महिला-श्रमबल-सहभागिता (female labour force participation, FLFP) अस्मिन् अध्ययने 18–64-वर्षवयस्कायाः महिलायाः कार्यरतत्वेन वा सक्रियतया कार्यान्वेषणेन परिभाषिता द्विमूल्या श्रम-विपणि-स्थितिः अस्ति। Loredana Sulejmani तथा Elena Polo पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशस्य षट् अर्थव्यवस्थानां साम्यवादोत्तर-यूरोपीय-संघस्य 11 सदस्यदेशानां च मध्ये महिला-श्रमबल-सहभागितायाः भेदस्य कियत् भागः महिलानां प्रत्यक्षतः मापनीयैः लक्षणैः सम्बद्धः, कियत् भागश्च एतानि लक्षणानि भिन्नेषु आर्थिक-संस्थागत-परिवेशेषु सहभागितायां कथं परिणमन्ति इत्यनेन सम्बद्धः, इति परीक्षेते। अनुसन्धानं 2022 Life in Transition Survey IV-दत्तांशात् निर्मितस्य 6332-महिलानां संयुक्त-नमूनस्य उपरि प्रादेशिक-probit-modelानि, interaction-परीक्षणानि तथा अरेखीयं Fairlie-विघटनं प्रयुङ्क्ते।

मुख्ये जनसंख्या-भारिते परिणामे PCEU-11-समूहस्य अनुमानिता महिला-श्रमबल-सहभागिता %78,25, WB-6-समूहस्य च %61,31 अस्ति। द्वयोः समूहयोः मध्ये 16,94 प्रतिशताङ्कस्य भेदस्य 5,72 प्रतिशताङ्काः, अर्थात् %33,8, शिक्षा, स्वास्थ्य, आयुः तथा गृह-संरचना इत्यादीनां प्रेक्षणीय-लक्षणानां वितरणभेदैः सम्बद्धाः सन्ति। अवशिष्टाः 11,21 प्रतिशताङ्काः, अर्थात् %66,2, गुणाङ्कभेदान् तथा modelे प्रत्यक्षतः अप्रेक्षितान् सन्दर्भगतांशान् समाविशन्ति इति अनिर्वचनीय-घटके अवशिष्यन्ते।

प्रादेशिक-probit-परिणामेषु उच्चशिक्षा उभयत्र प्रदेशयोः महिला-श्रमबल-सहभागितया सकारात्मकतया सम्बद्धा अस्ति; किन्तु एषः सम्बन्धः पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशे बहु बृहत्तरः अस्ति। निम्न-शिक्षास्तरं सन्दर्भरूपेण गृह्यते चेत्, उच्चशिक्षा WB-6-मध्ये 34,5 प्रतिशताङ्केन, PCEU-11-मध्ये 15,9 प्रतिशताङ्केन च अधिकया सहभागिता-सम्भावनया सम्बद्धा अस्ति। तस्य विपरीतम्, 0–5-वर्षवयस्कः प्रत्येकः अतिरिक्तः बालकः WB-6-मध्ये प्रायः 5,8 प्रतिशताङ्केन, PCEU-11-मध्ये प्रायः 10,1 प्रतिशताङ्केन च न्यूनया सहभागिता-सम्भावनया सम्बद्धः अस्ति।

अध्ययनस्य प्रमुखा व्याख्या-सीमा कार्यकारणसम्बन्धः अस्ति। अनुप्रस्थ-प्रेक्षणात्मक-अभिकल्पना शिक्षा, स्वास्थ्य, गृह-संरचना अथवा बालकानां महिला-श्रमबल-सहभागितायां कार्यकारणात्मकं प्रभावं न निर्धारयति। तथैव विघटने %66,2 इति अनिर्वचनीयः भागः कस्यचित् विशिष्टस्य संस्थानस्य, EU-सदस्यतायाः, बाल-परिचर्या-व्यवस्थायाः वा सांस्कृतिक-कारकस्य प्रत्यक्षः प्रभावः इति व्याख्यातुं न शक्यते।

पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशस्य साम्यवादोत्तर-EU-देशानां च मध्ये महिला-श्रमबल-सहभागितायाः भेदः कः?

अध्ययनस्य मुख्ये जनसंख्या-भारिते विश्लेषणात्मक-नमूने महिला-श्रमबल-सहभागिता-दरः PCEU-11-कृते %78,25, WB-6-कृते %61,31 अस्ति; तयोः मध्ये 16,94 प्रतिशताङ्कस्य भेदः PCEU-11-पक्षे अस्ति। एषः मूल्यः अध्ययनस्य Fairlie-विघटनस्य आरम्भिकः भेदः अस्ति, तथा च भिन्नं दत्तांशस्रोतः, आयु-परिधिं वा नमूना-परिभाषां प्रयुञ्जानैः ऐतिहासिकैः समेकित-दरैः सह प्रत्यक्षतः समानः सांख्यिकीय-मूल्यः इति न मन्तव्यः।

WB-6-समूहः Albania, Bosnia-Herzegovina, Kosovo, Montenegro, North Macedonia तथा Serbia इत्येभ्यः निर्मितः अस्ति। PCEU-11-समूहे Bulgaria, Croatia, Czech Republic, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Poland, Romania, Slovak Republic तथा Slovenia अन्तर्भवन्ति।

एतौ समूहौ समाजवादी-कालात् प्राप्तस्य उच्च-महिला-रोजगारस्य उत्तराधिकारस्य तथा 1990-पश्चात् आर्थिक-परिवर्तनानुभवस्य कारणात् तुल्येते। अनुसन्धातृणां तर्कः एषः यत् पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशं सम्पूर्णेन यूरोपीय-संघेन सह तुलयितुं अपेक्षया, समान-ऐतिहासिक-आरम्भबिन्दून् धारयन्तीः किन्तु पश्चात् यूरोपीय-एकीकरणे संस्थागत-परिवर्तने च भिन्नमार्गान् अनुसृतवत्यः अर्थव्यवस्थाः सह तुलना नीति-दृष्ट्या अधिकं सार्थकं मानदण्डं निर्माति।

