Şəhər morfologiyası şəhərin binalar, küçə şəbəkəsi və açıq məkanlar kimi fiziki elementlərinin məkan münasibətlərini və bu quruluşun zaman ərzində necə formalaşıb dəyişdiyini araşdıran şəhər tədqiqatı sahəsidir. Bu fənlərarası icmal şəhər morfologiyası və şəhər formasının dörd geniş şəhər ölçüsü ilə əlaqəsini birlikdə qiymətləndirir: sosial-iqtisadi şərait, enerji, sağlamlıq və rifah, həmçinin mobillik. Tədqiqat Web of Science, Scopus və ScienceDirect-də aparılmış geniş ədəbiyyat axtarışını müxtəlif fənlərdə istifadə olunan morfoloji göstəricilərin, metodların və alətlərin müqayisəsi ilə birləşdirir. Əsas nəticə budur ki, sıxlıq, kompaktlıq, bina hündürlüyü, küçə bağlantılılığı, Sky View Factor, qarışıq torpaq istifadəsi və ya bitki örtüyü kimi tək bir morfoloji dəyişən bütün davamlılıq hədəflərində eyni istiqamətdə nəticə yaratmır. Bir xüsusiyyət enerji səmərəliliyini və ya piyada əlçatanlığını yaxşılaşdırarkən ventilyasiyaya, istilik komfortuna, çirkləndiricilərin yayılmasına və ya yaşıl sahələrə çıxışa mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə tədqiqat davamlı, dayanıqlı və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşan şəhər dizaynının tək performans göstəricisi əvəzinə çoxölçülü güzəştləri və sinerjiləri birlikdə qiymətləndirməli olduğunu müdafiə edir. Bununla belə, bu nəticələr bir şəhərdə aparılmış eksperimental və ya səbəb-nəticə yönümlü tədqiqat deyil, müxtəlif coğrafiyalardan və metodlardan gələn ədəbiyyatın sintezidir.

Tədqiqatın təklif etdiyi ortaq çərçivədə şəhər morfologiyası üç fiziki elementlə nəzərdən keçirilir: binalar, küçə şəbəkəsi və açıq məkanlar. Bu elementlərin sıxlığı, hündürlüyü, həndəsəsi, bağlantılılığı, açıqlığı, yaşıllıq payı və bir-birinə nəzərən mövqeyi; enerji istifadəsi, günəş və küləyə çıxış, şəhər istilik adası, hava çirklənməsi, istilik komfortu, sosial qarşılıqlı əlaqə, iqtisadi bərabərsizlik, piyada əlçatanlığı və mikromobillik kimi çox fərqli nəticələrlə kəsişir.

İcmalın ən mühüm töhfəsi şəhər morfologiyasını yalnız binaların həndəsəsi və ya yalnız nəqliyyat şəbəkəsi kimi görməməsidir. Eyni fiziki şəhər toxuması ekoloji, sosial və infrastruktur sistemlərinə eyni vaxtda təsir etdiyinə görə planlaşdırma qərarları da bu təsirləri birlikdə qiymətləndirməlidir.

Şəhər forması ilə şəhər morfologiyası arasındakı fərq nədir?

Bu icmalda şəhər forması şəhərin fiziki quruluşunu, ölçüsünü, məkan üzrə yayılmasını və əhalinin məkan paylanmasını ifadə edir; şəhər morfologiyası isə binalar, küçələr və açıq məkanlar kimi fiziki elementlərin bir-biri ilə qurduğu münasibətləri və bu məkan quruluşunun zaman ərzində necə formalaşıb dəyişdiyini araşdıran, prosesə daha çox yönəlmiş anlayış kimi istifadə olunur.

Şəhər forması

Şəhər forması anlayışının ədəbiyyatda vahid və universal tərifi yoxdur. Bəzi tədqiqatlar şəhər formasını torpaq istifadəsi və torpaq örtüyü vasitəsilə fiziki quruluş kimi nəzərdən keçirərkən, digərləri əhali sıxlığı və şəhər ölçüsü kimi sosial-iqtisadi və ya demoqrafik komponentləri də tərifə daxil edir.

