Ekologik iz (ecological footprint, ECOF) ushbu tadqiqotda iqtisodiy faoliyat va iste’molning tabiat resurslariga bo‘lgan talabini ifodalovchi hamda kishi boshiga global gektarlarda o‘lchanadigan ekologik bosim ko‘rsatkichidir. Muhammad Sonail va hamkasblari 2000–2022 davrida OECD iqtisodiyotlarida sun’iy intellekt bilan bog‘liq texnologik salohiyat, turizm intensivligi, turizm xarajatlari, turizmning YAIMdagi ulushi, moliyaviy rivojlanish va ekologik siyosat qat’iyligining ekologik iz bilan qanday bog‘liqligini o‘rganadi. Tadqiqotning asosiy usullari Method of Moments Quantile Regression (MMQR) va Panel Quantile-on-Quantile Kernel-Based Regularized Least Squares (PQQKRLS) yondashuvidir. Natijalar AI ko‘rsatkichi ekologik iz bilan barcha o‘rganilgan kvantillarda manfiy, turizm xarajatlari esa musbat bog‘liqlik ko‘rsatishini, turizmning YAIMdagi ulushi va uning kvadrati birgalikda U-shaklidagi bog‘liqlikni ko‘rsatishini bildiradi. Tadqiqot kuzatuv panel ma’lumotlariga asoslanganligi sababli bu bog‘liqliklarni sababiy ta’sir sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy maqsadi faqat “AI atrof-muhit uchun foydalimi?” yoki “turizm atrof-muhitni yomonlashtiradimi?” savollariga bitta o‘rtacha koeffitsiyent bilan javob berish emas. Mualliflar bir xil o‘zgaruvchi past ekologik bosim sharoitida bir xil bo‘lmagan, yuqori ekologik bosim sharoitida esa boshqa munosabatlarni ko‘rsatishi mumkinligini faraz qiladi. Shu sababli ekologik iz taqsimotining Q0.10, Q0.20, Q0.50, Q0.60, Q0.80 va Q0.90 kvantillari alohida o‘rganilgan.

MMQR natijalarida AI koeffitsiyenti o‘rganilgan barcha kvantillarda manfiy va jadvalda berilgan p-qiymatlariga ko‘ra statistik jihatdan ahamiyatli. Turizm intensivligi Q0.20 da musbat, Q0.50 da manfiy, Q0.60–Q0.90 oralig‘ida yana musbat bog‘liqlik ko‘rsatadi. Turizmning YAIMdagi ulushi barcha kvantillarda manfiy, bu o‘zgaruvchining kvadrati esa barcha kvantillarda musbat. Manba ushbu ikki koeffitsiyent belgilarini birgalikda turizm yetakchiligidagi iqtisodiy kengayish va ekologik iz o‘rtasidagi U-shaklidagi munosabat sifatida talqin qiladi.

Tadqiqotning muhim metodologik cheklovi ma’lumotlar va hisobot tuzilmasidagi ayrim noaniqliklardir. Manba 38 OECD mamlakati va 2000–2022 davrini ta’riflasa-da, yakuniy panelda atigi 161 ta kuzatuv borligini bildiradi va mamlakat-yil kesimidagi yetishmovchiliklarning batafsil matritsasini bermaydi. AI ko‘rsatkichi min–max bo‘yicha masshtablangani aytilgan bo‘lsa-da, tavsifiy jadvalda 0–1 oralig‘idan tashqaridagi qiymatlar keltirilgan. Shu sababli ayniqsa koeffitsiyentlarning mutlaq kattaliklari manbada berilgan o‘zgaruvchi masshtablari bilan birga ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Sun’iy intellekt va turizm rivojlangan iqtisodiyotlarning ekologik o‘zgarishida bir-biriga qarama-qarshi mexanizmlarni yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan ikki muhim iqtisodiy kuchdir. Sun’iy intellekt energiyani boshqarish, aqlli tarmoqlar, emissiyalarni monitoring qilish, logistikani optimallashtirish va resurslardan samarali foydalanish orqali ekologik bosimni kamaytirishi mumkin. Aksincha, ma’lumotlar markazlari, yuqori hisoblash talabi, yangi raqamli infratuzilma va ishlab chiqarishning o‘sishi qo‘shimcha energiya va materiallarga talab yaratishi mumkin. Tadqiqot ushbu ikkinchi yo‘lni qaytish ta’siri mexanizmi sifatida muhokama qiladi.

Turizmda ham shunga o‘xshash ikki tomonlama holat mavjud. Tashrif buyuruvchilar soni va turizm xarajatlarining ortishi transport, joylashtirish, suv, energiya, oziq-ovqat, yerdan foydalanish va chiqindilar orqali ekologik bosimni kuchaytirishi mumkin. Aksincha, turizm daromadlari yashil infratuzilma, qayta tiklanuvchi energiya, muhofaza va manzillarni yanada samarali boshqarishga yo‘naltirilsa, ekologik yaxshilanishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin.

