Shahar toshqinlariga nisbatan zaiflik — shahardagi odamlar, inshootlar, infratuzilma va ijtimoiy tizimlarning toshqin xavfining salbiy oqibatlariga qay darajada ochiq va sezgir ekanini baholash sohasi. Ahyahudin Sodri va hamkasblarining tadqiqoti toshqin zaifligini aniqlash uchun qoʻllanadigan texnologiyalar bilan jamiyatning ofatlarga tayyorgarligi oʻrtasidagi munosabat ilmiy adabiyotlarda qanday koʻrib chiqilganini tahlil qiluvchi bibliometrik va tizimli sharhdir. Scopus maʼlumotlar bazasida aniqlangan 47 yozuv orasidan tanlangan 27 ilmiy ish baholangan; geografik axborot tizimlari (GIS), LiDAR, uzoq-qisqa muddatli xotira tarmoqlari (LSTM), mashinaviy oʻrganish, jamoa manbali maʼlumot platformalari va blokcheyn kabi texnologiyalarning qoʻllanilishi jamiyat ishtiroki va tayyorgarlik tadqiqotlari bilan birgalikda talqin qilingan.

Sharh texnik toshqin baholashdagi taraqqiyot jamiyatning tayyorgarlik salohiyatini oʻz-oʻzidan oshirmasligini koʻrsatgan mavjud tadqiqot natijalarini birlashtiradi. Texnologik bashorat, xaritalash va maʼlumot almashish tizimlarining qiymatini faqat texnik ishlash koʻrsatkichi belgilamaydi. Xavf maʼlumotining tushunilishi, ishonchli deb topilishi, mahalliy sharoitga mosligi va odamlarning amalga oshiriladigan himoya choralarini ishlab chiqa olishi ham muhimdir.

Tadqiqotchilar kelajakda ishlab chiqiladigan integrativ shahar toshqin zaifligi indeksi texnologik salohiyat, jamiyat ishtirokining sifati, ijtimoiy-iqtisodiy zaiflik va boshqaruv tayyorgarligi kabi toʻrtta bir-birini toʻldiruvchi oʻlchovni oʻz ichiga olishini taklif qiladi. Biroq tadqiqotda ushbu toʻrtta oʻlchovni birlashtiradigan yakuniy sonli indeks formulasi, tasdiqlangan vaznlar yoki mustaqil dala ishlash natijasi taqdim etilmagan.

Ilmiy talqin chegarasi: Maqolada koʻrib chiqilgan LSTM, LiDAR, GIS, blokcheyn va virtual reallik ilovalari tizimli sharhda oʻrganilgan avvalgi tadqiqotlarga tegishli. Ularning barchasi hozirgi ish mualliflari tomonidan yangi tajriba tuzilmasida ishlab chiqilgan yoki birgalikda sinovdan oʻtkazilgan emas.

1. Shahar toshqinlarining barqaror shahar rejalashtirishidagi ahamiyati

Shaharlarda toshqin xavfi yogʻinning miqdori va intensivligi bilan bir qatorda shahar sirtlari, drenaj infratuzilmasi, tabiiy suv oqimlari tarmoqlari va joylashuv shaklining xususiyatlari bilan ham bogʻliq. Manba tadqiqot iqlim oʻzgarishi va ekstremal meteorologik hodisalar shahar toshqinlarini boshqarishni murakkablashtirayotganini taʼkidlaydi.

Yoʻllar, avtoturargohlar, binolar va boshqa qattiq sirtlarning kengayishi yomgʻir suvining tuproqqa singishi mumkin boʻlgan maydonlarni cheklashi mumkin. Suv sirtida toʻplanganda yoki drenaj tizimiga yoʻnaltirilganda, kuchli yogʻin paytida tizimning oʻtkazish salohiyati yetarli boʻlmasligi mumkin.

Shahar daryolarining tabiiy oʻzanlarini oʻzgartirish, ustini yopish va suvni yopiq kanallarga yoʻnaltirish ham gidrologik xatti-harakatga taʼsir qilishi mumkin. Shu sabab toshqinlarni boshqarish faqat bitta kanal yoki quvur sigʻimidan iborat emas; butun havza va shahar joylashuvini birgalikda baholashni talab qiladi.

Manba ushbu muammolarga qarshi koʻk-yashil infratuzilma va tabiatga asoslangan yechimlar muhimlashayotganini muhokama qiladi. Bu yechimlar suvni ushlab turish, kechiktirish, tuproqqa singdirish va ochiq maydonlarda boshqarish kabi funksiyalar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Biroq muayyan yechimning haqiqiy ishlashi mahalliy tuproq, topografiya, yogʻin va loyihalash sharoitlariga bogʻliq.

Pluvial Toshqin Nima va Daryo Toshqinidan Qanday Farq Qiladi?

Pluvial toshqin (pluvial flooding) — kuchli yogʻin mahalliy drenaj va sirt suvini chiqarish salohiyatidan oshib ketishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yogʻin manbali suv bosishidir. Bunday toshqin yuz berishi uchun albatta daryo oʻzanidan chiqishi shart emas. Daryo toshqinida esa oqim sarfi va suv sathi daryo oʻzanining oʻtkazish sharoitlaridan oshishi hal qiluvchi omildir. Manba sharh ayniqsa kuchli yogʻin, sirt oqimi, shahar drenaji va tezkor toshqin xavflari bilan bogʻliq tadqiqotlarni baholaydi.

2. Yogʻin, sirt oqimi va suv oʻtkazmaydigan sirtlar oʻrtasidagi munosabat

Yogʻin hodisasida suvning bir qismi sirt boʻylab oqishi, bir qismi tuproqqa singishi va bir qismi turli vaqtinchalik saqlash jarayonlarida ishtirok etishi mumkin. Bu taqsimot yer qoplami, qiyalik, tuproq xususiyatlari, avvalgi namlik sharoiti va infratuzilma taʼsirida shakllanadi.

Suv oʻtkazmaydigan sirtlarning koʻpayishi, boshqa sharoitlar bir xil boʻlganda, sirt oqimining ahamiyatini oshirishi mumkin. Biroq barcha yogʻin bir xil nisbatda sirt oqimiga aylanadi deb faraz qilib boʻlmaydi.

Toshqin baholashida faqat jami yogʻin miqdori emas, yogʻinning vaqt boʻyicha qanday taqsimlangani ham muhim. Qisqa muddatda katta miqdordagi yogʻin xuddi shu jami miqdorning uzoqroq vaqtga yoyilishidan farqli gidravlik oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin.

Manba sharh bu gidrologik mexanizmlarni avvalgi tadqiqotlar orqali muhokama qiladi. Sharh mualliflari yangi yogʻin-oqim tajribasining oʻlchov natijalarini hisobot qilmagan.

3. Toshqin xavfi, taʼsirga uchrash, zaiflik va tayyorgarlik oʻrtasidagi farqlar

Bu tushunchalar oʻzaro bogʻliq boʻlsa-da, bir xil kattalikni oʻlchamaydi. Hududda toshqin xavfi yuqori boʻlishi mumkin, biroq taʼsirga uchraydigan aholi yoki infratuzilma cheklangan boʻlishi mumkin. Boshqa hududda jismoniy xavf pastroq boʻlsa ham, ijtimoiy-iqtisodiy zaiflik sabab oqibatlar ogʻirlashishi mumkin.

Manba tadqiqot toshqin xavfini faqat jismoniy xaritalar bilan baholamaydigan, jamiyatning tayyorgarlik sharoitlarini ham hisobga oladigan yondashuv zarurligini muhokama qiladi.