Bu icmal şəhər formasını şəhər toxumasının fiziki quruluşunu, ölçüsünü və məkan əhatəsini, həmçinin əhalinin məkan paylanmasını birlikdə özündə birləşdirən geniş anlayış kimi istifadə edir. Coğrafi şərait, topoqrafiya, tarixi planlaşdırma qərarları, iqtisadi dəyişikliklər və demoqrafik dəyişmələr bu formanın zamanla inkişafına töhfə verir.

Şəhər morfologiyası

Şəhər morfologiyası yalnız mövcud şəhər formasının şəklini təsvir etmir. O, fiziki elementlərin necə təşkil olunduğu, bir-biri ilə necə əlaqələndiyi və şəhər toxumasının zaman boyunca necə formalaşıb dəyişdiyi ilə maraqlanır.

Buna görə eyni ümumi əhaliyə və ya oxşar ümumi tikili sahəsinə malik iki yaşayış məntəqəsi; bina hündürlüklərinin paylanması, blok ölçüləri, küçə bağlantılılığı, açıq məkanların yerləşməsi və şəhər toxumasının tarixi inkişafı fərqlidirsə, morfoloji baxımdan əhəmiyyətli dərəcədə fərqli ola bilər.

Şəhər toxuması və analiz miqyası

İcmal vurğulayır ki, şəhər morfologiyası tək sabit məkan miqyasında araşdırıla bilməz. Şəhər, region, məhəllə, şəhər toxuması, blok, parcela, küçə və bina miqyası müxtəlif tədqiqat suallarında fərqli məna daşıyır.

Genişmiqyaslı şəhər istilik adası və ya torpaq örtüyü tədqiqatlarında bina təfərrüatları daha ümumi göstəricilərə endirilə bilər. Bunun əksinə, külək axınının, küçə kanyonunun, piyada əlçatanlığının və ya bina enerji performansının araşdırıldığı işlərdə ətraflı üçölçülü həndəsə tələb oluna bilər.

Bu miqyas asılılığı vacibdir; çünki eyni “sıxlıq” və ya “açıqlıq” göstəricisi fərqli məkan sərhədləri istifadə edildikdə fərqli dəyər və fərqli elmi məna daşıya bilər.

Üç əsas morfoloji element

Dörd şəhər performans ölçüsü

Bu üç fiziki element icmalda dörd geniş performans sahəsi ilə əlaqələndirilir:

• Sosial-iqtisadi ölçü: fərdi qavrayış, sosial qarşılıqlı əlaqə, sosial inteqrasiya, iqtisadi bərabərsizlik və ekoloji ədalət.
• Enerji: bina enerji tələbi, günəşə çıxış, isitmə-soyutma yükləri və bərpa olunan enerjinin inteqrasiyası.
• Sağlamlıq və rifah: mikroiqlim, şəhər istilik adası, hava keyfiyyəti, istilik komfortu və çirkləndirici təsirinə məruz qalma.
• Mobillik: piyada əlçatanlığı, marşrut seçimi, əlçatanlıq, velosiped, e-velosiped, e-scooter və digər mikromobillik formaları.

Niyə vahid “ideal” şəhər sıxlığı və ya kompaktlığı yoxdur?

Çünki eyni sıxlıq və ya kompaktlıq səviyyəsi bir performans sahəsində fayda verərkən digər performans sahəsində xərc yarada bilər; məsələn, kompakt şəhər forması səyahət məsafələrini və bəzi enerji tələblərini azalda bilər, lakin kifayət qədər açıqlıq, hava hərəkəti və yaşıl sahə olmadıqda istilik yığılmasını, çirkləndiricilərə məruz qalmanı və ya istilik stresini artıra bilər.

Güzəşt anlayışı

Tədqiqatın mərkəzi nəticəsi budur ki, şəhər dizaynı tək dəyişənli optimallaşdırma problemi deyil. Sıxlığı artırmaq, küçələri daha çox əlaqələndirmək və ya daha çox ağac əkmək öz-özlüyündə “yaxşı” və ya “pis” morfoloji qərar deyil. Nəticə iqlimə, həndəsəyə, istifadə formasına, miqyasa və digər morfoloji elementlərlə qarşılıqlı təsirə bağlıdır.