Tadqiqotning adabiyotdagi bo‘shlig‘i AI, turizm, moliya va ekologik tartibga solishni bir-biridan alohida o‘rganish o‘rniga ularni bitta ekologik iz modeli ichida birlashtirishi va bu munosabatlar ekologik bosim taqsimoti bo‘ylab nochiziqli tarzda o‘zgaradimi-yo‘qmi, shuni tekshirishidir.

Nazariy asos: uchta nazariya va to‘rtta mexanizm

Tadqiqot uchta asosiy nazariy yondashuvni birlashtiradi: Environmental Kuznets Curve (EKC), Ecological Modernization Theory va Porter Hypothesis.

EKC yondashuvi iqtisodiy kengayishning ekologik natijasi bilan iqtisodiy faoliyat darajasi o‘rtasida nochiziqli munosabat bo‘lishi mumkinligini tushuntiradi. Ushbu tadqiqotda ayniqsa turizmning YAIMdagi ulushi va bu ulushning kvadrati birgalikda modellashtirilib, turizm yetakchiligidagi iqtisodiy kengayishning ekologik iz bilan nochiziqli bog‘liqligi sinovdan o‘tkaziladi.

Ecological Modernization Theory texnologik rivojlanish ishlab chiqarish va xizmatlarda energiya hamda resurs samaradorligini oshirish orqali ekologik bosimni kamaytirishi mumkin degan mexanizmni qo‘llab-quvvatlaydi. Tadqiqotda AI aqlli energiya boshqaruvi, emissiyalarni kuzatish, ishlab chiqarishni optimallashtirish va resurslarni taqsimlash orqali ishlashi mumkin deb faraz qilingan.

Porter Hypothesis esa qat’iyroq ekologik siyosat faqat xarajat yaratibgina qolmay, firmalarni innovatsiya va tozaroq texnologiyalarga yo‘naltirish orqali ekologik samaradorlikni yaxshilashi mumkin degan fikrga asoslanadi. Tadqiqotdagi Environmental Policy Stringency (EPS) o‘zgaruvchisi ushbu boshqaruv kanalini ifodalaydi.

Manbadagi 1-rasm ushbu nazariy tizimni to‘rtta yo‘l ostida birlashtiradi: samaradorlik kanali, innovatsiya kanali, masshtab/qaytish ta’siri kanali va boshqaruv kanali. AI, turizm dinamikasi va moliyaviy rivojlanish energiya samaradorligi, texnologik/yashil innovatsiya, transport emissiyalari va turizm bosimi hamda yashil investitsiya/barqaror infratuzilma kabi oraliq mexanizmlar orqali ekologik iz bilan bog‘lanadi. EPS esa bevosita ekologik bosimni ham, ushbu oraliq munosabatlarni ham tartibga soluvchi boshqaruv komponenti sifatida ko‘rsatiladi.

Tadqiqot gipotezalari

1. H1: Sun’iy intellektni o‘zlashtirish rivojlangan iqtisodiyotlarda ekologik izni kamaytiradi.
2. H2: Turizm intensivligi ekologik izni oshiradi; munosabat yuqori ekologik iz rejimlarida yanada yaqqol bo‘lishi kutiladi.
3. H3: Turizmga bog‘liq iqtisodiy o‘sishning ekologik iz bilan bog‘liqligi nochiziqlidir.
4. H4: Turizm xarajatlari ekologik izni oshiradi.

Ushbu tadqiqot sun’iy intellekt bilan ekologik iz o‘rtasida nimani aniqlaydi?

MMQR natijalarida AI o‘zgaruvchisining koeffitsiyenti Q0.10 dan Q0.90 gacha bo‘lgan barcha o‘rganilgan ekologik iz kvantillarida manfiy va jadvaldagi p-qiymatlarga ko‘ra statistik jihatdan ahamiyatli; tadqiqot buni o‘rganilgan namunada AI-samaradorlik mexanizmi AI-qaytish ta’siri mexanizmiga ustun kelishiga mos bog‘liqlik sifatida talqin qiladi, biroq kuzatuv dizayni AI ekologik izni sababiy ravishda kamaytirishini isbotlamaydi.

Manbada AI uchun MMQR koeffitsiyentlari Q0.10 da −4,27, Q0.20 da −6,37, Q0.50 da −1,35, Q0.60 da −1,48, Q0.80 da −2,69 va Q0.90 da −3,40 deb berilgan. Tegishli p-qiymatlari mos ravishda 0,000; 0,003; 0,006; 0,004; 0,004 va 0,000.

Mualliflar ayniqsa yuqori ekologik bosim rejimlarida AI energiyani boshqarish, transportni optimallashtirish, binolar samaradorligi va ekologik monitoring orqali kattaroq samaradorlik yutuqlarini berishi mumkinligini muhokama qiladi. Shunga qaramay, natija “AI o‘z-o‘zidan yashil” deb talqin qilinmaydi; energiya manbai, raqamli infratuzilmaning ko‘lami va ekologik boshqaruv natijani o‘zgartirishi mumkin.

AI o‘zgaruvchisi aslida nimani o‘lchaydi?