4. Suv xavfsizligi va toshqinlarni boshqarish oʻrtasidagi bogʻlanish

Suv xavfsizligini faqat yetarli miqdorda suv mavjudligi deb qisqartirib boʻlmaydi. Shaharlarda suv tizimlarining uzluksizligi, infratuzilmani himoya qilish, suv sifati va suv bilan bogʻliq xavflarni boshqarish ham muhim.

Kuchli toshqinlar transport va kanalizatsiya infratuzilmasiga taʼsir qilishi, suv xizmatlarida uzilishlarga va atrof-muhit ifloslanishi xavflariga hissa qoʻshishi mumkin. Shu sabab toshqinlarga tayyorgarlik va barqaror suv boshqaruvi alohida sohalar emas, balki oʻzaro bogʻliq rejalashtirish ehtiyojlari sifatida baholanishi mumkin.

Manba sharh toshqin zaifligi bilan jamiyatning tayyorgarlik darajasini umumiy baholash tizimiga joylashtirish uzoq muddatli suv xavfsizligiga hissa qoʻshishi mumkin boʻlgan tadqiqot yoʻnalishi ekanini ilgari suradi. Biroq bunday hissani oʻlchaydigan yangi suv xavfsizligi dala tajribasi mavjud emas.

5. Adabiyotda aniqlangan asosiy tadqiqot boʻshligʻi

Mavjud tadqiqotlarning bir qismi toshqin bashoratining texnik aniqligini oshirishga, boshqasi geografik zaiflik xaritalarini ishlab chiqishga, yana boshqalari esa xavfni idrok etish va jamiyatning tayyorgarlik darajasini tushunishga qaratilgan.

Bu tadqiqot yoʻnalishlarining alohida rivojlanishi texnik tizim ishlab chiqargan maʼlumot jamiyatda haqiqatan foydalanish mumkin boʻlgan tayyorgarlik salohiyatiga aylanadimi-yoʻqmi, baholashni qiyinlashtirishi mumkin.

Masalan, yuqori aniqlikdagi toshqin xaritasining mavjudligi xarita tegishli jamoa tomonidan tushunilishini yoki odamlar qaysi himoya choralarini qoʻllashi kerakligini bilishini avtomatik taʼminlamaydi.

Xuddi shuningdek, bashorat algoritmining texnik baholashda muvaffaqiyatli boʻlishi ogohlantirishlar kam daromadli yoki raqamli kirishi cheklangan xonadonlarga yetib borishini isbotlamaydi.

Sharhning asosiy ilmiy savoli shahar toshqin zaifligini texnologik baholash usullari va jamiyatning tayyorgarlik salohiyatini birgalikda hisobga olib qanday oʻrganish mumkinligidir.

Toshqin Bashoratida LSTM, GIS va LiDAR Qanday Qoʻllanadi?

Uzoq-qisqa muddatli xotira tarmoqlari (Long Short-Term Memory, LSTM) ketma-ket gidrologik oʻlchovlardan vaqt naqshlarini oʻrganish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan neyron tarmoq modellaridir. Geografik axborot tizimlari (Geographic Information Systems, GIS) joylashuvga bogʻliq maʼlumotlarni boshqarish, birlashtirish va fazoviy tahlil qilish imkonini beradi. LiDAR (Light Detection and Ranging) esa lazerga asoslangan masofa oʻlchovlari orqali sirt geometriyasini batafsil ifodalashni qoʻllab-quvvatlaydigan aniqlash usulidir. Manba sharh ushbu texnologiyalarning avvalgi tadqiqotlardagi qoʻllanilishini oʻrgangan, uchta texnologiyani bitta tasdiqlangan toshqin bashorat tizimida birlashtirgan yangi ilovani taqdim etmagan.

6. LSTM: Gidrologik vaqt qatorlarini oʻrganish

LSTM qaytalanuvchi neyron tarmoqlar oilasiga kiradigan va ketma-ket maʼlumotlardagi bogʻliqliklarni oʻrganish uchun ishlab chiqilgan model turidir. Suv sathi, oqim va yogʻin kabi vaqt davomida oʻlchanadigan oʻzgaruvchilarni birgalikda baholashda ishlatilishi mumkin.

Manbada koʻrib chiqilgan koʻp oʻzgaruvchili gidrologik modellashtirish tadqiqotida ikki gidrologik stansiyadan olingan suv sathi, oqim va yogʻin oʻlchovlaridan foydalanilgani bildiriladi.

Modelning koʻp oʻzgaruvchili boʻlishi u faqat avvalgi bitta suv sathi qiymatiga emas, turli oʻlchov turlaridan keladigan maʼlumotlarga tayangan holda bashorat munosabatlarini qurishi mumkinligini anglatadi.

LSTM arxitekturasidagi xotira va darvoza mexanizmlari avvalgi maʼlumotlarni keyingi bashoratlarda ishlatishga va qaysi maʼlumotni saqlab, qaysisini yangilashni oʻrganishga yordam beradi.

Biroq tegishli sharh ushbu model uchun yangi LSTM oʻqitishni amalga oshirmagani sabab oʻrganish tezligi, qatlamlar soni, hujayralar soni, bashorat gorizonti, oʻqitish-test ajratilishi yoki yangi xato qiymatini hisobot qilmaydi.

LSTM natijalari nimani isbotlaydi?

Avvalgi gidrologik tadqiqotlardan keltirilgan natijalar LSTM ayrim suv sathi bashorat vazifalarida foydali boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Biroq muayyan maʼlumotlar toʻplamida olingan natija model har bir havzada yoki har bir ekstremal yogʻinda ayni ishlashni koʻrsatishini isbotlamaydi.

Ayniqsa uzluksiz va yetarli sifatdagi gidrologik vaqt qatori mavjud boʻlmagan hududlarda modelni ishlab chiqish va ishonchli sinash qiyinroq boʻlishi mumkin.

7. GIS: Toshqin xavfining geografik taqsimoti

GIS geografik joylashuvga bogʻliq maʼlumotlarni qatlamlar orqali baholash imkonini beradi. Toshqin tadqiqotlarida yer foydalanishi, balandlik, qiyalik, daryo tarmogʻi, aholi yashash hududlari va infratuzilma kabi maʼlumotlar birlashtirilishi mumkin.

Masalan, bir xil yogʻin sharoitiga duch kelgan ikki turar-joy hududining topografik va infratuzilmaviy xususiyatlari farq qilishi mumkin. GIS asosidagi tahlillar bunday fazoviy farqlarni aniqlashga yordam beradi.

GIS oʻzi alohida muayyan toshqin qachon yuz berishini aniq aytib beradigan mexanizm emas. Natijalar doirasi ishlatilgan maʼlumot, tahlil usuli va agar mavjud boʻlsa gidrologik model farazlariga bogʻliq.

8. LiDAR: Sirt geometriyasini oʻlchash

LiDAR tizimlari yuborilgan lazer nuri qaytish xususiyatlaridan foydalanib masofa oʻlchovlarini oladi. Ushbu oʻlchovlar mos qayta ishlash jarayonlaridan oʻtkazilib, uch oʻlchamli nuqta bulutlari va yer sirtining tasvirlari yaratilishi mumkin.

Toshqin baholashida yer sirtining geometriyasi muhim, chunki balandlik farqlari va mahalliy topografiya suvning ehtimoliy oqim yoʻllari va toʻplanish joylariga taʼsir qilishi mumkin.