अनुसन्धानस्य द्वे परिकल्पने

प्रथमा परिकल्पना व्यक्तिगत-गृहगत-लक्षणानां महिला-श्रमबल-सहभागितया सम्बन्धः WB-6 तथा PCEU-11 मध्ये भिन्नः अस्ति इति प्रतिपादयति। द्वितीया परिकल्पना तु प्रादेशिक-सहभागिता-भेदस्य केवलः कश्चन भागः महिलानां प्रेक्षणीय-लक्षणेषु भेदैः व्याख्यातुं शक्यते, बहुभागश्च एतानि लक्षणानि श्रमबल-सहभागितायां भिन्नरूपेण परिणमन्ति इत्यनेन तथा अप्रेक्षितैः आर्थिक-संस्थागत-स्थितिभिः सम्बद्धः भविष्यति इति पूर्वानुमिनोति।

परिणामाः प्रथमां परिकल्पनां आंशिकतया, द्वितीयां तु स्पष्टतया समर्थयन्ति। विशेषतः उच्चशिक्षा, आयु-profile तथा लघु-बालकानां उपस्थितौ प्रदेशयोः मध्ये स्पष्टाः भेदाः सन्ति; स्वास्थ्यस्य, पारम्परिकस्य पुरुष-आर्जक-मानदण्डस्य तथा विवाहस्य इत्यादीनां केषाञ्चन चराणां सम्बन्धाः तु द्वयोः प्रदेशयोः अधिकं समानाः सन्ति।

केवलं महिलानां शिक्षास्तरं निरीक्षितुं किमर्थं पर्याप्तं नास्ति?

अनुसन्धानस्य संकल्पनात्मकः आरम्भबिन्दुः एषः यत् human capital श्रम-विपण्याः परिणामे परिणमति इति केवलं व्यक्तेः शिक्षास्तरे न निर्भरति। समान-शिक्षास्तरयुक्ताः महिलाः भिन्नेषु labour demand-परिवेशेषु, क्षेत्रीय-संरचनासु, परिचर्या-अवसंरचनासु, परिवहन-विकल्पेषु, सामाजिक-संरक्षण-व्यवस्थासु, कार्य-लचीलतासु तथा संस्थागत-परिवेशेषु भिन्नाः सहभागिता-सम्भावनाः धारयितुं शक्नुवन्ति।

एषः भेदः नीति-दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः अस्ति। यदि प्रादेशिक-भेदः मुख्यतया महिलानां शिक्षा-स्वास्थ्य-गृहगत-लक्षणेभ्यः उत्पद्येत, तर्हि नीति-प्राथमिकता मुख्यतया व्यक्तिगत-संसाधनानां विकासः स्यात्। यदि भेदः मुख्यतया समान-लक्षणानां भिन्नेषु आर्थिक-परिवेशेषु भिन्न-परिणामोत्पादनस्य सम्बन्धी अस्ति, तर्हि केवलं महिलानां शिक्षां वर्धयितुं पर्याप्तं न भवेत्; labour demand तथा संस्थाश्च अपि परिवर्तनीयाः स्युः।

उच्चशिक्षा किमर्थं केन्द्रीयं निष्कर्षम् अस्ति?

उच्चशिक्षा अध्ययनस्य द्वयोः प्रादेशिक-probit-modelयोः सर्वाधिक-शक्तिशालिषु सकारात्मक-सम्बन्धेषु एका अस्ति। निम्न-माध्यमिक-शिक्षा वा ततो न्यूनः शिक्षास्तरः सन्दर्भरूपेण गृह्यते चेत्:

उच्च-माध्यमिक-शिक्षास्तरे प्रादेशिक-भेदः लघुः अस्ति; मुख्यं विचलनं उच्चशिक्षायां दृश्यते। WB-6-मध्ये उच्चशिक्षायाः सहभागितया सम्बन्धः PCEU-11-तुलनया प्रायः 18,6–19 प्रतिशताङ्केन बृहत्तरः अस्ति।

स्रोतस्य चर्चानुसारम् एषः प्रतिरूपः पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशे उच्चशिक्षा महिलानां औपचारिक-रोजगारे प्रवेशस्य अधिक-चयनात्मकं सीमा-द्वारं वा इव कार्यं करोति इत्यनेन सुसंगतः भवितुं शक्नोति। किन्तु अध्ययनम् एतं तन्त्रं प्रत्यक्षतः न परीक्षते; एषा व्याख्या साहित्येन देशस्तरीय-सन्दर्भ-सूचकाङ्कैश्च समर्थिता व्याख्यात्मक-चर्चा एव अस्ति।

शिक्षातः रोजगारं प्रति स्वयंचालितः संक्रमणः नास्ति

स्रोतस्य 22–24 पृष्ठेषु Figure 4–6 एतं भेदं दृश्यरूपेण दर्शयन्ति। पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशे महिलानां उच्चशिक्षायाः प्राप्तिः बहुषु देशेषु न्यूनतरः अस्ति; तस्मिन् एव काले शिक्षातः कार्यं प्रति संक्रमणकाले युवा-महिलानां NEET-दराः अधिकाः, तथा मध्यम/उच्चशिक्षिता महिलाः मध्ये बेरोजगारी अपि अधिका दृश्यते।

