini aniqroq ko‘rsatadi. Allenning hissasi yangi ong tajribasidan ko‘ra turli adabiyotlarni yagona arxitekturaviy da’vo ostida birlashtirish va bahsning davom etishini xulq-atvor/institutsional muammo sifatida qayta doiralashdir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan jihatlar

• Allen tanlagan manbalarda refleksiv o‘zini kuzatish g‘oyasi Descartes, Locke, Clarke va Leibniz kabi tarixiy mutafakkirlarda turli shakllarda uchrashi ko‘rsatiladi.
• Grazianoning 2022-yilgi yondashuvi ong haqida o‘zini modellashtirish va diqqat holatini modellashtirish orqali mexanistik tushuntirish taklif qiladi.
• Ichki tajriba tadqiqotlari inson o‘z tajribasini ichki nutq, ichki ko‘rish, belgisiz fikrlash va hissiyot kabi turli toifalarda hisobot qila olishini ko‘rsatadi.
• Yuqori darajali reprezentatsiya nazariyalari birinchi darajali jarayonlar bilan ularning yuqori darajada reprezentatsiya qilinishi o‘rtasidagi farqni ong bahsida markaziy o‘ringa olib chiqadi.
• Sanoat xavfsizligi tarixida texnologiya bilan xavfsizlik/boshqaruv qoidalari o‘rtasidagi munosabat muhim ekani tadqiqotda ishlatilgan tarixiy manbalar bilan qo‘llab-quvvatlanadi.
• Muhandislik ta’limi bilan real ish amaliyoti o‘rtasida bo‘shliq borligi haqida alohida adabiyot mavjud.

Tadqiqotning o‘zi qo‘llab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

• Barcha ong tadqiqotchilari ong to‘liq hal qilinganiga kelishgan degan xulosa.
• 1714-yilda bugungi ma’noda to‘liq va ilmiy tasdiqlangan mashina ongi arxitekturasi yaratilgan degan xulosa.
• Ikkilik kompyuter arxitekturasi ong bahsining davom etishining isbotlangan yagona yoki asosiy sababi degan xulosa.
• Ong bahsida ishtirok etuvchi shaxslar umuman iqtisodiy manfaat uchun bahsni ataylab davom ettiradi degan xulosa.
• Besh bosqichli disruption fingerprint ong tadqiqotchilarida tajribaviy tasdiqlangan psixometrik model degan xulosa.
• CRMA ushbu PDFda tajribaviy sinovdan o‘tkazilgan yoki boshqa ong arxitekturalaridan ustunligi o‘lchangan degan xulosa.
• Hozirgi sun’iy intellekt bozoridagi mahsulot yetishmasligi bevosita ong bahsidan kelib chiqishini ko‘rsatadigan sababiy iqtisodiy xulosa.
• CRMA xavfsiz bolalar parvarishi, keksalarni parvarishlash yoki sanoat robotlaridan foydalanishda klinik/dala tasdig‘ini olgan degan xulosa.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Ushbu tadqiqot standart eksperimental tadqiqot dizayniga ega emas. Ishtirokchi, nazorat guruhi, qurilma, o‘lchash protokoli, trening/test ma’lumotlari bo‘linishi, statistik tahlil, p qiymati, ishonch oralig‘i, effekt kattaligi yoki matematik model hisobot qilinmaydi. Shuningdek, “Methods” sarlavhasi ostida tizimli ma’lumotlar bazasi qidiruvi, qidiruv satri, kiritish/chiqarish mezonlari yoki PRISMAga o‘xshash tadqiqot tanlash oqimi yo‘q.

Usul eng to‘g‘ri tarzda argumentativ fanlararo adabiyot sintezi deb ta’riflanishi mumkin. Muallif 25 manbani falsafa tarixi, ong nazariyalari, ichki tajriba psixologiyasi, tashkiliy xulq, muzokara, muhandislik ta’limi, sanoat xavfsizligi va o‘zining avvalgi Convergent Architecture nashrlari orasida birlashtirib, yagona tushuntirish zanjirini quradi.

Manba qatlamlari

Formula va tenglama holati

Manba PDFda matematik tenglama yoki hisoblash formulasi yo‘q. Shu sabab manbadan tashqari tenglama qo‘shilmagan. Tadqiqot argumenti ongning miqdoriy metrikasini hisoblashga emas, konseptual va arxitekturaviy farqlarga asoslanadi.

Yangi ma’lumot ishlab chiqarilganmi?

Yo‘q. Tadqiqot yangi xulq tajribasi, neyro-tasvirlash ma’lumoti, mashina ongi testi, foydalanuvchi tadqiqoti, bozor ma’lumotlar to‘plami yoki robotik dala tajribasini ishlab chiqarmaydi. Miqdoriy qiymatlar oldingi manbalardan olinib, argumentni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatiladi.

Asosiy “natijalar” qanday o‘qilishi kerak?