Yuqori tafsilotli topografik maʼlumot gidravlik yoki fazoviy modellar uchun qimmatli kirish boʻlishi mumkin. Biroq LiDAR maʼlumoti oʻzi alohida barcha gidravlik parametrlarni oʻz ichiga olmaydi. Yogʻin, sirt gʻadir-budurligi, drenaj va boshqa jismoniy sharoitlar ham tegishli modelga qarab zarur boʻlishi mumkin.

Sharhda koʻrib chiqilgan Cape Girardeau tadqiqoti LiDAR va GIS qoʻllanilishi bilan geologik xavflarni ham qamrab oladi. Bu ish faqat shahar yomgʻir suvi toshqinlari bilan cheklanmagan. Shuning uchun koʻrib chiqilgan har bir LiDAR qoʻllanmasi bir xil toshqin hodisasini oʻlchayotgandek baholanmasligi kerak.

9. Mashinaviy oʻrganish, SHAP va bashorat xato oʻlchovlari

Sharhda kichik oqimlardagi suv sathi bashoratiga oid sunʼiy neyron tarmogʻi (ANN) va XGBoost taqqoslashini oʻz ichiga olgan tadqiqot ham mavjud.

Ushbu tadqiqotda yogʻin, suv sathi, havo harorati va shudring nuqtasi harorati kabi meteorologik va gidrologik oʻzgaruvchilar baholangan. Usullar orasida SHAP (Shapley Additive exPlanations) tushuntirish yondashuvi ham mavjud.

SHAP model bashorati bilan kirish oʻzgaruvchilari oʻrtasidagi hissalarni talqin qilishni qoʻllab-quvvatlaydigan usullar oilasidir. Oʻzgaruvchining bashoratga qoʻshgan hissasi uning jismoniy dunyoda bevosita sababiy omil ekanini oʻzi alohida isbotlamaydi.

Manba umumlashtirgan avvalgi tadqiqotda ildiz oʻrtacha kvadrat xato (RMSE) va determinatsiya koeffitsienti (R²) kabi oʻlchovlardan foydalanilgan.

RMSE matematik jihatdan nimani oʻlchaydi?

RMSE model bashoratlari bilan tayanch kuzatuvlar oʻrtasidagi farqlar kvadratlarining oʻrtachasi kvadrat ildizidir. Quyidagi standart tenglik ushbu metrikaning oʻrgatuvchi taʼrifidir; sharh mualliflari yangi tajribada hisoblagan natija emas.

\[\mathrm{RMSE}=\sqrt{\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}\]

Bu yerda \(n\) baholangan kuzatuvlar soni, \(y_i\) oʻlchangan tayanch qiymat va \(\hat{y}_i\) model bashoratidir. Agar baholanayotgan oʻzgaruvchi metrda ifodalangan suv sathi boʻlsa, RMSE ham metr birligida boʻladi.

Kvadratga oshirish katta xatolarning hissasini koʻpaytiradi. Kvadrat ildiz esa natijani tayanch oʻzgaruvchi bilan ayni birlikka qaytaradi.

RMSE kichik boʻlishi odatda kichikroq bashorat xatosiga ishora qiladi; biroq oʻzi alohida turli maʼlumotlar toʻplami yoki turli oʻlchov oraliqlaridagi modellar mutlaq ustunligini isbotlamaydi.

Manba sharhda ushbu taqqoslash uchun original RMSE sonlar qatori berilmagani sabab hech qanday sonli model muvaffaqiyati qoʻshilmagan.

R² qanday talqin qilinadi?

Determinatsiya koeffitsienti model bashorat ishlashini tayanch oʻzgaruvchining oʻzgaruvchanligi kontekstida baholashga yordam beradi. Keng tarqalgan hisoblash shakli quyidagicha:

\[R^2=1-\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar y)^2}\]

Bu yerda \(\bar y\) tayanch qiymatlarning arifmetik oʻrtachasidir. Surat xato kvadratlari yigʻindisini, maxraj esa tayanch qiymatlarning oʻrtachadan ogʻishlari kvadratlari yigʻindisini ifodalaydi.

Ushbu ifodada tayanch qiymatlar orasida oʻzgaruvchanlik boʻlishi kerak. R² qiymati 1, 0 yoki baholash sharoitiga qarab manfiy ham boʻlishi mumkin. Manfiy natija ishlatilgan bashoratlar tayanch oʻrtachani doimiy bashorat qiladigan bazaviy yondashuvdan kattaroq kvadrat xato berganini koʻrsatishi mumkin.

R² bevosita sababiylikni, toshqin ogohlantirishining muvaffaqiyatini yoki jamiyatning tayyorgarlik darajasini oʻlchamaydi.

10. Jamoa manbali maʼlumotlar va transport kuzatuvlari

Jamoa manbali maʼlumot (crowdsourced data) foydalanuvchilar kuzatuv va xabarlar orqali maʼlumot yigʻish jarayoniga hissa qoʻshishidir.

Manbada baholangan bir tadqiqotda foydalanuvchi xabarlari va batafsil transport maʼlumotlari yoʻllarning toshqindan taʼsirlanish ehtimolini aniqlash uchun birgalikda ishlatilgan.

Bu yondashuv rasmiy oʻlchov tarmoqlariga qoʻshimcha kuzatuv kanali yaratishi mumkin. Biroq maʼlumot sifati ishtirokchilar zichligi va odamlar qaysi hududlarda xabar bergani bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Shu sabab koʻp foydalanuvchi xabari kelgan mahalla boshqa mahallalarga qaraganda albatta yuqoriroq jismoniy xavfga ega degani emas. Xabarlar soni bilan haqiqiy hodisalar taqsimoti farq qilishi mumkin.

Sharh geografik va demografik foydalanuvchi ogʻishini muhim cheklov deb belgilaydi.

11. Blokcheyn va maʼlumot yaxlitligi

Blokcheyn yozuvlarni umumiy tuzilma orqali kuzatish va keyinchalik oʻzgartirishga oid audit qilinadigan mexanizmlarni yaratish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan maʼlumot boshqaruvi yondashuvidir.

Toshqin erta ogohlantirish kontekstida blokcheyn ilovalarining ehtimoliy hissasi maʼlumotning kelib chiqishi va yozuv tarixini koʻproq kuzatiladigan qilishdir.

Biroq yozuv oʻzgartirilmagan boʻlishi uning dastlab kiritilgan paytda toʻgʻri ekanini kafolatlamaydi. Notoʻgʻri sensor qiymati yoki xato inson xabari ham texnik jihatdan yaxlitligi saqlangan holda qayd qilinishi mumkin.

Manba sharh blokcheyn asosidagi toshqin ilovalari hali ishlab chiqish va prototip bosqichlari bilan bogʻliq muhim cheklovlarga ega ekanini bildiradi. Ayniqsa past ulanish salohiyati va past raqamli savodxonlik sharoiti kirish imkoniyatiga taʼsir qilishi mumkin.

12. Virtual reallik va toshqin xavfsizligi taʼlimi

Sharhda baholangan tadqiqotlardan biri toʻliq immersiv virtual muhit talab qilmaydigan virtual reallikka asoslangan oʻquv oʻyinini oʻrganadi.

Bunday ilovalarda ishtirokchi simulyatsiya qilingan toshqin sharoitida bajarilishi mumkin boʻlgan harakatlarni oʻrganishi va qaror qabul qilish jarayonlarini oʻquv muhitida tajriba qilishi mumkin.

Manba ish yetkazgan tadqiqotda oʻqitishdan oldingi va keyingi baholashlar orqali bilim, xavfni idrok etish va evakuatsiya bilan bogʻliq xulqiy niyat oʻrganilgan.