स्रोते उद्धृतैः 2022-देश-सूचकाङ्कैः उच्चशिक्षास्तरयुक्तानां महिलानां अनुपातः Bosnia-Herzegovina-मध्ये प्रायः %13 तः Albania-मध्ये प्रायः %21 पर्यन्तं परिवर्तते, यदा केषुचित् PCEU-11-देशेषु सः %37–46-परिधिं प्राप्नोति। युवा-महिलासु न शिक्षायां न रोजगारस्य स्थितौ न प्रशिक्षण-कार्यक्रमे च भवितव्यस्य अनुपातः Albania-मध्ये %22 तथा Kosovo-मध्ये %31 इति दत्तः, यदा Czech Republic, Slovenia, Croatia तथा Estonia-मध्ये प्रायः %6–9-परिधौ अस्ति।

एते सूचकाङ्काः मुख्यस्य LiTS-probit-modelस्य भागाः न सन्ति; लेखकाभ्यां परिणामानाम् आर्थिक-सन्दर्भस्य चर्चार्थं प्रयुक्ताः बाह्याः देशस्तरीय-सूचकाङ्काः सन्ति। अतः ते प्रत्यक्षतः सूक्ष्म-अर्थमितीय-गुणाङ्कानां कारणानि इति न मन्तव्याः।

लघु-बालकानां सहभागितया सम्बन्धः

0–5-वर्षवयस्कानां बालकानां संख्या उभयत्र प्रदेशयोः न्यूनतरया महिला-श्रमबल-सहभागितया सम्बद्धा अस्ति। Survey-design-आधारिताः औसत-सीमान्त-प्रभावाः:

0–5-वर्ष-समूहे प्रादेशिक-भेदः सांख्यिकीयतया अधिकं स्पष्टः अस्ति। Pooled interaction model-मध्ये लघु-बालक-चरस्य प्रादेशिक-interaction-गुणाङ्कः −0,270 तथा p = 0,013 अस्ति। बालक-चराणां संयुक्त-परीक्षणे Wald-परीक्षणम् अपि प्रादेशिक-समानतां निराकरोति: F(2,832) = 3,16 तथा p = 0,043।

स्रोतः अपि बालक-संख्यां वर्गीकृतरूपेण परीक्षमाणः PCEU-11-मध्ये प्रथमस्य 0–5-वर्षवयस्कस्य बालकस्य प्रायः 19,6 प्रतिशताङ्केन, द्वितीयस्य बालकस्य अतिरिक्तैः 8,0 प्रतिशताङ्कैः च; WB-6-मध्ये प्रथमस्य बालकस्य 9,6 तथा द्वितीयस्य बालकस्य अतिरिक्तैः 5,9 प्रतिशताङ्कैः न्यूनतरया सहभागिता-सम्भावनया सम्बन्धं प्रतिवेदयति। एषः परिणामः दर्शयति यत् रेखीयः बालक-संख्या-चरः क्षीयमानं सीमान्त-सम्बन्धम् एकस्मिन् औसत-गुणाङ्के समेकयति।

PCEU-11-मध्ये लघु-बालक-सम्बद्धः नकारात्मकः सम्बन्धः बृहत्तरः अस्ति इत्यस्य अर्थः कः?

एषः निष्कर्षः पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशे बाल-परिचर्या अधिक-सुलभा अस्ति इति न दर्शयति। स्रोतः PCEU-11-मध्ये बृहत्तरं 0–5-वर्ष-बालक-गुणाङ्कं दीर्घ-गृह-परिचर्या-अवकाशैः, त्रिवर्षात् न्यूनवयस्कानां बालकानां कृते सीमितया औपचारिक-परिचर्यया तथा कार्यरत-मातृणां चयन-प्रक्रियया इत्यादिभिः सम्भाव्य-सन्दर्भैः चर्चयति; किन्तु विद्यमानम् अनुप्रस्थ-model एतानि तन्त्राणि परस्परं कार्यकारणरूपेण पृथक् कर्तुं न शक्नोति।

लेखकयोः चर्चायाम् औपचारिक-बाल-परिचर्या-सेवानां प्राप्तिः उभयत्र प्रदेशयोः सीमाः दर्शयितुं शक्नोति। LiTS-दत्तांशे षड्वर्षवयस्कान् वा ततो न्यूनवयस्कान् बालकान् धारयन्ति ये गृहाः, तेषां परिचर्या-सुविधां प्रयुञ्जते इति प्रतिवेदनस्य अनुपातः WB-6-मध्ये प्रायः %40, PCEU-11-मध्ये प्रायः %65 अस्ति। WB-6-मध्ये परिचर्या-सुविधायाः दूरी वा व्ययः इत्यादयः प्राप्ति-समस्याः अधिकं प्रतिवेदिताः सन्ति।

तथापि WB-6-मध्ये पूर्वमेव श्रमबलात् बहिः स्थितानां महिलानां अनुपातः अधिकः अस्ति; अतः नूतनः बालकः “सहभागितातः निर्गच्छन्तीनां” प्रेक्षित-महिलानां समूहं अधिकं चयनितं कर्तुं शक्नोति। अतः न्यूनतरः अनुमानितः बालक-गुणाङ्कः परिचर्या-समस्या न्यूनतरा अस्ति इत्यस्य प्रत्यक्षं प्रमाणं नास्ति।

स्वास्थ्यं, सामाजिक-लिङ्ग-मानदण्डाः तथा विवाहः

दुर्बलं स्व-प्रतिवेदितं स्वास्थ्यं WB-6-मध्ये प्रायः 10,0 तथा PCEU-11-मध्ये 9,1 प्रतिशताङ्केन न्यूनतरया महिला-श्रमबल-सहभागितया सम्बद्धम् अस्ति। एतौ अनुमानौ परस्परं बहु समीपौ स्तः, तथा स्रोतः स्वास्थ्यं उभयत्र प्रदेशयोः सामान्यं बन्धनम् इति व्याख्यायति। तथापि स्वास्थ्यस्य कार्यस्य च दिशायां विपरीत-कार्यकारणस्य सम्भावना अस्ति; अतः परिणामः कार्यकारणात्मकः नास्ति।