Tadqiqotda AI kompaniya yoki foydalanuvchi darajasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri “AI foydalanish darajasi” emas. U WIPOdan olingan AI bilan bog‘liq patent faoliyati asosida yaratilgan mamlakat darajasidagi texnologik salohiyat ko‘rsatkichidir. Manbaga ko‘ra, xom AI patentlari mamlakat-yil darajasida jamlangan, mamlakat hajmi bilan bog‘liq og‘ishni kamaytirish uchun aholi yoki jami patent faoliyati bilan tuzatilgan, so‘ngra \( \ln(1+\text{AI patentleri}) \) transformatsiyasi qo‘llanib, min–max bo‘yicha masshtablangan.

Bu yerda qayta ishlab chiqarish imkoniyati bilan bog‘liq muhim muammo mavjud. Manba “aholi yoki jami patent faoliyati” iborasini qo‘llaydi, ammo yakuniy qator uchun qaysi biri ishlatilganini aniq ajratmaydi. Bundan tashqari, min–max bo‘yicha masshtablangani aytilgan AI ko‘rsatkichi 2-jadvalda 2,107 dan 10,389 gacha bo‘lgan qiymatlarda berilgan. Shu sababli koeffitsiyent kattaliklarini bevosita “AI o‘zlashtirilishining bir birlikka oshishi” tarzida jismoniy yoki siyosiy masshtabga aylantirish xavfsiz emas.

Nega turizmning ekologik iz bilan bog‘liqligi U-shaklida?

Tadqiqotda turizmning YAIMdagi ulushi koeffitsiyenti barcha o‘rganilgan kvantillarda manfiy, bu o‘zgaruvchining kvadrati koeffitsiyenti esa barcha kvantillarda musbat; manba ushbu belgi kombinatsiyasini turizmning iqtisodiy hissasi past va o‘rta darajalarda pastroq ekologik bosim bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi, biroq turizmga ortiqcha qaramlik kuchaygani sari bog‘liqlik yana yuqoriroq ekologik iz tomon qaytishi mumkin bo‘lgan U-shaklidagi naqsh sifatida talqin qiladi.

Bu natija klassik “teskari-U” Environmental Kuznets Curve shakli emas. Manba munosabatning aynan U-shaklida ekanini ta’kidlaydi. Turizm daromadlari dastlabki bosqichlarda tozaroq infratuzilma va ekologik boshqaruvni moliyalashtirishi, biroq kengayish ma’lum masshtabdan oshgach qurilish, intensiv transport, energiya iste’moli, yerga bosim, chiqindilar va resurs sarfi ustun bo‘lishi mumkinligi ehtimoliy tushuntiruvchi mexanizm sifatida muhokama qilinadi.

Tadqiqot turizm uchun aniq bir “chegaraviy qiymat” yoki burilish nuqtasini bermaydi. Shu sababli Verianla matni manba koeffitsiyentlaridan yangi chegara hisoblamaydi va “YAIM ulushi mana shu darajadan oshsa turizm zararli” degan manbada yo‘q chegarani yaratmaydi.

Nega turizm intensivligi bir yo‘nalishda harakat qilmaydi?

Turizm intensivligi (TINT) mamlakatga keladigan xalqaro turistlar soni bilan ifodalanadi. MMQRda munosabat yo‘nalishi kvantillar bo‘yicha o‘zgaradi. Q0.10 koeffitsiyenti musbat bo‘lsa-da, p = 0,109 bo‘lgani uchun an’anaviy chegaralarda ahamiyatli emas. Q0.20 da musbat, Q0.50 da manfiy, Q0.60, Q0.80 va Q0.90 da esa yana musbat va ahamiyatli.

Manba talqiniga ko‘ra, past va yuqori bosim rejimlarida turizm kengayishining transport, joylashtirish, chiqindilar va resurslardan foydalanish kanallari ustun bo‘lishi mumkin. Median rejimdagi manfiy koeffitsiyent esa turizm infratuzilmasi, qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanish yoki tartibga solish yanada samarali bo‘lgan o‘tish rejimiga mos kelishi mumkin. Biroq model ushbu mexanizmlardan qaysi biri aynan ushbu belgi o‘zgarishini yuzaga keltirganini bevosita sinamaydi.

Turizm xarajatlari

Turizm xarajatlari (TEXP) barcha MMQR kvantillarida musbat koeffitsiyent ko‘rsatadi va koeffitsiyent kattaligi yuqori kvantillarga qarab ortadi. Manba buni yuqori turizm iste’moli joylashtirish, energiya, transport va chiqindi ishlab chiqarish orqali, ayniqsa yuqori ekologik bosim sharoitida, ekologik yukni oshirishi bilan bog‘laydi.

TEXP o‘zgaruvchisining manba jadvalidagi o‘lchov masshtabi va tavsifiy statistikalarida hisobot muammolari bo‘lgani uchun, ushbu koeffitsiyentlarning mutlaq kattaligini real pul birligiga nisbatan ekologik ta’sir sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas. Xavfsiz talqin — munosabatning manbada qayd etilgan yo‘nalishi va kvantillar orasida o‘zgaruvchi kattaligidir.