Biroq simulyatsiya qilingan taʼlimda bilim yoki niyat oshishi real toshqinda ayni xatti-harakatlar albatta yuz berishini koʻrsatmaydi. Taʼlim natijasi va real hodisa ishlashi turli natija darajalaridir.

13. Texnologiya turlarining qiyosiy ilmiy rollari

Jamiyatning Toshqinga Tayyorgarligi bilan Texnologik Xavf Baholashini Qanday Integratsiya Qilish Mumkin?

Texnologik xavf baholashi bilan jamiyatning toshqinga tayyorgarligi texnik oʻlchovlarni odamlarning haqiqiy bilim, resurs, koʻnikma va qaror jarayonlari bilan bogʻlash orqali integratsiya qilinishi mumkin. Manba sharh faqat ogohlantirish yoki xavf xaritasini ulashish yetarli emasligini; jamoalar mahalliy maʼlumot bera olishi, ilovalarni ishlab chiqishga hissa qoʻshishi va mos sharoitda boshqaruv qarorlarida qatnasha olishi muhim ekanini taʼkidlaydi. Taklif etilgan integrativ doira texnologik salohiyat bilan birga ishtirok sifatini, ijtimoiy-iqtisodiy zaiflikni va boshqaruv tayyorgarligini baholashni maqsad qiladi. Ushbu doira hali empirik tasdiqlangan sonli indeks emas.

14. Xavf maʼlumotini olish bilan tayyorlanish oʻrtasidagi farq

Jamoaning toshqin xaritasini koʻrishi yoki ogohlantirish xabarini olishi tayyorgarlik xatti-harakati amalga oshirilganini isbotlamaydi.

Tayyorgarlikni baholash qaysi himoya rejalari ishlab chiqilgani, qaysi koʻnikmalar egallangani, ogohlantirishlarga kirish imkoniyati va bajarilgan choralar kabi aniqroq shartlarni talab qilishi mumkin.

Manbada koʻrib chiqilgan tadqiqotlar xavf haqida xabardorlik bilan amalda bajarilgan tayyorgarlik oʻrtasida boʻshliq boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Bu holat texnologik ilovalar muvaffaqiyatini faqat aniqlik yoki rezolyutsiya orqali belgilashni cheklaydi. Erta ogohlantirish tizimi foydali boʻlishi uchun maʼlumot qabul qiluvchi tomonidan tushunilishi va mos harakatga aylantirilishi ham kerak.

15. Jamiyat ishtirokining uch alohida darajasi

Manba muhokamasi jamiyat ishtiroki tushunchasi bir-biridan farq qiladigan uchta amaliy shaklni qamrab olishi mumkinligini alohida taʼkidlaydi.

Bu uch shakl bir xil narsa emas. Ilovaning koʻp odamlarga maʼlumot yuborishi jamoalar bilan birgalikda qaror qabul qilishini anglatmaydi.

Manbada koʻrib chiqilgan tadqiqotlarning muhim qismi birinchi darajada qolishi muhokama qilingan. Ayrim ishlar ishtirok tushunchasidan foydalansa ham, amaldagi usul faqat maʼlumot uzatishga asoslanganligi qayd etilgan.

Bu farq taklif etilgan toshqin zaifligi indeksi uchun muhim. Agar jamiyat ishtiroki faqat ogohlantirish xabarini olish-olmaslik orqali oʻlchansa, haqiqiy tayyorgarlik salohiyatining muhim qismlari baholashdan tashqarida qolishi mumkin.

16. Ijtimoiy-iqtisodiy tengsizliklar va kirish muammosi

Toshqin zaifligi faqat jismoniy joylashuv xususiyatlari bilan bogʻliq emas. Daromad, taʼlim, uy-joy sharoitlari, sugʻurtaga kirish, raqamli aloqa, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash va institutsional xizmatlarga kirish ham muhim boʻlishi mumkin.

Ayniqsa texnologiyaga asoslangan ogohlantirishlar barcha odamlarga bir xil tarzda yetib boradi deb faraz qilib boʻlmaydi. Smartfoni, ishonchli internet aloqasi yoki texnik bilimi boʻlmagan guruhlar boshqa kommunikatsiya kanallariga ehtiyoj sezishi mumkin.

Manbada muhokama qilingan tenglik muammosi texnologik yechimni kengaytirish bilan birga kirish va foydalanish sharoitlari ham baholanishi kerakligini koʻrsatadi.

Tadqiqotchilar shu sabab kelajakdagi indeks jamiyatning ijtimoiy zaifligi va mahalliy institutlarning inklyuziv amalga oshirish salohiyati haqida koʻrsatkichlarni oʻz ichiga olishini taklif qiladi.

17. Taklif etilgan shahar toshqin zaifligi indeksining toʻrtta oʻlchovi

Sharhning konseptual hissasi texnologiya bilan ijtimoiy va institutsional tayyorgarlikni toʻrtta bir-birini toʻldiruvchi baholash oʻlchovida birlashtirish taklifidir.

18. Indeksning hisoblash formulasi nega hali berilmaydi?

Bir nechta koʻrsatkichni bitta sonli indeks ostida birlashtirish uchun koʻrsatkichlarni oʻlchash, ularning yoʻnalishini belgilash, normallashtirish, vaznlash va natijalarni tasdiqlash kabi usuliy qarorlar qabul qilinishi kerak.

Biroq koʻrib chiqilgan sharh toʻrtta oʻlchov uchun yakuniy koʻrsatkichlar roʻyxati, oʻlchash shkalalari, vazn koeffitsientlari yoki tasdiqlangan kompozit ball formulasini bermaydi.

Shu sabab toʻrtta tushunchani yonma-yon joylashtirish ilmiy jihatdan hisoblanadigan indeks tugallanganini anglatmaydi.

Tadqiqotchilar kelajak tadqiqotlarda kompozit koʻrsatkich ishlab chiqish usullaridan foydalanish, vaznlash qarorlarini ochiq belgilash, sezgirlik tahlili oʻtkazish va turli shahar sharoitlarida pilot baholashlarni bajarishni taklif qiladi.

Manbada boʻlmagan toʻrtta oʻzgaruvchili qoʻshish tenglamasi bu yerda yaratilmagan. Bunday tenglama tuzish tadqiqotchilar hali tugatmagan model ishlab chiqish bosqichini tugallangan deb koʻrsatishga olib kelardi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

19. Tadqiqot dizayni: Bibliometrik tahlil va tizimli sharh

Tadqiqotda bir-birini toʻldiruvchi ikki xil adabiyot sharhi yondashuvidan foydalanilgan.

Bibliometrik tahlil ilmiy nashr yozuvlari orasidagi sonli naqshlarni oʻrganadi. Nashrlar soni, kalit soʻzlar chastotasi, nashr qiluvchi mamlakat maʼlumotlari va tushunchalarning birgalikda uchrash munosabatlari kabi koʻrsatkichlar orqali tadqiqot sohasining tuzilishini koʻrsatishni maqsad qiladi.

Tizimli adabiyot sharhi esa oldindan belgilangan tadqiqot savoli va tanlash mezonlariga muvofiq tegishli nashrlarni aniqlash, baholash va ularning natijalarini birgalikda talqin qilish imkonini beradi.

Bu ikki usul bir-birining oʻrnini bosa olmaydi. Kalit soʻz chastotasi muayyan toshqin chorasi ishlashini isbotlamaydi. Xuddi shuningdek, maqola koʻp iqtibos olishi uning usuliy jihatdan mukammal ekanini koʻrsatmaydi.