Sosial-iqtisadi ölçü

İcmal şəhər morfologiyasının sosial təsirlərini dörd mövzu altında birləşdirir: fərdi qavrayış, sosial faydalar, iqtisadi bərabərsizlik və ekoloji ədalət.

İctimai məkanların fiziki təşkili insanların təhlükəsizlik, sakitlik və estetika qavrayışına təsir göstərə bilər. İşıqlandırma, görünürlük, piyada fəaliyyəti, fiziki maneələr, fasad davamlılığı, bitki örtüyü və məkanın baxım vəziyyəti bu qavrayışlarla əlaqəlidir. Lakin bu əlaqələr universal deyil; demoqrafik xüsusiyyətlər və yerli sosial kontekst eyni fiziki mühitin müxtəlif qruplar tərəfindən fərqli qavranılmasına səbəb ola bilər.

Qarışıq istifadə və əlçatan ictimai məkanlar sosial qarşılıqlı əlaqəni dəstəkləyə bilər. Yaşıl sahələrin təsiri isə yalnız onların mövcudluğundan deyil; əlçatanlıqdan, təhlükəsizlikdən, dizayn keyfiyyətindən, fəaliyyət müxtəlifliyindən və yerli sosial-mədəni kontekstdən asılıdır.

İqtisadi bərabərsizlik baxımından morfologiya insanların iş yerlərinə, xidmətlərə, ictimai nəqliyyata və ekoloji imkanlara çıxışını məkan baxımından qurur. Kompakt şəhər forması nəqliyyat xərclərini azalda bilər, lakin dəyərli ekoloji imkanlara və yaxşı əlaqələndirilmiş ərazilərə müəyyən qrupların daha asan çıxışı məkan bərabərsizliyi yarada bilər.

Ekoloji ədalət ölçüsündə həm həddindən artıq kompakt, həm də yayılmış şəhər formalarının fərqli yüklər yarada bildiyi görünür. Sıx ərazilərdə yaşıl sahə çatışmazlığı, istilik və çirkləndirici yığılması müşahidə oluna bilər; yayılmış inkişaf isə şəxsi avtomobil asılılığını, səyahət məsafələrini və nəqliyyatdan qaynaqlanan hava və səs-küy çirklənməsini artıra bilər.

Şəhər morfologiyası enerji, sağlamlıq və mobilliyə eyni anda necə təsir edir?

Binaların hündürlüyü və sıxlığı, küçə kanyonlarının nisbətləri, küçə istiqaməti, açıqlıq, bitki örtüyü və bağlantılılıq eyni anda günəşə çıxışı, kölgələnməni, külək axınını, istilik saxlanmasını, çirkləndiricilərin yayılmasını, piyada marşrutunun uzunluğunu və bərpa olunan enerji potensialını dəyişdirdiyi üçün tək bir fiziki müdaxilə enerji, sağlamlıq və mobillik sistemlərində eyni vaxtda nəticələr yarada bilər.

Bina enerji tələbi

İcmalda bina enerji performansı ilə təkrar-təkrar əlaqələndirilən morfoloji dəyişənləri dörd geniş qrupda toplamaq olar:

• Həcm həndəsəsi: bina hündürlüyü və hündürlük/en nisbəti (H/W).
• Məkan sıxlığı: Floor Area Ratio (FAR), Floor Space Index (FSI) və Ground Space Index (GSI).
• Açıqlıq: Open Space Ratio (OSR) və Sky View Factor (SVF).
• Kompaktlıq: Surface Area-to-Volume Ratio (SAV) və blok forması.

Bu göstəricilər günəş qazancını, kölgələnməni, təbii işıqlandırmanı, küləyə çıxışı və istilik saxlanmasını dəyişdirdiyi üçün isitmə və soyutma yüklərinə təsir göstərə bilər. Lakin əlaqənin istiqaməti iqlimdən asılıdır. İsti bölgədə faydalı olan kölgələnmə, soyuq iqlimdə qış günəş qazancını azaldaraq enerji tələbatını artıra bilər.