“पुरुषेण धनम् अर्जनीयम्, महिलया गृहस्य परिवारस्य च परिचर्या करणीया” इति मतस्य अनुमोदनं WB-6-मध्ये प्रायः 6,8, PCEU-11-मध्ये 4,7 प्रतिशताङ्केन न्यूनतरया श्रमबल-सहभागितया सम्बद्धम् अस्ति। किन्तु अस्य दृष्टिकोणस्य द्वयोः प्रदेशयोः वितरणे तुलनात्मक-सामीप्यं विद्यते; अतः Fairlie-विघटने प्रादेशिक-भेदाय अस्य योगदानं प्रायः 0,3 प्रतिशताङ्केन सीमितम् अस्ति।

विवाहः WB-6-मध्ये प्रायः 3,5, PCEU-11-मध्ये प्रायः 3,0 प्रतिशताङ्केन न्यूनतरया सहभागितया सम्बद्धः अस्ति। प्रादेशिक-भेदः लघुः अस्ति, तथा WB-6-अनुमानः केषुचित् दृढता-परीक्षणेषु दुर्बलः भवति।

नगरीय-निवासः तथा आयु-profile

नगरीय-निवासः WB-6-मध्ये प्रायः 5,9 प्रतिशताङ्केन अधिकया श्रमबल-सहभागिता-सम्भावनया सम्बद्धः अस्ति; PCEU-11-मध्ये 1,7 प्रतिशताङ्कस्य अनुमानः सांख्यिकीयतया सार्थकः नास्ति। स्रोतः एतत् पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशस्य सम्भावितानां स्थानिक-प्राप्ति-भेदानां अनुसन्धानाय सङ्केतरूपेण पश्यति; परिवहनम्, digital-सम्पर्कः, बाल-परिचर्या तथा स्थानीय-कार्य-प्राप्तिः सम्भाविताः मार्गाः सन्ति, किन्तु अध्ययने प्रत्यक्षतः मापितानि तन्त्राणि न सन्ति।

सहभागिता आयुषा रेखीयतया न प्रसरति। अनुमानितः सहभागिता-profile WB-6-मध्ये प्रायः 40,3-वर्षे, PCEU-11-मध्ये प्रायः 42,2-वर्षे च शिखरं प्राप्नोति। स्रोतः द्वितीय-घात-आयु-विनिर्देशं पञ्चवर्षीय-आयु-समूहैः सह तुलयित्वा दृढता-परीक्षणं कृतवान्।

अध्ययनस्य विधिः परिणामाश्च

दत्तांशसमुच्चयः तथा विश्लेषणात्मक-नमूना

अनुसन्धानं EBRD तथा World Bank इत्येतयोः Life in Transition Survey IV 2022-दत्तांशं प्रयुङ्क्ते। LiTS-IV देशेषु समानं प्रश्नपत्रं समन्वितं नमूना-ग्रहण-पद्धतिं च प्रयुङ्क्ते। नमूना बहु-स्तरीय-संकुलित-अभिकल्पेन निर्मीयते; प्राथमिक-नमूना-एककानि जनसंख्या-आकारानुपातिकया सम्भावनया चयनितानि भवन्ति, ततः गृहाणि नमूनीकृतानि भवन्ति, तथा प्रत्येकस्मात् गृहात् एकेन प्रौढेन मुख्य-प्रतिभागिना सह साक्षात्कारः क्रियते।

विश्लेषणं 18–64-वर्षवयस्काभिः महिला-मुख्य-प्रतिभागिनीभिः सीमितम् अस्ति। सर्वेषां मॉडेल-चराणां कृते complete-case-पद्धतिः प्रयुक्ता अनन्तरं संयुक्तः विश्लेषणात्मक-नमूना 6332 व्यक्तिभिः निर्मितः:

एवमेव नमूना प्रादेशिक-probit-modelषु, pooled interaction model-मध्ये, Fairlie-विघटने तथा प्रमुखेषु दृढता-परीक्षणेषु प्रयुक्तः। एवं मॉडेल-परिणामानां भेदाः नमूना-संरचनायाः परिवर्तनात् उत्पद्यन्ते इति सम्भावना न्यूनिता।

आश्रित-चरः तथा व्याख्यात्मक-चराः

आश्रित-चरः \(FLFP_{ic}\), महिला कार्यरतास्ति वा सक्रियतया कार्यम् अन्विष्यति चेत् 1; अन्यथा 0 अस्ति। स्रोतः सहभागिता-स्थितिं साक्षात्कारात् पूर्ववर्तिनां सप्तदिनानां स्व-प्रतिवेदनस्य आधारेण परिभाषयति।

मुख्याः व्याख्यात्मक-चराः एते सन्ति:

• आयुः तथा आयुषः वर्गः,
• 0–5-वर्षवयस्कानां बालकानां संख्या,
• 6–14-वर्षवयस्कानां बालकानां संख्या,
• गृहे 65-वर्षवयस्कस्य वा ततो ज्येष्ठस्य व्यक्तेः उपस्थितिः,
• वैवाहिक-स्थितिः,
• उच्च-माध्यमिक/माध्यमिकोत्तर-शिक्षा,
• उच्चशिक्षा,
• नगरीय-निवासः,
• पारम्परिकस्य पुरुष-आर्जक-सामाजिक-लिङ्ग-दृष्टिकोणस्य अनुमोदनम्,
• दुर्बलं स्व-प्रतिवेदितं स्वास्थ्यं,
• गृहस्य 10-सोपानयुक्ते आत्मानुभूत-कल्याण-सोपाने स्थानम्।