20. Maʼlumotlar bazasi, sana oraligʻi va qidiruv shartlari

Manbada Scopus maʼlumotlar bazasidan foydalanilgan. Qidiruv 2014-yildan 2025-yil iyuligacha boʻlgan nashrlarga qaratilgan.

Qidiruv shartlari toshqin texnologiyalari va jamiyat tayyorgarligi oʻrtasidagi bogʻlanishni koʻrib chiqadigan tadqiqotlarga eʼtibor qaratish uchun toraytirilgan.

Bu tanlov tadqiqot savolini aniq qilishga yordam bersa-da, tegishli mavzudagi barcha nashrlar koʻrib chiqilganini anglatmaydi. Boshqa maʼlumotlar bazalaridagi, boshqa tillardagi yoki yopiq kirishdagi tadqiqotlar qamrovdan tashqarida qolgan boʻlishi mumkin.

21. Foydalanilgan bibliometrik va sharh dasturlari

Manbada Biblioshiny, VOSviewer 1.6.20 va tizimli maqola tanlash uchun matnda Convidence deb atalgan dastur ishlatilgani bildirilgan.

Biblioshiny bibliometrik maʼlumotlarni qayta ishlash va vizuallashtirishni qoʻllab-quvvatlaydigan tahlil muhitidir.

VOSviewer ilmiy tushunchalar, nashrlar yoki boshqa bibliometrik elementlar oʻrtasidagi munosabat tarmoqlarini vizuallashtirish uchun ishlatiladigan dastur.

Tizimli sharhni boshqarish dasturi tadqiqot yozuvlarini tanlash, chiqarish qarorlarini kuzatish va sharh ish oqimini tashkil qilishga yordam berishi mumkin.

Manbada keltirilmagan dastur sozlamalari, birgalikda uchrash chegaralari, tarmoq normallashtirish parametrlari yoki klasterlash rezolyutsiyalari bu yerda aniq qiymatlar bilan toʻldirilmagan.

22. PICO bilan tadqiqot savolini tuzilmalashtirish

Manba tizimli sharhda PICO doirasidan foydalanganini bildiradi.

PICO tadqiqot savolini tizimli tarzda taʼriflashga yordam beradi. Biroq PICO qoʻllanilishi koʻrib chiqilgan barcha tadqiqotlar randomizatsiyalangan nazoratli tajriba boʻlganini yoki umumiy sababiy taʼsir kattaligi hisoblanganini anglatmaydi.

23. Maqola tanlash oqimi: 47 yozuvdan 27 tadqiqotgacha

Manbaning 1-rasmida Scopus orqali 47 yozuv aniqlangani, moslik baholashida 20 tadqiqot chiqarilgani va 27 tadqiqot tizimli sharhga kiritilgani koʻrsatilgan.

Manbada barcha 47 yozuv moslik baholashiga yetib kelgani, 20 yozuv chiqarilgani va 27 yozuv kiritilgani bildiriladi.

Ushbu sonli oqim sharhga kiritilgan tadqiqotlarni tavsiflaydi. Faqat 27 tadqiqot topilgani mavzu boʻyicha butun xalqaro nashrlar soni shu bilan cheklanganini anglatmaydi.

24. Maqolalarning sifat baholashi

Manbada kiritilgan har bir tadqiqot Q1–Q10 deb atalgan oʻnta mezon bilan baholangan. Mezonlar Ha/Yoʻq koʻrinishida ballangan; aniq dalil boʻlmaganda ijobiy qaror berilmasligi kerakligi qayd etilgan.

Ikki baholovchi tadqiqotlarni mustaqil koʻrib chiqqani va kelishmovchiliklarni muhokama qilib hal qilgani bildirilgan.

Manba izchilligi haqida izoh: Jadvalda Q3 = 12, Q4 = 26, Q8 = 20 koʻrsatilgan boʻlsa-da, muhokama matnida mos ravishda 11, 25 va 21 qiymatlari keltirilgan. Manba bu farqlar uchun aniq tuzatish bermaydi. Shu sabab jadval qiymatlari manba jadvallariga tegishli deb berilgan va matndagi farq yashirilmagan.

25. Sifat baholashidagi umumiy ballni hisoblash

Manbada har bir tadqiqot uchun ijobiy javoblarni sanash orqali maksimal 10 ballik umumiy ball taʼriflangan.

Bu ball har bir mezon teng bir birlik hissa bilan sanalishini anglatadi. Manba mezonlarga turli vaznlar beradigan alternativ ball tizimi ishlatilganini bildirmaydi.

Masalan, tadqiqot oʻnta mezondan yettitasida Ha deb baholangan boʻlsa, umumiy balli 7. Bu tegishli tadqiqotning barcha ilmiy natijalari %70 aniqlik bilan isbotlanganini anglatmaydi.

Xuddi shuningdek, tadqiqot yuqori umumiy ball olishi uning barcha kontekstlarda amal qilishi yoki sababiy natijalari qatʼiylashganini anglatmaydi.

Manba 3-jadvalda baholash ballarining umumiy oʻrtachasini taxminan 6,85 deb hisobot qiladi. Bu qiymat faqat koʻrib chiqilgan 27 tadqiqotning qoʻllangan sifat mezonlaridagi jami ballari bilan bogʻliq.

Q7 va Q9 uchun ijobiy natijalar nisbatan cheklangan boʻlishi manbada koʻrib chiqilgan tadqiqotlarning bir qismida hisobot shaffofligi va qayta ishlab boʻlish jihatidan takomillashtirilishi kerak boʻlgan sohalar mavjudligiga ishora qiladi.

26. Tadqiqotlarning nashr sifati kvartillari

Manbada 27 tadqiqotning 15 tasi Q1, sakkiztasi Q2 va toʻrttasi Q4 kvartilidagi jurnallarda nashr qilingani bildirilgan.

Q1–Q4 jurnal kvartillari bilan Q1–Q10 sifat baholash savollari turli tasnif tizimlaridir. Bir xil Q harfidan foydalanishi ularni bir xil mezonga aylantirmaydi.

Jurnal kvartili tegishli nashr sohasidagi jurnalning nisbiy oʻrni bilan bogʻliq. Alohida maqolaning usuli yoki topilmalari toʻgʻriligiga bevosita kafolat bermaydi.

27. Bibliometrik kalit soʻz chastotalari

Manba 3-rasmda ajralib turgan tushunchalarning ishlatilish chastotalari koʻrsatilgan. Iqlim oʻzgarishi 31, xavfni baholash 28, flooding 26 va floods 23 marta bildirilgan.

Flooding va floods inglizcha manba matnida alohida kalit soʻz shakllaridir. Maʼnosi yaqin boʻlsa ham manba sonlarini avtomatik birlashtirish kerak emas.

Manba 3-rasmda disaster management, flood, flood control, disasters, human va vulnerability kabi atamalar ham koʻrsatilgan. Ular tegishli ilmiy nashrlarda iqlim xavfi, xavfni baholash va inson zaifligi birgalikda muhokama qilinishini aks ettiradigan tushunchalardir.

Kalit soʻz chastotalari muayyan mavzularning nashr yozuvlarida koʻrinishini tushuntirishga yordam beradi. Biroq tushuncha koʻproq uchrashi uning boshqa tushunchalardan ilmiy jihatdan muhimroq yoki sababiy jihatdan kuchliroq ekanini isbotlamaydi.

28. Treemap: Tadqiqot sohalarining nisbiy koʻrinishi

Manba 4-rasm kalit soʻzlarni toʻrtburchak maydonlar bilan ifodalovchi treemap vizualizatsiyasidir. Toʻrtburchaklar maydoni tegishli tushunchaning bibliometrik vakillik kattaligini koʻrsatish uchun ishlatiladi.