İcmalda təqdim olunan enerji nümunələri

Şimal subtropik musson iqlimində Wuhan-dakı tələbə yataqxanası bloklarını araşdıran və icmalda təqdim olunan bir tədqiqat blok tipologiyalarının enerji istifadə intensivliyində (EUI) %12,25, xalis enerji istifadə intensivliyində (NEUI) isə %35,85-ə qədər fərq yarada bildiyini bildirmişdir. Bu rəqəm hazırkı icmalın yeni eksperimental nəticəsi deyil, icmalda xülasə edilən ilkin tədqiqatın tapıntısıdır.

Yarımquraq iqlim kontekstində icmalda təqdim olunan başqa bir tədqiqat H/W < 0,5 olan geniş kanyonların H/W > 1,8 olan dar kanyonlara nisbətən dörd dəfəyə qədər daha çox günəş şüalanması ala bildiyini və yay dövründə dəyərin 240 kWh m⁻²-ə qədər yüksələ bildiyini bildirmişdir. Eyni nəticə daha çox günəşə çıxışın hər şəraitdə daha yaxşı enerji performansı demək olmadığını göstərir; isti dövrdə həddindən artıq şüalanma soyutma yükünü artıra bilər.

Günəş enerjisinin inteqrasiyası

Şəhər morfologiyası yalnız enerji istehlakını deyil, yerində enerji istehsalının fiziki imkanlarını da müəyyənləşdirir. Damların və fasadların günəşə çıxışı yalnız dam sahəsindən deyil, qonşu binaların hündürlüyündən, blok istiqamətindən, kölgələnmədən və SVF-dən asılıdır.

İcmalda təqdim olunan tədqiqatlar oxşar baza izinə malik bloklarda kölgə və hündürlük quruluşundakı nisbətən kiçik fərqlərin fotovoltaik istehsalda %80-ə qədər fərqlərlə əlaqələndirilə bildiyini göstərir. Bu dəyər bütün şəhərlər üçün universal PV itkisi əmsalı deyil; müəyyən modelləşdirmə tədqiqatlarından icmala daşınmış kontekstual nəticədir.

Şəhər külək enerjisi

Şəhər daxilində külək turbininin performansı da morfologiyadan müstəqil deyil. Tikili sıxlığı, hündürlük paylanması, dam forması, səth nahamarlığı və külək istiqaməti sürətlənmə və turbulentlik sahələrini müəyyən edir.

İcmal sıx və hündür tikili toxumasının istifadə oluna bilən külək sürətini zəiflədə bildiyini; bununla yanaşı bəzi bina kənarlarında və dam sahələrində yerli sürətlənmələrin yarana bildiyini bildirir. Lakin sürətlənmə eyni zamanda turbulentlik, vibrasiya, səs-küy və struktur yük problemləri yarada bilər. Buna görə damüstü külək tətbiqlərində CFD və lazım gəldikdə külək tuneli qiymətləndirilməsi tövsiyə olunan metodlar arasındadır.

Şəhər istilik adası və mikroiqlim

Şəhər istilik adası davranışı tək bir sıxlıq göstəricisi ilə izah edilə bilməz. İcmal SVF, bina həcmi, səth nisbətləri, üfüqi və şaquli quruluşla bitki örtüyünün birlikdə təsirli olduğunu vurğulayır.

Sıx və alçaqmərtəbəli kompakt toxumalar bəzi şəraitlərdə istiliyi saxlaya və hava hərəkətini azalda bilər. Daha açıq hündürmərtəbəli morfologiyalar kifayət qədər SVF və keçiricilik olduqda daha yaxşı hava hərəkəti və şüalanma ilə istilik itkisi təmin edə bilər. Lakin nəticələr iqlim, səth materialı və bitki örtüyü ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Hava çirklənməsi

Küçə kanyonunun H/W nisbəti və SVF çirkləndiricilərin şaquli və üfüqi paylanmasına təsir edən əsas morfoloji dəyişənlər sırasındadır. İcmalda xülasə edilən tədqiqatlar dərin və dar küçə kanyonlarının hava qarışmasını məhdudlaşdıraraq piyada səviyyəsində NO₂ və PM2.5 yığılması üçün əlverişli şərait yarada bildiyini göstərir.

Daha açıq şəhər toxuması ventilyasiyanı artıra bilər; lakin “ventilyasiya dəhlizi” hər şəraitdə çirklənməni azaltmır. Dəhliz emissiya mənbəyinə və hakim küləyə əlverişsiz şəkildə hizalanarsa, çirkləndiricilər başqa ərazilərə daşına bilər.