Bunday tadqiqotda “natija” so‘zi eksperimental o‘lchovdan ko‘ra muallif adabiyot sintezidan kelib chiqqan xulosalarni anglatadi. Tadqiqotning asosiy xulosalari quyidagilar:

1. Allen fikricha, ong bir yo‘nalishli axborot qayta ishlashdan farqli ravishda refleksiv o‘zini kuzatish va ko‘p kanalli boshqaruvni talab qiladi.
2. Muallif bu tuzilma tarixiy falsafiy manbalarda 1714-yilgacha namoyon bo‘lganini va zamonaviy o‘z-model/meta-reprezentatsiya tadqiqotlari bilan yaqinlashishini ta’kidlaydi.
3. 1950-yillar atrofidagi ikkilik kompyuter arxitekturasi tanlovining texnik cheklovlari vaqt o‘tishi bilan ong haqidagi konseptual cheklovlar sifatida talqin qilinganini ilgari suradi.
4. Ong bahsining davom etishini xulqiy o‘zaro ta’sir naqshlari, ta’lim tizimi va e’tibor iqtisodiyoti bilan bog‘laydi.
5. Texnologiya bilan boshqaruv o‘rtasidagi kechikish sanoat xavfsizligi tarixida qimmatga tushganini ko‘rsatuvchi misollardan kelib chiqib, AI va robotika uchun erta boshqaruv arxitekturasiga chaqiradi.
6. CRMAni ko‘p kanalli boshqariladigan refleksiv qayta ishlash va inson nazoratini muhandislik arxitekturasiga aylantiruvchi yechim sifatida ko‘rsatadi.
7. Sun’iy intellekt va robotika sohasida dalil bilan shug‘ullanish, ishlaydigan tizim orqali malakani ko‘rsatish, tuzatishga ochiq bo‘lish va hisobdorlik tamoyillarini kasbiy me’yor sifatida taklif qiladi.

Eng kuchli jihat

Tadqiqotning kuchli tomoni odatda alohida adabiyotlarda ko‘riladigan falsafiy refleksivlik, ongdagi o‘zini modellashtirish, muhandislik boshqaruvi, kommunikatsion xulq va sanoat xavfsizligini yagona arxitekturaviy savol atrofida birlashtirishidir. Bu tuzilma ayniqsa “ongning qaysi xususiyatini muhandislik nuqtai nazaridan operatsionlashtirish mumkin?” savoliga boshqa qarash beradi.

Eng muhim metodologik cheklovlar

Birinchi cheklov — tadqiqot tizimli sharh protokolini bermaydi. Manbalar qaysi ma’lumotlar bazalaridan, qaysi qidiruv atamalari bilan, qaysi kiritish va chiqarish mezonlari asosida tanlangani hisobot qilinmagan. Shu sabab adabiyot tanlovi butun sohani qanchalik ifodalashini mavjud PDF asosida baholab bo‘lmaydi.

Ikkinchi cheklov — turli ilmiy darajalar bir xil argument zanjirida birlashtirilgan. Tarixiy falsafiy tushuncha, neyroilm nazariyasi, tashkiliy xulq tushunchasi, muhandislik ta’limi tadqiqoti va sanoat xavfsizligi tarixi bir xil turdagi dalil emas. Ular bir-birini tushuntirish jihatidan qo‘llashi mumkin, ammo biri boshqasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajribaviy tasdiqlamaydi.

Uchinchi cheklov — “bahsning sababi” haqidagi da’volar bevosita sinovdan o‘tkazilmagan. Ong tadqiqotchilari ustida so‘rov, intervyu, xulqni kodlash, nashr rag‘batlari tahlili yoki moliyalashtirish ekonometrikasi o‘tkazilmagan. Shu sabab xulq-atvor patologiyasi va bahs iqtisodiyoti izohlari kuchli, ammo talqin qiluvchi tezislar bo‘lib qoladi.

To‘rtinchi cheklov — CRMA bu tadqiqotda texnik jihatdan batafsil ochilmagan. Arxitekturaviy yechim sifatida berilgan bo‘lsa-da, mavjud PDFning maqsadi batafsil spetsifikatsiya berish emas, oldingi Convergent Architecture ishlariga bog‘lanishdir.

Beshinchi cheklov — sanoat tarixi bilan zamonaviy sun’iy intellekt o‘rtasidagi munosabat analogiya orqali qurilgan. Tarixiy xavfsizlik ma’lumotlari boshqaruvning muhimligini ko‘rsatishi mumkin, ammo ayni miqdoriy munosabatlar AI tizimlarida ham amal qiladi degani emas.

Tadqiqotning yakuniy jumlasini to‘g‘ri o‘qish

Allen yakuniy bo‘limda mashina ongi masalasi yopilganini, bahs ilmiy yetishmovchilikdan ko‘ra xulqiy va institutsional mexanizmlar tomonidan davom ettirilayotganini va bu xavfsiz boshqaruv arxitekturalarini ishlab chiqishni kechiktirishini ta’kidlaydi. Tadqiqotning asosiy chaqirig‘i “hamma bir xil falsafiy qarashni qabul qilsin” emas, balki soha dalil, qurish, tuzatish va hisobdorlik markazidagi kasbiy muhandislik xulqiga yo‘nalsin, degan chaqiriqdir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: The Settled Question: Why the Consciousness Debate Persists After the Science Is Done

Muallif: Warner Rey Allen.