Manba bayonida atrof-muhit monitoringi va suv sifati taxminan %6 dan, daryolar, daryo ifloslanishi va xavfni baholash esa taxminan %5 dan ajratilgan.

Bu foizlar toshqin xavfining jismoniy ehtimollari emas. Nashrlarda ishlatilgan tegishli tushunchalarning bibliometrik taqsimotini koʻrsatadi.

Treemapning barcha xom yozuvlari va normallashtirish tafsilotlari manbada alohida qayta ishlab chiqish jadvali sifatida berilmagani sabab qolgan barcha qutilarning sonli maʼlumotlari taxmin qilinib yangi treemap yaratilmagan.

29. Kalit soʻz tarmoqlari va birgalikda uchrash tahlili

Manba 5-rasm tushunchalarning nashrlarda birgalikda uchrash munosabatlarini tarmoq tuzilmasi orqali ifodalaydi.

Birgalikda uchrash tarmogʻi ikki atamaning bir xil nashr yozuvi yoki belgilangan tahlil birligida birga boʻlishiga asoslanishi mumkin. Tarmoqdagi bogʻlanishlar ishlatilgan bibliometrik usulga muvofiq tushunchalar oʻrtasidagi munosabat yaqinligini ifodalaydi.

Manba ushbu tarmoqda uchta ustun konseptual klasterni belgilaydi:

• Toshqin xavfi, xavfni idrok etish, tayyorgarlik va xavfni boshqarish bilan bogʻliq tushunchalar.
• Xavfni baholash, zaiflik va ofatlarning oldini olish kabi baholash va siyosat tushunchalari.
• Geografik va ijtimoiy-iqtisodiy kontekst bilan bogʻliq tushunchalar.

Bu klasterlar sohaning fanlararo tuzilishini koʻrsatadi. Jismoniy xavfni baholash, ijtimoiy taʼsirlar va boshqaruv masalalari nashrlarda oʻzaro bogʻlangan.

Biroq tarmoqda ikki tushunchaning bogʻlanishi birining boshqasiga sabab ekanini isbotlamaydi. Shuningdek, tarmoq tugunlarining koordinatalari manbada mashina tomonidan qayta chizilishi mumkin boʻlgan aniq sonli maʼlumot jadvali sifatida berilmagani sabab original tarmoq geometriyasi taqlid qilinmagan.

30. Tematik oʻzgarish: 2014–2023 va 2024–2025

Manba 6-rasm turli davrlardagi asosiy tadqiqot mavzularining munosabatlarini Sankey diagrammasi orqali koʻrsatadi.

Birinchi davrda iqlim oʻzgarishi, ofat xavfini kamaytirish, iqlim oʻzgarishiga moslashish va tayyorgarlik kabi kengroq mavzular boʻlsa, keyingi davrda toshqin xavfi, xavfni boshqarish, xavfni idrok etish, tayyorgarlik va barqarorlik kabi koʻproq aniq mavzular paydo boʻladi.

Jadval manba Sankey diagrammasining ilmiy xabarini davrlar orasida konseptual tarzda tushuntiradi. Har bir qator muayyan oqimning sonli kattaligi yoki aynan bir-biriga mosligini anglatmaydi.

Sankey bogʻlanishlarining aniq vaznlari yetarlicha hisobot qilinmagani sabab yangi sonli Sankey chizmasi yaratilmagan. Bu ilmiy maʼlumotni tashlab ketish emas, nomaʼlum bogʻlanish vaznlarini uydirmaslikdir.

31. Mamlakatlararo nashr va hamkorlik naqshlari

Manbaning 2-rasmi masʼul mualliflarning mamlakatlari va bir mamlakatli hamda koʻp mamlakatli nashrlar oʻrtasidagi farqlarga eʼtibor qaratadi.

Manba bayonida Amerika Qoʻshma Shtatlari nashrlar sonida yetakchi ekanligi; Hindiston va Indoneziya mustaqil tadqiqot hissalari bilan, Buyuk Britaniya va Pokiston esa xalqaro hamkorlik jihatidan eʼtiborli ekani aytiladi.

Bu natijalar muayyan bibliometrik maʼlumotlar toʻplamiga tegishli. Har bir mamlakatning butun dunyodagi umumiy toshqin tadqiqotlari salohiyati yoki ilmiy faoliyatining qatʼiy reytingi emas.

Mamlakatlar boʻyicha barcha sonli taqsimotlar maqola matnida ochiq manba jadvali sifatida berilmagani sabab grafikdan aniq mamlakat qiymatlari taxmin qilinmagan.

32. Tizimli sharhdagi tadqiqotlarning asosiy mavzulari

Sharhning 27 tadqiqot boʻyicha bergan batafsil taqqoslashlari bir nechta muhim tadqiqot yoʻnalishlarini koʻrsatadi.

33. Tanlangan tadqiqotlar topilmalari qanday ajratilishi kerak?

33.1. Katta Akkrada xonadonlarning toshqinga tayyorgarligi

Gananing Katta Akkra metropol hududini oʻrgangan tadqiqot xonadonlarning toshqinga tayyorgarligi bilan bogʻliq qarorlar va institutsional yordamni koʻrib chiqadi. Sharh jamiyat fikrlari va institutsional muvofiqlashtirish tayyorgarlik strategiyalari uchun muhimligini bildiradi.

Bu natija Gana tadqiqoti kontekstiga tegishli. Ayni darajadagi ishtirok yoki tayyorgarlik barcha shahar hududlari uchun faraz qilinmaydi.

33.2. Kolumbiyada koʻp oʻzgaruvchili gidrologik bashorat

Kolumbiyadagi LSTM tadqiqoti gidrologik vaqt qatorlaridagi murakkab munosabatlarni modellashtirishni maqsad qiladi. Sharh bu yondashuv suv sathi bashoratida qoʻllanishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Biroq model ishlashi tegishli maʼlumot va tadqiqot sharoitiga bogʻliq. Sharh mualliflarining oʻzlari ishlab chiqqan yangi Kolumbiya toshqin bashorat modeli mavjud emas.

33.3. Italiyada iqlim tashvishi va tayyorgarlik

Simeto daryosi havzasidagi tadqiqot iqlim oʻzgarishi haqidagi tashvishlar amaliy toshqin tayyorgarligi bilan qanday bogʻliqligini oʻrganadi.

Sharhda ushbu tadqiqotning muhim xabari iqlim oʻzgarishi haqidagi yuqori xabardorlik har doim kuchliroq tayyorgarlik yoki barqaror moslashuv investitsiyalariga tayyorlikni anglatmasligidir.

Bu topilma bilim yoki tashvishni toʻgʻridan-toʻgʻri yakunlangan tayyorgarlik xatti-harakati bilan tenglashtirmaslik zarurligini qoʻllab-quvvatlaydi.

33.4. Pokistondagi erta ogohlantirish tizimlari

Pokistonda erta ogohlantirish tizimlariga eʼtibor qaratgan tadqiqot texnik infratuzilma bilan birga jamiyatning ogohlantirishlarni tushunishi va ushbu tizimlarga ishonishi muhimligini koʻrib chiqadi.

Manbada texnologiya va kommunikatsiya oʻrtasidagi muammolar erta ogohlantirish tizimlarining jamiyatdagi foydalanishini cheklashi mumkinligi taʼkidlanadi.