Niyə ağaclar hər şəraitdə eyni nəticəni vermir?

Bitki örtüyü kölgələmə, hissəciklərin tutulması və istilik komfortu baxımından mühüm faydalar verə bilər. Lakin dar kanyonlarda çox sıx və alçaq taclı ağac örtüyü küləyi əngəlləyərək çirkləndiricilərin seyrəlməsini azalda bilər.

Buna görə tədqiqatın sintezi “hər şəraitdə daha çox ağac daha yaxşıdır” deyil. Növ, tac hündürlüyü, məsaməlilik, yerləşmə, küçə eni və külək rejimi birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Xarici mühitdə istilik komfortu

Piyadaların istilik komfortu günəş şüalanması, kölgələnmə, külək və uzun dalğalı şüalanma arasındakı tarazlıqla formalaşır. H/W nisbəti, SVF və küçə istiqaməti bu tarazlığa birbaşa təsir edir.

Yüksək H/W nisbətli dar kanyonlar isti dövrdə daha çox kölgə təmin edərək Mean Radiant Temperature (MRT) dəyərini azalda bilər; lakin gecə istilik itkisini və ventilyasiyanı məhdudlaşdıra bilər. Geniş və dayaz kanyonlar daha yaxşı hava hərəkəti təmin edə bilsə də, piyadaları daha çox günəş şüalanmasına məruz qoya bilər.

Piyada əlçatanlığı

İcmal piyada əlçatanlığını yalnız “sıx şəhər = piyada üçün əlverişli şəhər” şəklində izah etmir. Üç funksional yolun birlikdə işləməli olduğunu bildirir:

1. Hədəfə yaxınlıq: gündəlik funksiyaların piyada çata biləcək məsafədə olması.
2. Konfiqurativ əlçatanlıq: küçə və blok şəbəkəsinin birbaşa, keçirici və seçim verən marşrutlar yaratması.
3. Təcrübə keyfiyyəti: kölgə, səki, aktiv fasad, işıqlandırma, təhlükəsizlik, təmizlik və vizual maraq kimi gəzinti təcrübəsi xüsusiyyətləri.

İcmalda təqdim olunan marşrut seçimi tədqiqatlarında məsafənin bəzi kontekstlərdə piyada marşrut seçiminin təxminən %50–80-ni izah edə bildiyi bildirilir. Bununla belə, ən qısa marşrut həmişə seçilmir; təhlükəsizlik, komfort, parklar, səki keyfiyyəti, fəaliyyət sıxlığı və səs-küy kimi mikromiqyaslı şərtlər də qərara təsir edir.

Mikromobillik

Mikromobillik velosiped, paylaşılmış velosiped, e-velosiped, e-scooter və buna bənzər aşağı sürətli nəqliyyat formalarını əhatə edir. Kompakt və qarışıq istifadəli məhəllələr qısa səfər potensialı yarada bilər, lakin təkcə sıxlıq kifayət deyil.

Fasiləsiz və qorunan infrastruktur, kəsişmə təhlükəsizliyi, səth keyfiyyəti, meyillik, nəqliyyat konflikti və xidmət nöqtələrinin yerləşməsi mikromobillik istifadəsini müəyyən edir. İcmalda təqdim olunan bəzi tədqiqatlar istifadəçilərin təhlükəli hesab etdiyi ərazilərin rəsmi qəza qaynar nöqtələri ilə tam üst-üstə düşmədiyini də göstərir. Bu vəziyyət təhlükəsizliyin qiymətləndirilməsində yalnız qəza qeydlərinə söykənməyin istifadəçi təcrübəsini natamam təmsil edə biləcəyinə işarə edir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi

İcmal müxtəlif fənlərdə eyni morfoloji parametrlərin təkrar-təkrar istifadə olunduğunu və bunların bir neçə şəhər nəticəsi ilə əlaqəli olduğunu dəstəkləyir. Şəhər morfologiyasının enerji, mikroiqlim, sağlamlıq, sosial şərait və mobillik arasında ortaq analitik dil təmin edə biləcəyinə dair güclü ədəbiyyat sintezi təqdim edir.