Nega moliyaviy rivojlanish ikki yo‘nalishli?

Financial development (FD) xususiy sektorga berilgan ichki kreditning YAIMga nisbati bilan ifodalanadi. Q0.10 va Q0.20 da koeffitsiyent musbat bo‘lib, p-qiymatlari mos ravishda 0,002 va 0,004. Q0.50 va Q0.60 da musbat bo‘lsa-da, ochiq p-qiymatlari an’anaviy %5 chegarada ahamiyatli emas; Q0.80 va Q0.90 da koeffitsiyent manfiylashadi.

Manba bu naqshni moliyaning ikki ehtimoliy foydalanish shakli orqali talqin qiladi. Kredit kengayishi qurilish, iste’mol va resurs talabchan infratuzilmaga yo‘naltirilsa, ekologik bosimni oshirishi mumkin; moliyaviy resurslar qayta tiklanuvchi energiya, yashil innovatsiya va barqaror turizmga yo‘naltirilsa, munosabat teskari bo‘lishi mumkin. Mavjud model kreditning amalda qaysi loyihalarga yo‘naltirilganini alohida o‘lchamagani uchun, bu izoh mexanizm darajasidagi talqindir.

Ekologik siyosat qat’iyligi

Environmental Policy Stringency (EPS) OECD Environmental Policy Stringency Index orqali o‘lchanadi. Koeffitsiyent Q0.10, Q0.20, Q0.50 va Q0.60 da manfiy va p-qiymatlari 0,05 dan past. Q0.80 va Q0.90 da ham belgi manfiyligicha qoladi, ammo p-qiymatlari mos ravishda 0,078 va 0,074.

Manba bu umumiy manfiy naqshni Porter Hypothesis va ekologik boshqaruv doirasi bilan mos deb baholaydi: qat’iyroq tartibga solish ekologik jihatdan intensiv faoliyatlarning xarajatini oshirishi, toza texnologiyaga o‘tishni tezlashtirishi hamda AI, turizm va moliyadan kelib chiqadigan qaytish ta’sirlarini cheklashi mumkin.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Namuna va mamlakatlar

Tadqiqot 2000–2022 davrini va quyidagi 38 OECD iqtisodiyotini qamrab oladi: Avstraliya, Avstriya, Belgiya, Kanada, Chili, Kolumbiya, Kosta-Rika, Chexiya Respublikasi, Daniya, Estoniya, Finlandiya, Fransiya, Germaniya, Gretsiya, Vengriya, Islandiya, Irlandiya, Isroil, Italiya, Yaponiya, Latviya, Litva, Lyuksemburg, Meksika, Niderlandiya, Yangi Zelandiya, Norvegiya, Polsha, Portugaliya, Slovakiya Respublikasi, Sloveniya, Janubiy Koreya, Ispaniya, Shvetsiya, Shveytsariya, Turkiya, Birlashgan Qirollik va Amerika Qo‘shma Shtatlari.

Manbaning natijalar bo‘limidagi tavsifiy jadval barcha o‘zgaruvchilar uchun atigi 161 ta kuzatuvni qayd etadi. Demak, ko‘rsatilgan 38 mamlakat × 23 yillik nazariy panel to‘liq muvozanatlashgan emas. Manba yakuniy namunani “barcha o‘zgaruvchilar bo‘yicha yetarli ma’lumotga ega mamlakatlar” bilan cheklaganini bildirsa-da, qaysi mamlakatda qaysi yillarda ma’lumot yetishmaganini ko‘rsatuvchi batafsil mamlakat-yil jadvalini bermaydi.

O‘zgaruvchilar va ma’lumot manbalari

Asosiy empirik model

Manbaning Tenglama (1)da berilgan funksional modeli:

\[ ECOF_{it} = f(AI_{it},TINT_{it},GDPT_{it},GDPT^{2}_{it},TEXP_{it},FD_{it},EPS_{it}) \tag{1} \]

ko‘rinishidadir.

Bu yerda \(i\) mamlakatni, \(t\) vaqtni bildiradi. Modelning maqsadi ekologik izning AI, turizm, moliya va ekologik siyosat o‘zgaruvchilari bilan birgalikda qanday o‘zgarishini o‘rganishdir.

Manbaning Tenglama (2)dagi empirik ifodasi:

\[ EF_{it} = \alpha_0 + \alpha_1AI_{it} + \alpha_2TINT_{it} + \alpha_3GDPT_{it} + \alpha_4GDPT^{2}_{it} + \alpha_5TEXP_{it} + \alpha_6FD_{it} + \alpha_7EPS_{it} + \mu_{it} \tag{2} \]

ko‘rinishidadir. Manba Tenglama (1)da bog‘liq o‘zgaruvchini \(ECOF\), Tenglama (2)da esa \(EF\) belgisi bilan yozadi; Verianla bu notatsiya farqini jimlik bilan birxillashtirmaydi.

Nega MMQR va PQQKRLS birgalikda ishlatilgan?