Bu yerdan barcha erta ogohlantirish tizimlari samarasiz degan xulosa chiqarib boʻlmaydi. Topilmalar samaradorlik texnik va ijtimoiy sharoitlarga birgalikda bogʻliq boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

33.5. Meksikada jamoa bilan birgalikda toshqin vizuallashtirish

Tixuanada oʻtkazilgan jamoaga asoslangan tadqiqot mahalliy ishtirok va toshqin modellashtirishni birgalikda koʻrib chiqqan.

Sharh foydalanuvchilarning ehtiyojlari va fikr-mulohazalari hisobga olinganda toshqin xavfi vizuallashtirishlari rejalashtirish uchun mosroq va tushunarliroq boʻlishi mumkinligini bildiradi.

Bu misol faqat maʼlumot taqdim etish emas, balki maʼlumotni birgalikda ishlab chiqish ham ilmiy baholash mavzusi boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

33.6. Tailanddagi Ayutthaya tadqiqotlari

Ayutthaya boʻyicha koʻrib chiqilgan tadqiqotlar shahar toshqin xavfi, yer foydalanishi, sirt oqimi, tayyorgarlik taʼlimi va mahalliy boshqaruv sharoitlarini baholaydi.

Manbada keltirilgan tadqiqotlardan biri 522 ishtirokchi maʼlumotidan foydalanadi. Sharhda sirt oqimi, yer foydalanishi va yogʻin kabi koʻrsatkichlar toshqin xavfi uchun muhim ekani keltiriladi.

Biroq ushbu 522 ishtirokchi Verianla asos qilib olgan tizimli sharhda yangi yigʻilgan tanlama emas; koʻrib chiqilgan original tadqiqotlardan biriga tegishli.

34. Tadqiqotning integratsiya darajasiga oid talqini

Manba muhokamasi texnik bashoratga qaratilgan tadqiqotlar yuqori texnik ishlashni hisobot qilishi mumkinligini, biroq jamiyat bilan birgalikda ishlab chiqarishni cheklangan darajada koʻrib chiqishi; jamiyat ishtirokiga qaratilgan tadqiqotlar esa mahalliy fikrlarni yaxshiroq qamrab olib, ayrim texnik baholash komponentlaridan mahrum boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Bu farq ikki tadqiqot yondashuvidan biri keraksiz degani emas. Maqsad gidrologik baholash va ijtimoiy salohiyat bir-birini toʻldiradigan tadqiqot dizaynlarini ishlab chiqishdir.

Sharhda Q3, Q5, Q7 va Q9 kabi sifat mezonlarini birgalikda talqin qilish orqali usuliy qatʼiylik va jamiyat ishtiroki oʻrtasidagi munosabat muhokama qilinadi. Biroq bu talqin ushbu munosabatlar sababiy ravishda oʻlchangan yangi meta-tahlil natijasi emas.

35. Maʼlumot jihatidan cheklangan shahar hududlari

Manba yuqori sifatli va uzluksiz maʼlumot talab qiladigan texnikalarni maʼlumot infratuzilmasi cheklangan hududlarda qoʻllash qiyinroq boʻlishi mumkinligini bildiradi.

Ayniqsa rivojlanayotgan shaharlarda sensor tarmoqlari qamrovi, oʻlchovlarning uzluksizligi va maʼlumotga kirish tartiblari farq qilishi mumkin. Bu bashorat modellarini oʻqitish va sinash uchun muhim.

Biroq maʼlumot kam hududlarda faqat texnologik infratuzilmani oshirish ham yetarli boʻlmasligi mumkin. Mahalliy jamoalar bilan maʼlumot ishlab chiqarish va kirish mumkin boʻlgan xavf kommunikatsiyasi ilovalarni baholashda alohida oʻlchov sifatida koʻrib chiqilishi kerak.

36. Tadqiqot taklif qilgan boshqaruv va siyosat sohalari

Sharh avvalgi topilmalar sintezidan kelib chiqib uchta asosiy siyosat yoʻnalishini muhokama qiladi.

Maʼlumotlarning oʻzaro ishlashi: Toshqin bilan bogʻliq institutlar ishlab chiqargan bashorat, fazoviy baholash va maʼlumot yaxlitligi tizimlari bir-biridan uzilib qolmasligi uchun mos maʼlumot standartlari muhimligini baholash.

Jamiyat tayyorgarligini oʻlchanadigan natija sifatida koʻrib chiqish: Tayyorgarlik taʼlimi, mahalliy ishtirok va himoya salohiyatini faqat infratuzilma investitsiyalarining qoʻshimcha foydasi emas, balki oʻzi alohida baholanishi kerak boʻlgan omillar sifatida koʻrish.

Inklyuziv amalga oshirish: Kam daromadli, raqamli kirishi cheklangan yoki ijtimoiy jihatdan zaif jamoalar texnologik ogohlantirish tizimlaridan tashqarida qolmasligi uchun choralar ishlab chiqish.

Bular sharh mualliflarining adabiyotga asoslangan takliflaridir. Tadqiqotda ushbu uch siyosat variantini amalga oshirgan yangi shahar boshqaruvi tajribasi yoki xarajat-foyda natijasi hisobot qilinmagan.

37. Kelajak tadqiqotlari uchun beshta ustuvor yoʻnalish

Manba kelajak indeks sinovlari uchun yuqori daromadli va maʼlumotga boy shaharlar, oʻrta daromadli va maʼlumot jihatidan cheklangan shaharlar hamda norasmiy turar-joy hududlari kabi turli shahar sharoitlarini baholashni taklif qiladi.

Bu tasniflar yangi dala namunasi sifatida amalga oshirilmagan; taklif etilgan validatsiya dasturining qismlaridir.

38. Tasvirga asoslangan toshqin chuqurligini baholash

Sharh kelajakda oʻrganilishi mumkin boʻlgan texnologiyalar orasida tasvirlardan toshqin chuqurligi yoki suv bosishi sinfini chiqaradigan chuqur oʻrganish yondashuvlariga ham toʻxtaladi.

CBAM bilan takomillashtirilgan ResNet50 kabi modellar vizual maʼlumotlardan muayyan tasnif xususiyatlarini oʻrganish uchun qoʻllanishi mumkin boʻlgan arxitektura misollari sifatida muhokama qilinadi.

Manba aniq taʼkidlaydiki, tizimli sharhda baholangan 27 tadqiqot ushbu muayyan yondashuvdan foydalanmagan.

Shu sabab tasvirga asoslangan chuqurlik tasnifi hozirgi sharhning sinovdan oʻtgan asosiy topilmasi emas, kelajakda baholanishi taklif qilingan texnologik yoʻnalishdir.

39. Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Adabiyot qamrovi: Qidiruv bitta bibliografik maʼlumotlar bazasi, muayyan yillar, ingliz tilidagi jurnal maqolalari va ochiq kirish nashrlariga qaratilgan. Ushbu qamrovdan tashqaridagi tadqiqotlar kiritilmagan boʻlishi mumkin.

Tadqiqotlar soni: Tizimli sharh 27 tadqiqotni qamrab oladi. Bu son qiyosiy talqin uchun ishlatilishi mumkin, biroq dunyodagi barcha toshqin tadqiqotlarini toʻliq ifodalamaydi.

Geterogen usullar: Koʻrib chiqilgan tadqiqotlarda gidrologik modellashtirish, GIS, soʻrov, intervyu va turli statistik usullar mavjud. Bu tadqiqotlarning barcha natijalari bitta umumiy taʼsir kattaligiga qisqartirilmagan.

Texnologik integratsiya: Manba turli texnologiya turlarini birgalikda qoʻllagan tasdiqlangan ilovalar cheklanganligini bildiradi. Yangi integrativ ilovaning muvaffaqiyati bevosita oʻlchanmagan.