Tədqiqat həmçinin tək performans hədəfli şəhər optimallaşdırmasının mühüm güzəştləri nəzərdən qaçıra biləcəyini və planlaşdırma qərarlarının çoxölçülü qiymətləndirilməli olduğunu dəstəkləyir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi

İcmal bütün şəhərlər üçün vahid optimal sıxlıq, H/W nisbəti, bina hündürlüyü, SVF, ağac sıxlığı və ya küçə bağlantılılığı müəyyən etmir.

İcmalda müxtəlif iqlimlərdən, şəhərlərdən, miqyaslardan və metodologiyalardan gələn tədqiqatlar birlikdə nəzərdən keçirildiyi üçün bir şəhərdə müşahidə olunan əlaqəni başqa bir şəhərə şərtsiz köçürmək mümkün deyil.

Tədqiqat müəyyən şəhər dizaynı müdaxiləsinin enerji istehlakını, sağlamlıq nəticəsini və ya nəqliyyat davranışını dəqiq faizlə dəyişdirəcəyini sübut etmir.

Bundan əlavə, icmalda bildirilən korrelyasiya xarakterli tapıntılar səbəb-nəticə nəticələri kimi şərh edilməməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

1. Ədəbiyyat axtarışı

Mənbə tədqiqat ədəbiyyat axtarışını üç böyük elmi məlumat bazasında apardığını bildirir:

• Web of Science,
• Scopus,
• ScienceDirect.

Bildirilən axtarış anlayışları arasında urban morphology, urban form, social interaction, environmental justice, economic inequalities, perception, tranquility, safety, sustainability, resilience, thermal comfort, energy demand, urban heat island, wellbeing, climate adaptation, urban mobility, walkability və micromobility yer alır.

Şəkil 4 ədəbiyyatdakı nəşrlərin ≤2005-dən 2025-ə qədər zaman üzrə paylanmasını mövzular əsasında göstərir. Müəlliflər xüsusilə 2015-dən sonra və daha aydın şəkildə 2023-dən sonra davamlı və iqlimə həssas şəhər mühiti tədqiqatlarına artan nəşr marağına diqqət çəkirlər.

Şəkil 5 isə nəzərdən keçirilən ədəbiyyatın nəşr mənbəyi və sənəd növü üzrə paylanmasını göstərir; qrafik icmalın əsasən akademik jurnal məqalələrinə söykəndiyini göstərir.

2. Axtarış metodunun təkrar istehsal oluna bilmə həddi

Mənbə istifadə olunan məlumat bazalarını və geniş açar söz dəstini verir; lakin əldə edilən mətndə tam sorğu sətirləri, axtarış tarixləri, təkrarlanan qeydlərin necə çıxarıldığı, başlıq/xülasə yoxlama proseduru, açıq daxil etmə və xaric etmə meyarları, müstəqil qiymətləndiricilərin sayı və ya PRISMA tipli seçim axını ətraflı şəkildə bildirilməmişdir.

Buna görə tədqiqatın ədəbiyyat axtarışı sistematik şəkildə təsvir edilsə də, nəticələrin təkrar istehsal edilə bilməsi ətraflı protokol təqdim edən sistematik icmallarla müqayisədə daha məhduddur.

3. Morfoloji ölçülərin ölçülməsi

4. Analitik metodlar

5. Məlumat mənbələri və əməliyyat alətləri

İcmal şəhər morfologiyasını ölçmək üçün tək məlumat mənbəyinin kifayət etmədiyini vurğulayır. Kadastr və bina məlumatları parcela, blok və tikili formasını; küçə və torpaq istifadəsi məlumatları əlçatanlığı; peyk görüntüləri, LiDAR və street-view məlumatları torpaq örtüyünü, bitki örtüyünü və üçölçülü həndəsəni; siyahıyaalma, GPS, mobil cihaz, sorğu və sensor məlumatları isə fiziki quruluşu sosial fəaliyyət, mobillik və mikroiqlimlə əlaqələndirməyə imkan verir.