MMQR tushuntiruvchi o‘zgaruvchilarning ekologik izning turli shartli kvantillaridagi koeffitsiyentlari va p-qiymatlarini beradi, PQQKRLS esa ham tushuntiruvchi o‘zgaruvchining, ham ekologik izning taqsimotdagi o‘rniga qarab munosabatning nochiziqli javob sirtini ko‘rsatadi; shu sababli manba MMQRni asosiy koeffitsiyent va xulosa chiqarish vositasi, PQQKRLSni esa qo‘shimcha nochiziqli dalil sifatida ishlatadi.

Ekonometrik jarayon ketma-ketligi

Tadqiqotning metodik oqimi besh asosiy bosqichdan iborat. Avval tavsifiy statistika va korrelyatsiyalar ko‘rib chiqilgan. So‘ng mamlakatlar umumiy shoklardan ta’sirlanishi mumkin degan fikr asosida kesimlararo bog‘liqlik va qiyalik geterogenligi sinovdan o‘tkazilgan. Keyin CIPS va CADF ikkinchi avlod panel birlik-ildiz testlari qo‘llanib, undan so‘ng panel kointegratsiya tahlili o‘tkazilgan. Asosiy geterogen ta’sirlar MMQR, nochiziqli taqsimot sirtlari esa PQQKRLS orqali o‘rganilgan. Nihoyat, FMOLS va DOLS muqobil uzoq muddatli baholari mustahkamlik tekshiruvi sifatida keltirilgan.

Kesimlararo bog‘liqlik

Manbadagi CD testida ECOF, AI, TINT, GDPT, GDPT², TEXP, FD va EPS o‘zgaruvchilarining barchasi uchun kesimlararo bog‘liqlik statistik jihatdan ahamiyatli. Masalan, TINT uchun CD statistikasi 20,186 va o‘rtacha mutlaq korrelyatsiya 0,498; FD uchun CD statistikasi 18,704 va o‘rtacha mutlaq korrelyatsiya 0,609 deb berilgan.

Bu natija mamlakatlarni to‘liq mustaqil kuzatuvlar sifatida ko‘rib bo‘lmasligini ko‘rsatuvchi diagnostik topilmadir. Global texnologik tarqalishlar, umumiy turizm sikllari, energiya narxlari va umumiy siyosiy shoklar mamlakatlar o‘rtasida bog‘liqlik yaratishi mumkin.

Qiyalik geterogenligi

Qiyalik gomogenligi sinovida manba:

\[ \tilde{\Delta}=9{,}321,\quad p=0{,}000 \]

va

\[ \tilde{\Delta}_{adj}=11{,}209,\quad p=0{,}000 \]

qiymatlarini qayd etadi. Nol gipotezaning rad etilishi o‘zgaruvchilar bilan ekologik iz o‘rtasidagi koeffitsiyentlar barcha mamlakatlarda bir xil emasligini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu natija kvantil va geterogenlikka yo‘naltirilgan usullardan foydalanish asosini mustahkamlaydi.

Birlik-ildiz testlari

CIPS va CADF natijalariga ko‘ra, ayrim o‘zgaruvchilar darajada statsionar emas va birinchi farqda statsionar bo‘ladi. Manba umumiy ma’lumot tuzilishini asosan I(1), ayrim o‘zgaruvchilarni test tanloviga qarab I(0)/I(1) aralashmasi sifatida ta’riflaydi va hech bir qator I(2) emasligini bildiradi.

4-jadvaldagi CIPS izohida belgi va kritik qiymatlarni taqdim etish yetarlicha ravshan bo‘lmagani uchun, Verianla matni har bir katakni mustaqil qayta tasniflash o‘rniga manbaning umumiy talqinini saqlaydi.

Panel kointegratsiyasi

Pedroni tahlilida barcha statistikalar bir xil natija bermaydi. Manbaga ko‘ra:

• Panel PP: −13,1517; p = 0,0000,
• Panel ADF: −2,4596; p = 0,0070,
• Group PP: −13,0802; p = 0,0000

kointegratsiya foydasiga natija beradi, Panel v, Panel rho, Group rho va Group ADF statistikalarining ayrimlari esa ahamiyatli emas. Shu sababli mualliflar Pedroni natijasini yakka o‘zi yakuniy dalil sifatida emas, boshqa mustahkam usullar bilan birgalikda ishlatiladigan qo‘llab-quvvatlovchi diagnostik dalil sifatida baholaydi.

MMQR natijalarining manbaga sodiq jadvali

Quyidagi jadvalda manbadagi yulduzlar ishlatilmagan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri manbada berilgan koeffitsiyentlar va p-qiymatlar ko‘rsatilgan. Buning sababi manbadagi yulduz izohi bilan ayrim ochiq p-qiymatlar bir-biriga mos kelmasligidir.

MMQR jadvalining ilmiy mazmuni

AI: barcha kvantillarda manfiy. Belgining barqarorligi tadqiqotning eng izchil natijalaridan biridir.

TINT: bir yo‘nalishli emas; o‘rta kvantilda manfiylashadi, yuqori kvantillarda esa keskin musbatga qaytadi.