प्रदेश-विशिष्टः probit-model

प्रत्येकस्य प्रदेशस्य कृते प्रयुक्तः मुख्यः probit-model:

\[ P(FLFP_{ic}=1\mid X_{ic},c\in r) = \Phi\left( \alpha_r+\sum_{k=1}^{K}\beta_{kr}X_{kic}+\lambda_c \right), \quad r\in\{WB\!-\!6,PCEU\!-\!11\} \]

अत्र \(FLFP_{ic}\), \(c\) देशे \(i\) महिलायाः श्रमबल-सहभागिता-स्थितिः अस्ति। \(\Phi\), मानक-सामान्य-वितरणस्य सञ्चयी-वितरण-फलनम् अस्ति। \(\alpha_r\) प्रदेश-विशिष्टः स्थिर-पदः, \(\beta_{kr}\) व्याख्यात्मक-चराणां गुणाङ्काः, तथा \(\lambda_c\) देश-स्थिर-प्रभावाः सन्ति।

भिन्नेषु नमूनेषु मापन-भेदानां कारणेन मूल-probit-गुणाङ्कानां प्रत्यक्ष-तुलना समस्याजनका भवति; अतः अनुसन्धानस्य मुख्याः व्याख्याः औसत-सीमान्त-प्रभावानां (AME) आधारेण क्रियन्ते। AME कस्यचित् चरस्य परिवर्तनस्य अनुमानितया सहभागिता-सम्भावनया औसत-सम्बन्धं प्रतिशताङ्करूपेण अधिकं प्रत्यक्षतया व्याख्यातुं शक्यं करोति।

Pooled interaction model

प्रादेशिक-गुणाङ्काः वास्तवतः भिन्नाः सन्ति वा इति परीक्षितुं 17 देशाः संयुक्ततया modelिताः:

\[ P(FLFP_{ic}=1\mid X_{ic},R_c) = \Phi\left( \alpha + \sum_{k=1}^{K}\beta_kX_{kic} + \sum_{k=1}^{K}\theta_kR_cX_{kic} + \lambda_c \right) \]

\(R_c\), स्रोते WB-6-कृते 0 तथा PCEU-11-कृते 1 इति परिभाषितम्। \(\theta_k\)-पदानि लक्षणानां द्वयोः प्रदेशयोः सम्बन्धाः भिन्नाः सन्ति वा इति परीक्षितुं प्रयुज्यन्ते। सर्वे प्रादेशिक-slope-interactions अपि संयुक्तेन Wald-परीक्षणेन परीक्षिताः।

स्रोतान्तर्गतः प्राविधिक-टीका: स्रोत-पाठः \(R_c=0\) WB-6 तथा \(R_c=1\) PCEU-11 इति परिभाषायाः त्वरितं पश्चात् “सकारात्मकः गुणाङ्कः पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशे बृहत्तरं प्रभावं दर्शयति” इति लिखति। एतद् वचनं समीकरणस्य coding तथा Table 2-मध्ये दृश्यते येन चिह्न-विन्यासेन सह असंगतं दृश्यते। अतः Verianla-वर्णनं interactions-दिशां स्रोते प्रतिवेदितैः प्रादेशिक-AME-मूल्यैः तथा Table 2-चिह्नैः सह संयुक्ततया मूल्याङ्कयति, उक्तं वचनं मौनेन पुनः परिभाषितं न करोति।

Fairlie-विघटनं किं मापयति?

Fairlie-विघटनम्, द्विमूल्य-परिणामरूपायां महिला-श्रमबल-सहभागितायां द्वयोः प्रदेशयोः मध्ये विद्यमानं कुल-भेदं, महिलानां प्रेक्षित-लक्षणानां वितरणभेदैः सम्बद्धे “व्याख्याते” भागे तथा समानैः प्रेक्षित-लक्षणैः व्याख्यातुं न शक्ये, गुणाङ्कभेदान् अप्रेक्षित-सन्दर्भं च संयुक्ततया समाविशति इति “अव्याख्याते” भागे विभजति; एषा अरेखीय-विघटन-पद्धतिः अस्ति।

स्रोते प्रयुक्तं मूल-विघटनम्:

\[ \Delta FLFP=\Delta FLFP^{X}+\Delta FLFP^{U} \]

\[ \Delta FLFP^{X} = E\left[\Phi\left(X_{ic}'\beta^{Pooled}\right)\mid R_c=PCEU\!-\!11\right] - E\left[\Phi\left(X_{ic}'\beta^{Pooled}\right)\mid R_c=WB\!-\!6\right] \]

\[ \Delta FLFP^{U} = \Delta FLFP-\Delta FLFP^{X} \]

\(\Delta FLFP\) कुलः प्रादेशिक-भेदः अस्ति। \(\Delta FLFP^{X}\), प्रेक्षित-लक्षण-वितरणेषु भेदेन सम्बद्धः व्याख्यातः घटकः अस्ति। \(\Delta FLFP^{U}\) तु कुल-भेदात् व्याख्यातं भागं निष्कास्य अवशिष्टः अव्याख्यातः घटकः अस्ति। \(\beta^{Pooled}\), द्वौ समूहौ संयुक्ततया प्रयुज्य निर्मितात् pooled probit model-तः प्राप्ता सामाना गुणाङ्क-संरचना अस्ति।

Fairlie-पद्धतिः महिलाः अनुमानित-सहभागिता-सम्भावनानुसारं योजयति। मुख्ये जनसंख्या-भारिते प्रयोगे समान-आकारयुक्ताः उप-नमूनाः प्रेक्षण-भारानुपातिकाभिः चयन-सम्भावनाभिः replacement-सहितं आकृष्यन्ते। परिणामाः यदृच्छिक-योजनायाः तथा covariate-क्रमस्य 1000 पुनरावृत्तीनां औसतत्वेन गणिताः।

सांख्यिकीय-अनिश्चितता 17 देश-स्तराणां प्रत्येकस्मिन् प्राथमिक-नमूना-एककानां पुनःनमूनीकरणेन कृताभिः 1000 bootstrap-पुनरावृत्तिभिः मूल्याङ्किता, तथा प्रतिशताधारिताः %95 विश्वासान्तरालाः प्रतिवेदिताः।

मुख्यः Fairlie-विघटन-परिणामः

Bootstrap-परिणामेषु कुल-भेदस्य, व्याख्यात-भागस्य तथा अव्याख्यात-भागस्य %95 विश्वासान्तरालाः शून्यं न समाविशन्ति। कुल-भेदस्य अनुमानं 16,935; व्याख्यात-भागः 5,724; अव्याख्यात-भागः 11,211 प्रतिशताङ्काः सन्ति।

कानि लक्षणानि व्याख्यात-भेदे सार्थकं योगदानं ददति?

एते चत्वारः चराः संयुक्ततया प्रायः 3,65 प्रतिशताङ्कस्य योगदानं ददति; एतत् कुल-सहभागिता-भेदस्य प्रायः %21,6 तथा व्याख्यात-घटकस्य प्रायः %63,8 भवति।

आयु-profileस्य बिन्दु-अनुमानं 1,014 प्रतिशताङ्कः सन् अपि %95 विश्वासान्तरालः −0,317 तः 2,486 पर्यन्तं भवति, अतः शून्यं न बहिष्करोति। तथैव 6–14-वर्षवयस्काः बालकाः, गृहे ज्येष्ठ-व्यक्तेः उपस्थितिः, नगरीय-निवासः, पुरुष-आर्जक-मानदण्डः तथा अनुभूत-गृह-कल्याणस्य योगदानानां %95 विश्वासान्तरालाः शून्यं समाविशन्ति।

अव्याख्यातः %66,2 कथं व्याख्येयः?

अव्याख्यातः घटकः “आर्थिक-संस्थानां प्रभावः %66,2 अस्ति” अथवा “EU-सदस्यतया भेदस्य %66,2 उत्पन्नम्” इति न अर्थयति। अस्मिन् घटके समान-मापित-लक्षणानां द्वयोः प्रदेशयोः भिन्नैः गुणाङ्कैः सम्बन्धः, modelे अप्रविष्टाः चराः तथा अन्याः अप्रेक्षिताः सन्दर्भगत-भेदाः संयुक्ततया अन्तर्भवन्ति; विद्यमान-अभिकल्पना तान् पृथक्-पृथक् न निर्धारयति।

स्रोतः labour demand, रोजगार-अवसरान्, बाल-परिचर्या-सेवाः, परिवार-नीतीः, सामाजिक-संरक्षणम्, कार्य-प्रोत्साहनानि, भेदभावं तथा संस्थागत-गुणवत्तां सम्भावित-सन्दर्भरूपेण चर्चयति। किन्तु एतेषु किमपि Fairlie-विघटने 11,21 प्रतिशताङ्कस्य प्रत्यक्षं कार्यकारणात्मकं स्रोतः इति मापितं नास्ति।

दृढता-परीक्षणानि

अनुसन्धातारौ परिणामाः एकस्मिन् मॉडेल-चयने अतिशयेन निर्भराः सन्ति वा इति बहुभिः परीक्षणैः मूल्याङ्कितवन्तौ:

• 25–54-वर्षवयस्काभिः prime-age-महिलाभिः पुनरनुमानम्,
• leave-one-country-out-विश्लेषणानि,
• probit-स्थाने logit-दृढता-model,
• द्वितीय-घात-आयु-संरचनायाः पञ्चवर्षीय-आयु-वर्गैः सह तुलना,
• बालक-संख्यानां रेखीय-वर्गीकृत-रूपयोः modelनम्,
• गृह-कल्याणस्य रेखीय, द्वितीय-घात तथा बहिष्कृत-रूपेण परीक्षणम्,
• variance inflation factor-द्वारा बहु-रेखीय-सहसम्बन्ध-परीक्षणम्,
• link tests तथा सूचना-मानदण्डाः,
• decile calibration तथा ROC-क्षेत्रम्,
• Fairlie-योजनायां भिन्नाः यदृच्छिक-बीजानि तथा 5000 पुनरावृत्तयः,
• सामान्य-समर्थन-क्षेत्रे सीमितं विघटनम्।

सामान्य-समर्थन-प्रतिबन्धे प्रयुक्ते कुल-नमूनस्य प्रायः %96 अवशिष्यते। व्याख्यातः घटकः 5,72 तः 3,98 प्रतिशताङ्कं, कुल-भेदे तस्य भागश्च %33,8 तः %26,1 पर्यन्तं न्यूनो भवति; किन्तु अव्याख्यातः भागः 11,21 तः केवलं 11,27 प्रतिशताङ्कं परिवर्तते। एषः परिणामः दर्शयति यत् बृहद् अव्याख्यातः घटकः वैकल्पिक-योजना-स्थितिषु तुलनात्मकतया स्थिरः अवशिष्यते।

किमिदम् अध्ययनं कार्यकारणात्मकं प्रभावं दर्शयति?

न। LiTS-IV एककालिक-अनुप्रस्थ-सूक्ष्मदत्तांशे आधारितम् अस्ति, तथा शिक्षा, स्वास्थ्य, गृह-संरचना वा आयस्य कृते बहिर्जातः प्रयोगात्मकः परिवर्तनः अथवा पर्याप्तं instrumental variable न प्रयुक्तम्; अतः मॉडेल-गुणाङ्काः Fairlie-घटकाश्च सशर्त-सम्बन्धाः सन्ति। ते शिक्षा, बाल-प्राप्तिः, स्वास्थ्यं वा कस्यचित् विशिष्टस्य संस्थानस्य महिला-श्रमबल-सहभागितायाम् कार्यकारणात्मकं प्रभावं न निर्धारयन्ति।

अध्ययनेन समर्थिताः निष्कर्षाः

• WB-6 तथा PCEU-11 मध्ये महिला-श्रमबल-सहभागितायां बृहद् विश्लेषणात्मकः भेदः अस्ति।
• प्रेक्षितानि महिला-गृहगत-लक्षणानि अस्य भेदस्य प्रायः एक-तृतीयांशं व्याख्यायन्ति।
• भेदस्य प्रायः द्वि-तृतीयांशः गुणाङ्कभेदैः अप्रेक्षित-सन्दर्भैश्च सम्बद्धे अव्याख्यात-घटके अवशिष्यते।
• उच्चशिक्षा WB-6-मध्ये महिला-सहभागितया PCEU-11-तुलनया बहु शक्तिशालिनं सकारात्मक-सम्बन्धं दर्शयति।
• 0–5-वर्षवयस्कानां बालकानां सहभागितया नकारात्मकः सम्बन्धः उभयत्र प्रदेशयोः अस्ति, तथा तस्य परिमाणं PCEU-11-मध्ये बृहत्तरम् अस्ति।
• दुर्बलं स्वास्थ्यं तथा पारम्परिकः पुरुष-आर्जक-दृष्टिकोणः उभयत्र प्रदेशयोः न्यूनतरया सहभागितया सम्बद्धौ स्तः।

अध्ययनेन असमर्थिताः निष्कर्षाः

• EU-सदस्यता महिला-सहभागितां निश्चितेन प्रतिशत-मात्रेण वर्धयति इति निष्कर्षं न ददाति।
• बाल-परिचर्या-नीतयः प्रेक्षित-भेदस्य निश्चितं प्रतिशतं कार्यकारणतया जनयन्ति इति न प्रमाणयति।
• उच्चशिक्षा WB-6-मध्ये महिलानां सहभागितां यथार्थतः 34,5 प्रतिशताङ्केन वर्धयति इति कार्यकारणतया न दर्शयति।
• %66,2 अव्याख्यात-घटकं एकस्मै संस्थानाय वा सांस्कृतिक-कारकाय न समर्पयति।
• WB-6 तथा PCEU-11-अन्तर्गताः सर्वे देशाः परस्परं समानाः सन्ति इति न दर्शयति।

नीति-दृष्ट्या स्रोत-अध्ययनस्य निष्कर्षः

लेखकयोः मुख्यः नीति-व्याख्यानः एषः यत् केवलं महिलानां शिक्षा अन्यानि व्यक्तिगत-लक्षणानि च उन्नेतुं आधारितया पद्धत्या प्रादेशिक-सहभागिता-भेदः पूर्णतया निमीलितुं अपेक्षितः नास्ति। उच्चशिक्षायाः प्राप्तिः महत्त्वपूर्णा एव तिष्ठति; किन्तु अधिक-संख्यकानां निम्न-मध्यम-शिक्षितानां महिलानां कृते व्यावसायिक-प्रशिक्षणम्, पुनःकौशल-विकासः तथा औपचारिक labour demand इत्यस्य विस्तारः अपि महत्त्वपूर्णः अस्ति।

बाल-परिचर्या-नीतयः अपि प्रादेशिक-सन्दर्भात् स्वतन्त्रेण एकेन एव उपायेन न व्यवहर्तव्याः इति सूच्यते। PCEU-11-मध्ये विशेषतः त्रिवर्षात् न्यूनवयस्कानां बालकानां कृते सुलभा वहनीय-व्यययुक्ता पूर्णकालिक-परिचर्या मातॄणां कार्ये पुनरागमनं सुलभं कर्तुं शक्नुवतीषु क्षेत्रेषु एका इति चर्च्यते; WB-6-मध्ये तु परिचर्या-सेवानां विस्तारः महिलानां प्रसवपूर्व-रोजगार-सम्बन्धं तथा तासां पुनरागमनयोग्यान् कार्यावसरान् सुदृढयन्तीभिः नीतिभिः सह संयुक्ततया विचारणीयः इति प्रतिपाद्यते।

स्वास्थ्यं, सामाजिक-लिङ्ग-मानदण्डाः तथा स्थानिक-प्राप्तिः अपि नीति-कार्यसूच्यां समाविश्यन्ते। तथापि स्रोतः एतासां नीतिनां कार्यकारणात्मकान् प्रभावान् न मापितवान्; एताः अनुभवजन्य-निष्कर्षैः साहित्य-सन्दर्भेण च निर्देशिताः नीति-चर्चाः सन्ति।

मुख्याः सीमाः

• दत्तांशः अनुप्रस्थः अस्ति; कार्यकारणता निर्धारयितुं न शक्यते।
• स्वास्थ्यं गृह-आयः इत्यादिषु चरेषु विपरीत-कार्यकारणता भवितुं शक्नोति।
• शिक्षा तथा गृह-संरचना सहभागिता-निर्णयेन सह संयुक्ततया निर्धार्यमाणे भवितुं शक्नुतः।
• WB-6 तथा PCEU-11 इति द्वौ बृहद् समूहौ देशान्तरदेशीयां देशान्तर्गतां च विषमतां आंशिकतया आच्छादयतः।
• Fairlie-विघटनस्य अव्याख्यातः घटकः एकं विशिष्टं संस्थागत-तन्त्रं न निर्धारयति।
• सामान्य-समर्थनात् बहिः स्थिताः केचन प्रेक्षणाः विशेषतः उच्चशिक्षितानां prime-age PCEU-11-महिलानां कृते counterfactual-योजनां extrapolation-रूपां कर्तुं शक्नुवन्ति।