Manbada ko‘rsatilgan rol: Systems Architect · Field Researcher.

Tadqiqot dasturi: Convergent Architecture.

ORCID: 0009-0000-1118-4368.

Sana: October 2026.

Institutsional afiliatsiya: Manbaning oxirgi sahifasi muallifni mustaqil tizim arxitektori va dala tadqiqotchisi sifatida ta’riflaydi hamda institutsional afiliatsiyasi yo‘qligini bildiradi. “Convergent Architecture” ish/tadqiqot dasturining nomi sifatida ishlatiladi.

Manba turi: PDFda “Research Article”, “Review Article” yoki shunga o‘xshash rasmiy nashr turi yorlig‘i yo‘q. Mazmun tuzilishi bo‘yicha u tarixiy, neyroilmiy, xulqiy, muhandislik va xavfsizlik adabiyotlarini bitta tezis ostida birlashtirgan mustaqil argumentativ/sintez tadqiqotidir.

Taqriz holati: Ushbu asl tadqiqot taqrizdan o‘tganini ko‘rsatuvchi jurnal, taqriz sanasi yoki version-of-record qaydi PDFda berilmagan. Shu sabab bu tadqiqot uchun taqrizli nashr maqomi faraz qilinmagan. Manbada keltirilgan Michael Grazianoning 2022-yildagi Behavioral and Brain Sciences matni Cambridge tomonidan “Open Peer Commentary” sifatida tasniflangan.

DOI: Mavjud PDF ushbu tadqiqot uchun DOI bermaydi.

Platforma: Oxirgi sahifada tadqiqot Warner Rey Allenning Zenododa e’lon qilingan Convergent Architecture tadqiqot dasturiga tegishli ekani aytiladi. Biroq PDF ichida ushbu asl maqolaga oid to‘g‘ridan-to‘g‘ri Zenodo yozuvi havolasi yoki DOI berilmagani sabab aniq yozuv identifikatori o‘ylab topilmagan.

Rasmiy havola: Mavjud PDFdan ushbu maqolaga tegishli tasdiqlangan bevosita nashr havolasi olinmagan.

Litsenziya: PDFda ochiq Creative Commons yoki boshqa qayta foydalanish litsenziyasi ko‘rsatilmagan. Sahifalarda © 2026 Warner Rey Allen | Convergent Architecture mualliflik huquqi bayonoti mavjud. Shu sabab ochiq litsenziya faraz qilinmagan va manba sahifa/shakl dizayni nusxalanmagan.

Moliyalashtirish: “About This Document” bo‘limida muallif external funding, ya’ni tashqi moliyalashtirishsiz ishlagani aytiladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Ushbu PDFda alohida conflict-of-interest bayonoti aniqlanmagan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Yangi eksperimental ma’lumotlar to‘plami yoki mustaqil ma’lumotlar ombori taqdim etilmaydi. Tadqiqotning kirishlari nashr qilingan adabiyot va muallifning oldingi ishlaridagi arxitekturaviy ta’riflardir.

CRediT / muallif hissasi: Alohida CRediT bayonoti yo‘q; tadqiqot bir muallifli.

Usul: Tadqiqot 25 manbani falsafa tarixi, ong nazariyalari, ichki tajriba tadqiqotlari, ish joyi/kommunikatsiya xulqi, muhandislik ta’limi, sanoat xavfsizligi va Convergent Architecture nashrlari o‘rtasida argumentativ tarzda sintez qiladi. Tizimli qidiruv protokoli, meta-tahlil yoki statistik birlashtirish qo‘llanmagan.

Formulalar: Manba tadqiqotda matematik tenglama yo‘q. Manbadan tashqari formula yaratilmagan.

Manba shakllari: PDFda ilmiy grafik, tajriba fotosurati, arxitekturaviy diagramma yoki ma’lumot jadvali yo‘q. Ushbu Verianla matnidagi konseptual SVG faqat manba matnida ochiq ta’riflangan munosabatlar asosida mustaqil tayyorlangan; u CRMAning rasmiy texnik chizmasi emas.

Bibliografik tekshiruv: Manba [1] sifatida berilgan Michael S. A. Grazianoning “Consciousness is already solved: The continued debate is not about science” ishi Behavioral and Brain Sciences, Volume 45, e50, DOI 10.1017/S0140525X21001837 sifatida tasdiqlangan. Manba [2] “A conceptual framework for consciousness” esa Proceedings of the National Academy of Sciences USA, 119(18), e2116933119, DOI 10.1073/pnas.2116933119 sifatida tasdiqlangan.

Asosiy ilmiy talqin chegarasi: Ushbu tadqiqot ong sohasi bo‘yicha umumiy kelishuvni o‘lchaydigan konsensus tadqiqoti emas. “Masalaning yopilgani”, “1950 burilishi”, “xulq-atvor patologiyasi” va “bahs iqtisodiyoti” muallif turli manbalarni birlashtirib himoya qiladigan tezislardir. Ularning hech biri yangi bevosita eksperimental ma’lumot bilan sinovdan o‘tkazilmagan.