GDPT + GDPT²: chiziqli hadning manfiy, kvadratik hadning musbat bo‘lishi manbaning U-shaklidagi talqinining asosidir.

TEXP: barcha kvantillarda musbat va manba hisobotida yuqori kvantillarda kattalashadi.

FD: quyi kvantillarda musbat va ahamiyatli; yuqori kvantillarda manfiy, biroq ochiq p-qiymatlariga ko‘ra ahamiyatli emas. Ushbu o‘zgaruvchi uchun “moliya ekologik bosimni albatta kamaytiradi” yoki “albatta oshiradi” kabi bir yo‘nalishli xulosa qo‘llab-quvvatlanmaydi.

EPS: barcha kvantillarda manfiy belgili; biroq Q0.80 va Q0.90 ochiq p-qiymatlari %5 chegaradan yuqori.

PQQKRLS usuli

PQQKRLS Kernel Regularized Least Squares (KRLS), Quantile-on-Quantile regressiyasi va panel-kvantil mantiqini birlashtiruvchi moslashuvchan usul sifatida qo‘llanadi. Asosiy maqsad bitta o‘rtacha koeffitsiyent o‘rniga tushuntiruvchi o‘zgaruvchining turli taqsimot darajalari bilan ekologik izning turli kvantillari birgalikda hosil qiladigan nochiziqli munosabat sirtini tahlil qilishdir.

Manba Tenglama (3) va Tenglama (4)da KRLS hosilasi va panel quantile-on-quantile kengaytmasiga oid matematik ifodalarni beradi. PDFdagi ushbu tenglamalarning ayrim yuqori indeks va daraja ifodalari joylashuvi tipografik jihatdan noaniq bo‘lgani uchun belgilar Verianla tomonidan jimlik bilan qayta tartiblanmagan. Ilmiy jihatdan xavfsiz asosiy mazmun shundaki, usul kernel og‘irliklari va kuzatuvlar orasidagi masofalar orqali marjinal munosabatni moslashuvchan hisoblaydi va uni panel-kvantil tuzilmasiga kengaytiradi.

Bundan tashqari, manba bir xil qisqartmani bir joyda Panel Quantile-on-Quantile Kernel-Based Regularized Least Squares, boshqa joyda Partial Quantile–Quantile Kernel Regularized Least Squares deb ochadi. 5-rasm sarlavhasida esa “Panel QQKRLS” iborasi ishlatiladi. Ushbu nomlash farqlari manba ichida saqlanishi kerak; Verianla ularni yangi metod nomini yaratish orqali uyg‘unlashtirmaydi.

PQQKRLS javob sirtlari nimani ko‘rsatadi?

Manba 5-rasmda yettita alohida issiqlik xaritasini taqdim etadi: GDPT, GDPT², TINT, EPS, FD, TEXP va AI. Ushbu vizualning ilmiy vazifasi yangi aniq koeffitsiyentlar berish emas, balki MMQRda kuzatilgan yo‘nalishlarning taqsimotning turli hududlarida nochiziqli tarzda qanday o‘zgarishini ko‘rsatishdir.

AI sirti aksariyat hududlarda manfiy; TINT va TEXP sirtlari ayniqsa o‘zgaruvchi va ekologik iz yuqori bo‘lgan hududlarda musbat; GDPT sirti manfiy, GDPT² musbat; EPS esa umuman olganda manfiy ko‘rinadi. Moliyaviy rivojlanish sirti esa rejimga ko‘proq bog‘liq.

Ushbu sirtlarda manba barcha raqamli katak qiymatlarini jadval ko‘rinishida bermagani sababli, Verianla ranglardan yangi aniq qiymatlar hosil qilmaydi yoki interpolyatsiya qilmaydi.

FMOLS va DOLS mustahkamlik tekshiruvi

Manba MMQR topilmalarini muqobil uzoq muddatli baholar bilan solishtirish uchun FMOLS va DOLS natijalarini ham keltiradi. AI har ikki bahoda manfiy; TINT musbat; GDPT manfiy; GDPT² musbat; EPS manfiy deb berilgan. FD FMOLSda zaif musbat, DOLSda musbat, biroq statistik jihatdan ahamiyatli emas.

TEXP bo‘yicha manba ichidagi ogohlantirish: 7-jadvalda FMOLS TEXP koeffitsiyenti 4,317 va standart xato 1304,226 deb berilgan bo‘lsa-da, koeffitsiyent uchta yulduz bilan belgilangan. Bu raqamlar kombinatsiyasi o‘z ichida ahamiyatlilik belgisi bilan mos ko‘rinmaydi. DOLS tomonda esa 6102,458 koeffitsiyent va 1497,385 standart xato berilgan. Shu sababli TEXP mustahkamlik koeffitsiyentining mutlaq kattaligi Verianla tomonidan qayta talqin qilinmaydi.

Natijalar sababiy ta’sirni ko‘rsatadimi?