स्रोतः तथा विधि-टीका

मूल-शीर्षकम्: Different Women or Different Economies? Female Labour Force Participation in the Western Balkans and the Post-Communist European Union Countries

लेखकौ: Loredana Sulejmani; Elena Polo

सम्पर्क-लेखकः: Loredana Sulejmani

संस्थाः: Faculty of Economy, University of Tirana; Institute of European Studies, University of Tirana, Tirana, Albania

पत्रिका: Economies

प्रकाशकः: MDPI

प्रकाशन-प्रकारः: Article

ग्रन्थसूची-अभिलेखः: Economies, 2026, 14(10), 451

DOI: 10.3390/economies14100451

प्रेषणम्: 4 अगस्त 2026

संशोधनम्: 19 सितम्बर 2026

स्वीकृतिः: 25 सितम्बर 2026

प्रकाशनम्: 3 अक्टूबर 2026

अनुज्ञप्तिः: Creative Commons Attribution (CC BY).

मुख्य-दत्तांश-स्रोतः: Life in Transition Survey IV, 2022; EBRD तथा World Bank द्वारा सञ्चालितं समन्वितं गृह-सर्वेक्षणम्।

विश्लेषणात्मक-नमूना: 18–64-वर्षवयस्काः 6332 महिलाः; WB-6-कृते 2453, PCEU-11-कृते 3879 प्रेक्षणानि।

मुख्य-विधयः: Survey-weighted प्रादेशिक-probit-modelानि, औसत-सीमान्त-प्रभावाः, एकीकृतः प्रादेशिक-interaction-model, संयुक्त-Wald-परीक्षणानि, अरेखीयं Fairlie-विघटनम्, PSU-आधारितः स्तरित-bootstrap तथा बहुविध-दृढता-परीक्षणानि।

वित्तपोषणम्: अनुसन्धानं Albania National Agency for Scientific Research and Innovation द्वारा वित्तपोषितम्।

नीतिशास्त्र-समिति: प्रयोज्यं नास्ति।

सूचित-सम्मतिः: प्रयोज्यं नास्ति।

हित-संघर्षः: लेखकौ हित-संघर्षः नास्ति इति घोषयतः।

लेखक-योगदानानि: संकल्पना Loredana Sulejmani तथा Elena Polo; methodology, software, formal analysis, data curation तथा resources मुख्यतया Loredana Sulejmani; investigation Elena Polo; validation, writing, editing, supervision तथा project administration उभाभ्यां लेखकाभ्यां कृतम्।

AI/भाषा-सम्पादन-टीका: लेखकौ प्रतिवेदयतः यत् लेखस्य निर्माणकाले QuillBot v44.167.3 व्याकरण-संशोधनस्य भाषा-सम्पादनस्य च कृते प्रयुक्तम्; साधनं दत्तांश-उत्पादनाय वा अनुसन्धानस्य स्वतन्त्र-निर्वहणाय न प्रयुक्तम्, तथा सर्वं निर्गमं लेखकाभ्यां सत्यापितं सम्पादितं च।

दत्तांश-उपलब्धता-विषये स्रोतान्तर्गत-टीका: लेखस्य Data Availability Statement विभागः मूल-दत्तांशः EBRD-जालस्थले मुक्ततया उपलब्धः इति वदति, किन्तु तस्यैव वाक्यस्य दत्तः पत्ता World Bank World Development Indicators-पृष्ठं प्रति नयति। विधि-विभागः तु प्रयुक्तं मुख्य-सूक्ष्मदत्तांशं Life in Transition Survey IV इति परिभाषयति। Verianla एतं स्रोतान्तर्गतं भेदं मौनेन न संशोधयति।

समीकरण (2) विषये स्रोतान्तर्गत-टीका: स्रोतः प्रादेशिक-सूचकं WB-6-कृते 0 तथा PCEU-11-कृते 1 इति परिभाषयति, तथापि तत्क्षणमेव सकारात्मक-interaction-गुणाङ्कः पश्चिम-बाल्कन-प्रदेशे बृहत्तरं प्रभावं दर्शयति इति वर्णयति। एतद् वचनं समीकरणस्य coding तथा Table 2-मध्ये चिह्न-विन्यासेन सह असंगतं दृश्यते; अतः परिणामाः प्रादेशिक-AME-मूल्यैः सह संयुक्ततया व्याख्येयाः।

दृश्य-पुनर्रेखाङ्कनम्: स्रोते Figure 1-मध्ये Fairlie-योगदानानि, Figure 2-मध्ये 1990–2022 प्रादेशिक-ऐतिहासिक-भेदः, तथा Figure 4–11-मध्ये शिक्षा, बेरोजगारी, परिचर्या, प्रजननता, मानदण्डाः, नगरीकरणं स्वास्थ्यं च यः सन्दर्भः प्रदर्शितः, सः उपयुक्त-अनुज्ञप्त्या सम्यक् स्रोत-निर्देशेन च Verianla-कृते मौलिक-दत्तांश-दृश्यरूपेण पुनर्निर्मातुं शक्यते।

Verianla Live-अनुकूलता: स्रोत-सदृशस्य Live Compare तथा Live Data कृते उपयुक्तम्। विशेषतः 16,94 प्रतिशताङ्कस्य कुल-भेदस्य 5,72 व्याख्यात तथा 11,21 अव्याख्यात घटकयोः विभाजनं, तथा सार्थक-योगदानानां क्रमशः प्रदर्शनं शक्तिशालिनं Live Figure निर्मातुं शक्नोति। उपयोक्ता नीति-parameter परिवर्त्य नूतनं कार्यकारणात्मकम् अनुमानं उत्पादयति इति simulation स्रोतेन समर्थितं नास्ति।