6. Məlumat və metod seçiminin özü niyə vacibdir?

Tədqiqata görə məlumat mənbəyi yalnız texniki seçim deyil. O, hansı şəhər xüsusiyyətinin müşahidə oluna biləcəyini birbaşa müəyyən edir. Peyk görüntüsü böyük ərazilərdə səth örtüyünü göstərə bilər, lakin piyada qavrayışını ölçə bilməz; Space Syntax şəbəkə əlçatanlığını göstərə bilər, lakin istilik komfortunu təkbaşına izah edə bilməz; CFD hava axınını ətraflı modelləşdirə bilər, lakin sosial bərabərsizliyi təmsil etmir.

Buna görə müxtəlif şəhər nəticələrini birlikdə qiymətləndirmək əksər hallarda birdən çox məlumat və metod ailəsinin inteqrasiyasını tələb edir.

7. Metodların ortaq məhdudiyyəti: ötürülə bilmə

Tədqiqat boyunca təkrarlanan problemlərdən biri nəticələrin bir şəhərdən digərinə ötürülməsidir. Müxtəlif tədqiqatlar fərqli məkan sərhədləri, məlumat rezolyusiyaları, göstərici tərifləri, iqlim şəraiti və metodlardan istifadə edir.

Məsələn, eyni “yüksək sıxlıq” ifadəsi müxtəlif şəhərlərdə fərqli bina hündürlüyünə, baza sahəsinə, əhali sıxlığına, küçə eninə və torpaq istifadəsi nümunələrinə uyğun gələ bilər. Buna görə göstərici adlarının eyni olması nəticələrin birbaşa müqayisə edilə bilməsi demək deyil.

8. Əsas tapıntı: ortaq morfoloji dil

İcmalın fənlərarası əsas töhfəsi sıxlıq, kompaktlıq, H/W nisbəti, SVF, qarışıq istifadə, küçə bağlantılılığı, bitki örtüyü və şəhər toxuması kimi göstəricilərin çox fərqli tədqiqat sahələrində təkrar-təkrar ortaya çıxdığını göstərməsidir.

Bu təkrar şəhər morfologiyasının enerji mühəndisliyi, şəhər iqlimi, ictimai səhiyyə, nəqliyyat və sosial-iqtisadi planlaşdırma arasında ortaq analitik dil yarada biləcəyini düşündürür.

9. Əsas planlaşdırma nəticəsi: tək məqsədli optimallaşdırma əvəzinə çoxməqsədli qiymətləndirmə

Enerji baxımından səmərəli formanın avtomatik olaraq ən sağlam, piyada üçün ən əlverişli və ya sosial baxımdan ən ədalətli forma olduğu qəbul edilə bilməz. Eyni şəkildə, ən yaxşı ventilyasiyanı təmin edən quruluş isti iqlimdə ən yaxşı kölgələnməni təmin etməyə bilər.

Tədqiqatın nəticə bölməsində təklif olunan yanaşma enerji, iqlim, sağlamlıq, mobillik və sosial-iqtisadi nəticələrin eyni planlaşdırma çərçivəsində qiymətləndirilməsidir.

10. Tədqiqatın metodoloji məhdudiyyətləri

İcmal çox geniş fənlərarası sahəni əhatə edir; bu genişlik ortaq anlayışları görünən edir, eyni zamanda tədqiqatlar arasındakı metodoloji heterogenliyi də artırır.

Mənbədə ətraflı tədqiqat-eleminasiya axını və formal keyfiyyət qiymətləndirilməsi bildirilmədiyi üçün ədəbiyyat seçiminin tam təkrar istehsal oluna bilməsi məhduddur.

Tədqiqatların iqlim, ölkə, miqyas və tədqiqat metodu baxımından fərqli olması müəyyən morfoloji göstəricinin bütün kontekstlərdə eyni təsirə malik olduğu nəticəsinə gəlməyə imkan vermir.

İcmalda təqdim olunan bir çox tapıntı müşahidə xarakterli və ya model əsaslı tədqiqatlara söykənir. Buna görə əlaqənin müşahidə olunması səbəb-nəticənin avtomatik sübutu deyil.

11. Gələcək tədqiqat istiqaməti

Mənbə gələcəkdə şəhər morfologiyası tədqiqatlarının müxtəlif fənləri ayrıca optimallaşdırmaq əvəzinə ortaq göstəricilər üzərindən inteqrə olunmuş modellər hazırlamalı olduğunu müdafiə edir.