Yo‘q. Tadqiqot kuzatuv mamlakat panel ma’lumotlariga asoslangan, AI yoki turizmda ekzogen/tasodifiy aralashuvdan foydalanmaydi va mualliflar ham natijalarni qat’iy sababiy dalil sifatida talqin qilmaslik kerakligini ochiq ta’kidlaydi; shuning uchun “AI qo‘llanishi ekologik izni shuncha kamaytiradi” yoki “turizmning oshishi ekologik bosimga shuncha sabab bo‘ladi” kabi sababiy xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• AI patent intensivligiga asoslangan ko‘rsatkich bilan ekologik iz o‘rtasida o‘rganilgan MMQR kvantillarining barchasida manfiy bog‘liqlik mavjud.
• Turizm intensivligining ekologik iz bilan bog‘liqligi kvantilga qarab o‘zgaradi va yuqori kvantillarda musbat bog‘liqlik kuchayadi.
• Turizmning YAIMdagi ulushi manfiy, uning kvadrati musbat bo‘lgani uchun manba U-shaklidagi turizm–ekologik iz naqshini qayd etadi.
• Turizm xarajatlari o‘rganilgan barcha kvantillarda musbat bog‘liqlik ko‘rsatadi.
• Moliyaviy rivojlanishning bog‘liqligi ekologik rejimga qarab yo‘nalishini o‘zgartiradi.
• Ekologik siyosat qat’iyligi umuman olganda manfiy bog‘liqlik ko‘rsatadi.
• PQQKRLS javob sirtlari MMQRning nochiziqli va rejimga bog‘liq talqinlarini sifat jihatidan qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• AI ekologik izni sababiy ravishda kamaytirishini isbotlamaydi.
• Har bir AI qo‘llanmasi atrof-muhit uchun foydali ekanini ko‘rsatmaydi.
• Turizm uchun aniq va universal ekologik sig‘im chegarasini hisoblamaydi.
• Muayyan ekologik siyosat ballining oshishi har bir mamlakatda bir xil ta’sir yaratishini ko‘rsatmaydi.
• Moliyaviy rivojlanish avtomatik tarzda yashil transformatsiya yaratishini isbotlamaydi.
• PQQKRLS issiqlik xaritalarini mustaqil statistik ahamiyatlilik testi sifatida ishlatmaydi.
• 38 OECD mamlakatining barchasi bir xil koeffitsiyent tuzilmasiga ega ekanini ko‘rsatmaydi; qiyalik geterogenligi testi aksincha geterogenlikni ko‘rsatadi.

Siyosat talqinlari

Mualliflar siyosat natijalarini universal emas, shartli tarzda talqin qilish kerakligini ta’kidlaydi. AI siyosatlarida energiya samaradorligi, aqlli energiya tizimlari, emissiyalarni monitoring qilish va resurslarni optimallashtirishga qaratilgan qo‘llanmalar qo‘llab-quvvatlanishi bilan birga, ma’lumotlar markazlari va raqamli infratuzilmaning energiya talabi ham hisobga olinishi kerak.

Turizm siyosati faqat tashrif buyuruvchilar sonini ko‘paytirishni maqsad qilish o‘rniga ekologik sig‘im, kam uglerodli transport, barqaror joylashtirish, chiqindilarni kamaytirish va manzil darajasidagi ekologik boshqaruvni ham qamrab olishi kerak.

Moliyaviy tizimlardan barqaror turizm infratuzilmasi, toza texnologiyalar va yashil investitsiyalar yo‘nalishida foydalanish; ekologik siyosat qat’iyligini esa texnologiya va turizmga bog‘liq kengayishning ekologik xarajatlarini cheklaydigan tarzda saqlash tavsiya etiladi.

Asosiy cheklovlar

Birinchi cheklov — sababiylik. Ma’lumotlar kuzatuv xarakterida va manba buni ochiq tan oladi.

Ikkinchi cheklov — AI o‘lchovi. AI o‘zlashtirilishini mamlakatlar va yillar bo‘yicha bir xil tarzda o‘lchash qiyin bo‘lgani uchun patentga asoslangan ko‘rsatkich real AI foydalanishining faqat ma’lum bir texnologik innovatsiya jihatini ifodalaydi.

Uchinchi cheklov — yakuniy panelning kichikligi va izohlanmagan yetishmovchilik tuzilmasi. Manba 38 mamlakat va 2000–2022 davrini ta’riflasa-da, 161 ta kuzatuvni qayd etadi.

To‘rtinchi cheklov — PQQKRLS talqini. Mualliflar javob sirtlari formal statistik ahamiyatlilik testining o‘rnini bosmasligini ochiq ta’kidlaydi.