Ijtimoiy natijalarni oʻlchash: Xavf xabardorligi, taʼlim natijasi, tayyorgarlik niyati va amalga oshirilgan tayyorgarlik xatti-harakatlari bir-biri bilan aralashtirilmasligi kerak.

Geografik vakillik: Turli mamlakatlarning tadqiqot qamrovidagi vakilligi teng emas. Manba ayniqsa maʼlumot jihatidan cheklangan va past/oʻrta daromadli hududlarda qoʻshimcha tadqiqot zaruratini taʼkidlaydi.

Sifat jadvalidagi nomuvofiqliklar: Ayrim sifat mezonlari boʻyicha ijobiy javoblar soni jadvallar va muhokama matni orasida farqli berilgan. Bu farqlar oʻquvchidan yashirilmasligi kerak.

Indeksning tugallanmaganligi: Taklif etilgan toʻrt oʻlchovli shahar toshqin zaifligi yondashuvi hali yakuniy matematik taʼrifi va dala validatsiyasi tugallangan oʻlchash vositasi emas.

40. Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan va qoʻllab-quvvatlamaydigan daʼvolar

41. Tadqiqotning ilmiy hissasini baholash

Ushbu sharhning asosiy hissasi shahar toshqin xavfini baholaydigan texnologiyalarni faqat texnik ishlash nuqtayi nazaridan oʻrganmaslik kerakligini aniq koʻrsatadigan adabiyotga asoslangan tadqiqot doirasini taqdim etishidir.

Toshqin bashoratini texnik jihatdan yaxshilash, yuqori aniqlikdagi xaritalar ishlab chiqish va maʼlumot yaxlitligini kuchaytirish muhim tadqiqot sohalaridir. Biroq bu texnik natijalarni jamiyatning haqiqiy tayyorgarlik salohiyati bilan bogʻlash alohida baholashni talab qiladi.

Sharh ogohlantirish oladigan jamiyat bilan maʼlumot ishlab chiqarishga hissa qoʻshadigan yoki qaror jarayonlarida ishtirok etadigan jamiyat oʻrtasidagi farqni aniqlashtiradi. Shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy zaiflik va mahalliy boshqaruv tayyorgarligini ushbu baholashga kiritishni taklif qiladi.

Shu sabab tadqiqot texnologiyadan foydalanish oʻzi alohida jamiyat barqarorligi deb qabul qilinmasligi kerakligi haqida muhim ilmiy talqin beradi.

42. Umumiy xulosa

Sodri va hamkasblarining tadqiqoti barqaror shahar toshqin boshqaruvi uchun gidrologik, geografik, texnologik, ijtimoiy va boshqaruv maʼlumotlarini birgalikda baholash zarurligini koʻrsatadi.

Koʻrib chiqilgan ilmiy adabiyot toshqin bashoratida mashinaviy oʻrganish, fazoviy tahlilda GIS va LiDAR, jamoa maʼlumotlarini yigʻishda raqamli platformalar va taʼlimda interaktiv ilovalar kabi turli vositalardan foydalanish mumkinligini koʻrsatadi.

Biroq sharhning asosiy xulosasi ushbu texnologiyalar oʻz-oʻzidan integrativ va tasdiqlangan toshqin boshqaruvi tizimini yaratmasligidir.

Mualliflar taklif qilgan toʻrt oʻlchovli shahar toshqin zaifligi yondashuvi kelajakda texnologik salohiyat, jamiyat ishtiroki, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar va boshqaruv tayyorgarligini birgalikda baholaydigan kengroq tadqiqotlar uchun konseptual boshlanish beradi.

Ushbu yondashuv haqiqiy oʻlchash indeksiga aylanishi uchun koʻrsatkichlarni belgilash, vaznlash va normallashtirish jarayonlarini tushuntirish, sezgirlik tahlillari oʻtkazish va turli shahar kontekstlarida empirik tasdiqlash kerak boʻladi.

Xulosa qilib, tadqiqot yangi toshqin bashorat ishlashining isboti emas; texnologik xavf baholashi va jamiyat tayyorgarligi oʻrtasidagi ilmiy va amaliy boʻshliqlarni aniqlaydigan hamda ularni birgalikda koʻrib chiqish uchun rivojlantirilishi mumkin boʻlgan oʻlchash doirasini tushuntiradigan tizimli adabiyot sharhidir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl akademik tadqiqotning bibliografik identifikatsiyasi

Asl sarlavha: Integrating Technology into Sustainable Urban Planning: Assessing Urban Flood Vulnerability and Strengthening Community Preparedness for Enhanced Water Security

Mualliflar: Ahyahudin Sodri; Mauliza Fatwa Yusdian; Haruki Agustina; Nuraeni Nuraeni; Riska Nur Azizah.

Masʼul muallif: Ahyahudin Sodri.

Muassasalar: Department of Environmental Science, Graduate School of Sustainable Development, Universitas Indonesia; Social Environment, Community Engagement, and Environmental Economics Research Cluster, Universitas Indonesia; Magister Social Welfare Science, Faculty of Social and Political Science, Universitas Indonesia.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Shveytsariya.

Nashr qaydi: 2026, jild 10, son 7, maqola 404.

Yuborilgan sana: 10 may 2026.

Qayta koʻrib chiqish sanasi: 3 iyul 2026.

Qabul qilingan sana: 8 iyul 2026.

Nashr sanasi: 12 iyul 2026.

DOI: 10.3390/urbansci10070404.

Rasmiy nashr havolasi: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/7/404

DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/urbansci10070404

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Litsenziya shartlari.

Maqola turi: Taqrizli akademik sharh; bibliometrik tahlil va tizimli adabiyot sharhi.

Moliyalashtirish va tadqiqot bayonotlari

Moliyalashtirish: Research and Development (Risbang), Universitas Indonesia; PUTI Q1 2024 tadqiqot dasturi. Manbada NKB-552/UN2.RST/HKP.05.00/2024 shartnoma maʼlumoti keltirilgan.

Etika kengashi: Manbada qoʻllanilmasligi bildirilgan.

Ongli rozilik: Manbada qoʻllanilmasligi bildirilgan.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Tadqiqot maʼlumotlari soʻrov asosida mualliflardan olinishi mumkinligi bildirilgan. Xom maʼlumot ushbu Verianla yozuvida mustaqil qayta tahlil qilinmagan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Tashakkur: Tadqiqot Universitas Indonesia ning 2024-yilgi Suburban Watershed, Water Security and Quality Index tadqiqot mavzusi bilan bogʻliq oʻtkazilgan; Risbang Universitas Indonesia yordami qayd etilgan.

Muallif hissalari

Manbada konseptuallashtirish barcha besh muallifga; metodologiya Ahyahudin Sodri va Mauliza Fatwa Yusdian ga; dasturiy taʼminot Mauliza Fatwa Yusdian va Nuraeni Nuraeni ga; validatsiya, formal tahlil va tadqiqot Ahyahudin Sodri hamda Mauliza Fatwa Yusdian ga tegishli deb koʻrsatilgan.

Manba va maʼlumotlarni tartibga solish ishlariga Mauliza Fatwa Yusdian va Nuraeni Nuraeni hissa qoʻshgan. Asl matn tayyorlash va koʻrib chiqishda barcha mualliflar qatnashgan. Vizuallashtirish Ahyahudin Sodri, Mauliza Fatwa Yusdian va Nuraeni Nuraeni ga; nazorat Ahyahudin Sodri va Haruki Agustina ga; loyiha boshqaruvi va moliyalashtirishni olish Ahyahudin Sodri ga tegishli deb koʻrsatilgan.