Xüsusilə enerji, mikroiqlim, hava keyfiyyəti, mobillik və sosial-iqtisadi təsirlərin eyni morfoloji ssenari daxilində birlikdə qiymətləndirilə bildiyi çoxməqsədli və fənlərarası çərçivələr tədqiqatın nəticə bölməsində əsas ehtiyac kimi önə çıxır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: The Role of Urban Morphology and Urban Forms on Cities’ Sustainability, Resiliency, and Adaptation to Climate Change

Mənbə PDF-dəki müəlliflər: Parham A. Mirzaei; Sanam Akhavannasab; Mohammad Hamdan; Hasan Masoudi; Reihaneh Aghamolaei.

Biblioqrafik uyğunsuzluq: SSRN-in cari rəsmi qeyd səhifəsi eyni başlıq altında ilk dörd müəllifi eyni şəkildə saxlayır, lakin beşinci müəllif kimi Reihaneh Aghamolaei əvəzinə Yudai Tamada-nı göstərir. Bu fərq Verianla tərəfindən səssiz şəkildə düzəldilməmişdir.

Məsul müəllif: Mənbə PDF Parham A. Mirzaei-ni corresponding author kimi göstərir. SSRN-in cari qeydi də Parham Mirzaei-ni Contact Author kimi siyahıya alır.

PDF-də göstərilən qurumlar: Aarhus University; Aalborg University; Middle East University; Tarbiat Modares University; Dublin City University.

Platforma: SSRN.

SSRN nömrəsi: 7192490.

DOI: 10.2139/ssrn.7192490.

Rəsmi SSRN təqdimetmə tarixi: 27 iyul 2026.

Uzunluq: SSRN qeydində 38 səhifə.

Mənbə növü: Fənlərarası ədəbiyyat icmalı / preprint.

Rəyçilik statusu: Mənbə PDF tədqiqatın hələ rəyçi qiymətləndirilməsindən keçmədiyini açıq şəkildə bildirir.

Lisenziya: SSRN-in rəsmi qeydi müəllif hüququ sahibinin SSRN-ə lisenziya verdiyini, bütün hüquqların qorunduğunu və icazəsiz təkrar istifadəyə yol verilmədiyini bildirir. Buna görə mənbə şəkillərinin vizual dizaynı birbaşa yenidən istifadə edilməməli; elmi əlaqələr orijinal Verianla sxemləri ilə yenidən qurulmalıdır.

Ədəbiyyat axtarışı: Web of Science, Scopus və ScienceDirect üzərində şəhər morfologiyası, şəhər forması, sosial-iqtisadi şərait, enerji, iqlim, sağlamlıq, piyada əlçatanlığı və mikromobilliklə əlaqəli geniş açar söz dəsti.

Əsas təsnifat: Üç morfoloji element — binalar, küçə şəbəkəsi, açıq məkanlar; dörd əsas şəhər ölçüsü — sosial-iqtisadi şərait, enerji, sağlamlıq və rifah, mobillik.

Əsas metod ailələri: tipomorfoloji analiz, GIS və morfometriya, şəbəkə/Space Syntax analizi, statistik modelləşdirmə, ekoloji və enerji simulyasiyası, maşın öyrənməsi, qarışıq və insanmərkəzli tədqiqat metodları.

Maliyyələşmə: Yüklənmiş mənbədə ayrıca maliyyələşmə bəyanatı görünən şəkildə təqdim edilmir; maliyyələşmənin olmadığı fərz edilməmişdir.

Maraqların toqquşması: Yüklənmiş mənbədə ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı görünmür.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca Data Availability bölməsi görünmür.

Müəllif töhfələri / CRediT: Mənbədə ayrıca CRediT Author Contributions bölməsi görünmür.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqat müxtəlif ölkələrdən, iqlimlərdən, miqyaslardan və tədqiqat metodlarından gələn ədəbiyyatı bir araya gətirir. Nəticələr müəyyən bir şəhərə tətbiq ediləcək universal optimal morfologiya resepti kimi qiymətləndirilməməlidir.