Beshinchi cheklov — ayrim manba ichidagi hisobot nomuvofiqliklari: AI masshtablash va 2-jadval oralig‘i, abstractdagi tabiiy resurs rentasi bilan modeldagi FD o‘zgaruvchisi, yulduz izohlari bilan p-qiymatlar hamda ayrim TEXP raqamlari to‘liq mos kelmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Artificial Intelligence, Tourism Development, and Ecological Footprint in Advanced Economies: Evidence from MMQR and PQQKRLS Approaches

Mualliflar: Muhammad Sonail; Deyi Xu; Zohaib Hassan; Farrukh Fazal; Mojawir Ahmad Sadat

Mas’ul muallif: Deyi Xu

Muassasa: School of Economics and Management, China University of Geosciences, Wuhan 100083, China

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI

Nashr turi: Article

Bibliografik yozuv: Economies, 2026, 14(8), 338

DOI: 10.3390/economies14080338

Topshirilgan: 26 may 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan: 4 iyul 2026

Qabul qilingan: 3 avgust 2026

Nashr qilingan: 12 avgust 2026

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Ma’lumot davri: 2000–2022.

Geografik qamrov: Manbada sanab o‘tilgan 38 OECD iqtisodiyoti.

Manbada qayd etilgan yakuniy kuzatuvlar soni: 161.

Bog‘liq o‘zgaruvchi: Kishi boshiga ekologik iz, global hectares per person.

Asosiy usullar: tavsifiy statistika va korrelyatsiya tahlili; cross-sectional dependence testlari; CIPS va CADF panel birlik-ildiz testlari; qiyalik geterogenligi testi; Pedroni panel kointegratsiya testi; Method of Moments Quantile Regression; Panel Quantile-on-Quantile Kernel-Based Regularized Least Squares; FMOLS va DOLS mustahkamlik tahlillari.

Moliyalashtirish: National Science and Technology Major Project of the Ministry of Science and Technology of China, loyiha 2024ZD1002002; National Natural Science Foundation of China, loyiha 42572386, 72204235, 72504263 va 72573163.

Ma’lumotlar mavjudligi: Mualliflar maqola natijalarini qo‘llab-quvvatlovchi xom ma’lumotlar so‘rov asosida taqdim etilishini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar tadqiqotga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ma’lum moliyaviy manfaat yoki shaxsiy munosabat haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish Muhammad Sonail, Deyi Xu va Mojawir Ahmad Sadat; metodologiya Muhammad Sonail, Zohaib Hassan va Farrukh Fazal; dasturiy ta’minot Muhammad Sonail; tekshirish Deyi Xu va Mojawir Ahmad Sadat; formal tahlil Muhammad Sonail va Zohaib Hassan; ma’lumotlarni tayyorlash Muhammad Sonail va Farrukh Fazal; dastlabki qoralama Muhammad Sonail; nazorat va loyiha boshqaruvi Deyi Xu tomonidan amalga oshirilgan.

Manba ichidagi o‘zgaruvchi nomuvofiqligi: Abstract tabiiy resurs rentasini tadqiqot o‘zgaruvchilaridan biri sifatida sanaydi, biroq empirik modelda tabiiy resurs rentasi mavjud emas; model financial development o‘zgaruvchisini o‘z ichiga oladi.

AI o‘lchovi nomuvofiqligi: Usul bo‘limi AI qatori min–max normallashtirishdan o‘tkazilganini bildiradi, biroq 2-jadvalda berilgan AI qiymatlari an’anaviy 0–1 min–max oralig‘ida emas.

Tavsifiy jadval ogohlantirishi: TEXP uchun berilgan o‘rtacha, median va minimal qiymatlar o‘zaro arifmetik hisobot muammosi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu qator Verianlada yangi statistika ishlab chiqish maqsadida ishlatilmagan.

Ahamiyatlilik belgisi ogohlantirishi: MMQR va FMOLS/DOLS jadvallaridagi yulduz izohi ayrim ochiq p-qiymatlar bilan mos kelmaydi. MMQR talqinida p-qiymatlar asos qilib olingan.

PQQKRLS nomlash ogohlantirishi: Manba qisqartmani turli joylarda Panel Quantile-on-Quantile Kernel-Based Regularized Least Squares, Partial Quantile–Quantile Kernel Regularized Least Squares va 5-rasmda Panel QQKRLS tarzida ishlatadi.

Asosiy metodologik chegara: Natijalar kuzatuv bog‘liqliklaridir; sababiy ta’sir sifatida talqin qilib bo‘lmaydi. PQQKRLS esa qo‘shimcha nochiziqli vizual dalil bo‘lib, yakka o‘zi statistik ahamiyatlilik testi emas.

Vizualni qayta chizish: Manbadagi 1-rasmning nazariy mexanizm sxemasi, 2-rasmning usul oqimi, 4-rasmning Pedroni diagnostik xaritasi va 5-rasmning PQQKRLS javob sirtlari ilmiy munosabatlar saqlangan holda original Verianla vizuallariga aylantirilishi mumkin. 5-rasm uchun manbada kataklarning barcha raqamli xom qiymatlari berilmagani sababli, vizual qayta chizish sifatli/source-derived chegarasida saqlanishi kerak.

Verianla Live mosligi: MMQR koeffitsiyentlari uchun Live Data va Live Compare; usul ketma-ketligi uchun Live Process; manbadagi 1-rasm uchun source-derived Live Figure mos. Foydalanuvchi parametrlarni o‘zgartirib yangi ekologik iz natijasini hosil qiladigan interaktiv simulyatsiya manba tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi.