Prediktiv immunohistokimya (immunohistochemistry, IHC), şiş toxumasında müəyyən zülalların anticisimlərlə göstərilməsini və əldə olunan boyanma nümunəsinin müəyyən müalicələrə cavab ehtimalının və ya hədəflənə bilən molekulyar dəyişikliklərin araşdırılması baxımından istifadə edilməsini təmin edən patoloji üsuldur. Bu narrativ icmal kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngində (KHDAK;non-small cell lung cancer, NSCLC) PD-L1, ALK, ROS1, c-Met, BRAF V600E, pan-TRK, HER2 və EGFR biomarkerləri üçün IHC-nin klinik rolunu; istifadə olunan assay/anticisim klonlarını, qiymətləndirmə hədlərini, companion diagnostic statusunu və molekulyar test ehtiyacını müqayisə edir.

İcmalın əsas nəticəsi bütün IHC biomarkerlərinin eyni klinik statusa malik olmamasıdır. PD-L1 və ALK IHC KHDAK-da qəbul edilmiş prediktiv testlərdir. VENTANA ALK D5F3 ALK qiymətləndirilməsində FDA tərəfindən təsdiqlənmiş companion diagnostic-dir. VENTANA MET SP44 RxDx isə müəyyən müalicə kontekstində yüksək c-Met zülal ekspressiyasını müəyyən etmək üçün FDA tərəfindən təsdiqlənmiş companion diagnostic-dir. Bunun əksinə, ROS1, BRAF V600E və pan-TRK IHC əsasən sürətli skrininq və ya triaj məqsədi ilə istifadə olunur; müsbət və ya şübhəli nəticələr molekulyar üsullarla təsdiqlənməlidir.

PD-L1 ayrıca nümunədir. PD-L1 IHC birbaşa molekulyar mutasiya axtarmaq üçün deyil, immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarından faydalanma ehtimalını qiymətləndirən zülal ekspressiyası biomarkeri kimi istifadə olunur. Lakin 22C3, 28-8, SP263 və SP142 kimi assay-lər tamamilə bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilməz. İstifadə olunan klon, platforma, hüceyrə tipi, skor sistemi və müalicəyə xas hədd nəticəni dəyişə bilər. Xüsusilə SP142-nin şiş hüceyrələrini digər üç əsas assay-dən daha az boyadığı və bəzi kontekstlərdə şiş hüceyrələri ilə yanaşı immun hüceyrələrin də ayrıca qiymətləndirildiyi bildirilir.

ALK üçün VENTANA D5F3 IHC-nin yüksək həssaslıq və spesifiklik səbəbindən uyğun şəraitdə molekulyar üsullara ekvivalent qiymətləndirmə vasitəsi sayıla bildiyi bildirilir. Bunun əksinə, mənbədə ROS1 IHC üçün həssaslıq təxminən %90-%100, spesifiklik isə %85-%94 aralığında verildiyinə görə IHC müsbətliyi hədəfə yönəlik müalicəyə keçməzdən əvvəl molekulyar olaraq təsdiqlənməlidir. Pan-TRK IHC üçün mənbədə verilən rutin diaqnostik kohortda həssaslıq %77, spesifiklik %84-dür; xüsusilə bəzi NTRK3 füzyonlarında yanlış mənfilik və bəzi şişlərdə fizioloji TRK ekspressiyasına bağlı yanlış müsbətlik görülə bilər.

c-Met və HER2 bölmələri zülal ekspressiyası ilə genomik dəyişikliyin eyni şey olmadığını xüsusi olaraq göstərir. Güclü c-Met zülal ekspressiyası MET exon 14 skipping və ya MET amplifikasiyasının etibarlı əvəzedicisi deyil. Eynilə HER2 IHC nəticəsi ERBB2 mutasiyasını və ya amplifikasiyasını etibarlı şəkildə proqnozlaşdırmır. Mənbədə HER2 IHC skoru 0 olduğu halda ERBB2 mutasiyası olan və HER2 IHC skoru 2+ olduğu halda ERBB2 amplifikasiyası və ya mutasiyası olmayan real olgu nümunələri göstərilir.

EGFR üçün mutasiyaya spesifik IHC anticisimləri hazırlanmış olsa da, icmal mövcud CAP/IASLC/AMP yanaşmasının bu üsulu rutin EGFR mutasiya testi kimi tövsiyə etmədiyini vurğulayır. EGFR üçün PCR əsaslı üsullar və ya geniş molekulyar profilləmə/NGS zəruri standart yanaşma olaraq qalır.

İcmalın ən mühüm şərh sərhədi IHC-nin ümumi genomik profilləməni əvəz etməməsidir. IHC sürətli, geniş əlçatan, az toxuma sərf edən və kiçik biopsiyalarda istifadə oluna bilən üsuldur; lakin xüsusilə mənfi, həddə yaxın, şübhəli və ya IHC ilə genomik nəticələrin uyğunsuz olduğu hallarda geniş DNA/RNA əsaslı NGS ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Mənbənin praktik tövsiyəsi doğru testin doğru klon, doğru platforma, doğru hədd və doğru müalicə kontekstində istifadə edilməsidir.

Prediktiv İmmunohistokimya Nədir?

Prediktiv immunohistokimya şiş hüceyrələrində və ya şiş mikroətrafında müəyyən zülalların boyanmasını qiymətləndirərək xəstənin müəyyən hədəfə yönəlik müalicə və ya immunoterapiya yanaşmalarından faydalanma ehtimalı barədə klinik qərar prosesinə məlumat verən IHC tətbiqidir; lakin hər IHC marker birbaşa müalicə seçdirən companion diagnostic deyil və bəzi markerlər yalnız molekulyar testə yönəldən skrininq vasitəsi kimi istifadə olunmalıdır.

Diaqnostik IHC ilə prediktiv IHC arasındakı fərq

IHC patologiyada uzun müddətdir şişin hansı hüceyrə mənşəli olduğunu və hansı histoloji tipə aid olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək etmək üçün istifadə edilir. Mənbə ağciyər patologiyasında adenokarsinomalarda TTF-1 və Napsin-A, skuamöz hüceyrəli karsinomalarda p63 və p40, neyroendokrin şişlərdə isə synaptophysin, chromogranin-A və CD56 kimi markerləri diaqnostik istifadəyə nümunə verir.

Prediktiv IHC-nin sualı fərqlidir. Burada əsas sual yalnız “bu şiş hansı tipdir?” deyil; “bu bioloji xüsusiyyət müəyyən müalicə seçimində istifadə oluna bilərmi?” sualıdır. PD-L1 ekspressiyasının immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının istifadəsini istiqamətləndirməsi və ya ALK D5F3 müsbətliyinin ALK-hədəfli müalicə baxımından klinik əhəmiyyət daşıması bu yanaşmaya nümunədir.

KHDAK niyə molekulyar olaraq profillənir?

Mənbəyə görə kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi bütün ağciyər xərçənglərinin təxminən %80-%85-ni təşkil edir və halların %70-dən çoxu diaqnoz zamanı metastatik mərhələdə olur. Xüsusilə ağciyər adenokarsinomasında EGFR, ALK, ROS1, RET, BRAF, KRAS, HER2/ERBB2 və NTRK kimi genlərdə yaranan hədəflənə bilən molekulyar dəyişikliklər müalicə seçimində əhəmiyyət qazanmışdır.

Buna görə irəliləmiş mərhələli KHDAK-da yalnız mikroskopik histologiya kifayət deyil. IHC, PCR, floresan in situ hibridləşmə (FISH), DNA/RNA əsaslı yeni nəsil sekvensləmə (NGS) və bəzi hallarda dövr edən şiş DNA-sını qiymətləndirən maye biopsiya üsulları birlikdə istifadə oluna bilər.

IHC niyə hələ də vacibdir?

IHC-nin üstünlükləri geniş laboratoriya əlçatanlığı, patoloqların üsulla tanışlığı, nisbətən sürətli nəticə verməsi, xərc baxımından səmərəli olması və formalinlə fiksə edilmiş parafinə yerləşdirilmiş (formalin-fixed paraffin-embedded, FFPE) toxumalarda tətbiq oluna bilməsidir. Kiçik biopsiyalar və uyğun hazırlanmış sitoloji hüceyrə blokları da istifadə edilə bilər.

Bu üstünlük xüsusilə irəliləmiş KHDAK-da vacibdir; çünki bəzən bütün molekulyar və histoloji müayinələr çox kiçik bir biopsiya nümunəsindən aparılmalıdır. IHC daha az toxuma sərf edə bilər, lakin eyni toxumada NGS də aparılmalı olduğuna görə materialın planlı istifadəsi tələb olunur.

Eşlikçi Diaqnostika (Companion Diagnostic, CDx) Nə Deməkdir?

Companion diagnostic müəyyən dərman və ya müalicə rejiminin təhlükəsiz və effektiv şəkildə istifadə ediləcəyi xəstə qrupunu müəyyən etmək üçün klinik olaraq doğrulanmış və müvafiq tənzimləyici kontekstdə səlahiyyətləndirilmiş test sistemidir; buna görə yalnız eyni zülala qarşı anticisim istifadə edən hər hansı laboratoriya testi avtomatik olaraq CDx sayılmır.

Bu fərq məqalənin əsas mesajlarından biridir. Anticisimlə zülalın boyanması ilə müəyyən dərman üçün rəsmi olaraq doğrulanmış companion diagnostic sisteminin bir hissəsi olmaq fərqli şeylərdir. CDx kontekstində anticisim klonu, platforma, deteksiya sistemi, skor üsulu, müsbətlik həddi və müalicə göstərişi birlikdə qiymətləndirilir.

Məsələn, VENTANA ALK D5F3 ALK üçün FDA tərəfindən təsdiqlənmiş companion diagnostic assay-dir. VENTANA MET SP44 RxDx də yüksək c-Met zülal ekspressiyasını müəyyən telisotuzumab vedotin kontekstində qiymətləndirən FDA tərəfindən təsdiqlənmiş CDx kimi nəzərdən keçirilir. Bunun əksinə, ROS1, BRAF V600E və pan-TRK IHC assay-ləri mənbə tərəfindən KHDAK-da companion diagnostic deyil, skrininq/triaj vasitələri kimi təsnif edilir.

Skrininq və ya triaj testi nə deməkdir?

Skrininq/triaj məqsədi ilə istifadə olunan IHC testi az toxuma ilə və sürətli şəkildə molekulyar dəyişiklik baxımından şübhəli halları seçməyə kömək edə bilər. Lakin IHC-nin müsbət olması hədəf genomik dəyişikliyin mütləq mövcud olduğunu sübut etməyə bilər.

Məsələn, pan-TRK müsbətliyi NTRK füzyonunun hansı NTRK genində olduğunu, füzyon tərəfdaşının nə olduğunu və ya boyanan zülalın həqiqətən onkogen füzyon zülalı olub-olmadığını təkbaşına göstərə bilməz. Buna görə müsbət və ya şübhəli nəticə RNA əsaslı NGS kimi molekulyar üsullarla təsdiqlənir.

FISH, PCR və NGS nəyi fərqli edir?

FISH (fluorescence in situ hybridization), DNA üzərində müəyyən bölgələri floresan zondlarla göstərərək gen yenidən düzülmələri və ya amplifikasiya kimi struktur dəyişikliklərin araşdırılmasına imkan verir.

PCR (polymerase chain reaction), müəyyən hədəf DNA və ya RNA ardıcıllıqlarını çoxaldaraq əvvəlcədən məlum mutasiya və ya füzyonların həssas şəkildə araşdırılmasına imkan verir. Çoxhədəfli olmayan PCR testləri yalnız dizayn edildikləri dəyişiklikləri aşkar edə bilər.

NGS (next-generation sequencing), çox sayda gen və ya gen bölgəsinin eyni vaxtda araşdırılmasına imkan verən geniş molekulyar profilləmə yanaşmasıdır. DNA əsaslı NGS nöqtə mutasiyaları, kiçik insertions/deletions, nüsxə sayı dəyişiklikləri və bəzi yenidən düzülmələr üçün istifadə oluna bilər. RNA əsaslı NGS isə xüsusilə gen füzyonlarında ifadə olunan füzyon transkriptini birbaşa göstərə bildiyi və müxtəlif füzyon tərəfdaşlarını aşkarlaya bildiyi üçün ROS1 və NTRK kimi füzyon-yönümlü biomarkerlərdə xüsusilə dəyərlidir.

PD-L1 Şiş Nisbət Skoru (TPS) Nədir və Necə Şərh Olunur?

PD-L1 şiş nisbət skoru (tumor proportion score, TPS), membranında PD-L1 boyanması görülən canlı şiş hüceyrələrinin bütün canlı şiş hüceyrələri içindəki faizidir; 22C3 kimi TPS əsaslı assay-lərdə immun hüceyrələrdəki PD-L1 boyanması TPS payına daxil edilmir və klinik hədlər istifadə olunan assay və müalicə kontekstinə görə dəyişə bilər.

Mənbə TPS-ni sözlə təsvir edir. Öyrədici riyazi göstəriliş belə yazıla bilər:

\[ TPS(\%)= \frac{\text{membranöz PD-L1 pozitif canlı tümör hücreleri}} {\text{toplam canlı tümör hücreleri}} \times100 \]

Bu düstur məqalədə nömrələnmiş orijinal tənlik kimi verilməmişdir; mənbədə izah edilən TPS tərifinin riyazi qarşılığıdır.

Məsələn, şiş ətrafındakı makrofaqlar və ya şişi infiltrasiya edən limfositlər güclü PD-L1 müsbət ola bilər. Buna baxmayaraq, 22C3 TPS qiymətləndirilməsində canlı şiş hüceyrələrinin membranında inandırıcı boyanma yoxdursa TPS mənfi ola bilər. Mənbənin Şəkil 2-si məhz bu vəziyyəti göstərir: immun hüceyrələrdə boyanma olmasına baxmayaraq şiş hüceyrələrində membran boyanması olmadığından TPS <%1 kimi təsnif edilmişdir.

PD-L1 assay-ləri niyə bir-birinin eynisi deyil?

TC, şiş hüceyrələrini; IC, immun hüceyrələri ifadə edir. Mənbə 22C3, 28-8 və SP263-ün şiş hüceyrəsi ekspressiyası baxımından ümumilikdə yüksək analitik uyğunluq göstərə bildiyini, lakin xüsusilə %1 və %50 kimi klinik cəhətdən vacib hədlərə yaxın hallarda tam bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilməyəcəyini vurğulayır. SP142 isə boyanma və skor sistemi baxımından ən nəzərəçarpan fərqi göstərən assay-dir.

PD-L1 nəticəsi niyə təkbaşına mütləq müalicə cavabı proqnozu deyil?

PD-L1 faydalı, lakin qüsursuz olmayan prediktiv biomarkerdir. PD-L1 müsbət şişlərin bir hissəsi immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına cavab verməyə bilər; aşağı və ya mənfi ekspressiya göstərən bəzi şişlərdə isə cavab görülə bilər. Buna görə PD-L1 “master predictor” kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bundan başqa, PD-L1 ekspressiyası şiş daxilində heterogen ola bilər, ilkin şiş ilə metastatik sahələr arasında fərqlənə bilər və əvvəlki müalicələrdən təsirlənə bilər. Kiçik biopsiya bütün şişdəki ekspressiyanı təmsil etməyə bilər.

PD-L1 qiymətləndirilməsini pozan preanalitik problemlər

Mənbə qeyri-kafi fiksasiya, dekalsifikasiya, az şiş hüceyrəsi miqdarı, geniş nekroz, az sayda canlı şiş hüceyrəsi və əzilmə artefaktının PD-L1 qiymətləndirilməsini poza biləcəyini bildirir. Sitoloji hüceyrə blokları istifadə oluna bilər, lakin laboratoriya müvafiq nümunə tipi və fiksativ üçün assay-ni doğrulamış olmalıdır.

Sərhəd hallarda patoloqlar arasında şərh fərqləri də vacibdir. Xüsusilə zəif və ya natamam membran boyanmasının həqiqi müsbət membran boyanmasından ayrılması və immun hüceyrə skorlaması dəyişkənlik yarada bilər.

ALK: IHC-nin molekulyar testə ən yaxın olduğu nümunələrdən biri

ALK geni reseptor tirozin kinaz kodlayır. KHDAK-da ALK füzyonları mənbədə təxminən %2-%7 nisbətində, xüsusilə ağciyər adenokarsinomalarında bildirilir. Ən çox rast gəlinən füzyon tərəfdaşı EML4 olsa da, 20-dən çox ALK füzyon tərəfdaşı müəyyən edilmişdir.

ALK füzyonlarının yaratdığı anormal zülal FFPE şiş toxumasında IHC ilə aşkar edilə bilər. İcmal yüksək həssaslıq və spesifikliyə görə CAP/IASLC/AMP təlimatlarının ALK IHC-ni FISH və ya NGS kimi molekulyar assay-lərə ekvivalent alternativ kimi qəbul etdiyini bildirir.

VENTANA ALK D5F3 assay-ində şiş hüceyrələrində istənilən nisbətdə güclü, qranulyar sitoplazmik boyanma müsbət kimi şərh olunur. Bu assay FDA tərəfindən təsdiqlənmiş CDx-dir.

Bununla belə, nəticə şübhəli, hədd xaricində və ya digər molekulyar tapıntılarla uyğunsuzdursa; həmçinin geniş füzyon profili tələb olunursa RNA əsaslı NGS və ya başqa ortoqonal assay istifadə edilməlidir. Mənbənin Şəkil 3-də ALK-mənfi bir olguda NGS-nin füzyon tapmadığı, güclü 3+ ALK-müsbət başqa olguda isə NGS-nin EML4::ALK füzyonunu təsdiqlədiyi göstərilir.

ROS1: güclü skrininq testi, lakin molekulyar təsdiq zəruridir

ROS1 yenidən düzülmələri ağciyər adenokarsinomalarının təxminən %1-%2-də bildirilir. CD74, EZR və SLC34A2 kimi genlər ROS1 ilə füzyon yarada bilər. Bu füzyonlar ROS1 kinaz aktivliyini davamlı hala gətirərək onkogen siqnal yarada bilər.

ROS1 dəyişiklikləri FISH, PCR və ya NGS ilə aşkar edilə bilər. İcmal ROS1 IHC üçün təxminən %90-%100 həssaslıq və %85-%94 spesifiklik bildirilmiş tədqiqatları təqdim edir. Bu göstəricilər ROS1 IHC-ni yaxşı ilkin skrininq vasitəsi edir; lakin müsbət IHC nəticəsi molekulyar təsdiq tələb edir.

Həssaslıq və spesifiklik nə deməkdir?

Mənbə bu metriklərin tənliklərini vermir. Terminləri öyrətmək üçün standart təriflər belədir:

\[ Duyarlılık= \frac{\text{gerçek pozitif}} {\text{gerçek pozitif}+\text{yanlış negatif}} \times100 \]

\[ Özgüllük= \frac{\text{gerçek negatif}} {\text{gerçek negatif}+\text{yanlış pozitif}} \times100 \]

Yüksək həssaslıq həqiqi molekulyar müsbət halların böyük hissəsinin IHC ilə aşkarlanmasını; daha aşağı spesifiklik isə bəzi IHC-müsbət halların molekulyar testdə həqiqi füzyon daşımaya biləcəyini ifadə edir. Buna görə ROS1 IHC-nin %100 spesifikliyə malik olmaması müsbət nəticədə molekulyar təsdiqin niyə tələb olunduğunu izah edir.

Mənbə Cədvəl 1-də ROS1 üçün D4D6 və ya SP384 kimi klonları nümunə göstərir. Mənbə Şəkil 4-də isə fərqli bir rabbit monoklonal anticisimlə şiş hüceyrələrinin %90-dan çoxunda orta intensivlikli 2+ sitoplazmik boyanma göstərən nümunə təqdim edilmiş və NGS ilə EZR::ROS1 füzyonu təsdiqlənmişdir.

c-Met: zülal artıqlığı genomik MET dəyişikliyi ilə eyni deyil

MET geni xromosom 7q31-də yerləşir və hepatosit böyümə faktoru ilə qarşılıqlı təsir göstərən c-Met reseptor tirozin kinazını kodlayır. KHDAK-da mənbə MET exon 14 skipping dəyişikliklərini təxminən %2-%4, MET amplifikasiyasını %2-%5, MET füzyonlarını %1-dən aşağı və istifadə olunan həddən asılı olaraq c-Met zülal hiper-ekspressiyasını təxminən %13-%25 nisbətində bildirir.

Bu dəyişikliklər eyni bioloji hadisə deyil. Şişdə c-Met zülalının çox güclü boyanması MET exon 14 skipping mutasiyasının və ya MET gen amplifikasiyasının mövcudluğunu avtomatik göstərmir.

Bu fərq mənbə Şəkil 5-də real nümunə ilə göstərilir: şiş hüceyrələrinin %90-dan çoxunda güclü 3+ membran və sitoplazmik c-Met boyanması olmasına baxmayaraq NGS-də MET exon 14 skipping və ya MET amplifikasiyası aşkar edilməmişdir.

VENTANA MET SP44 RxDx üçün mənbədə yüksək c-Met zülal ekspressiyası şiş hüceyrələrinin ən az %50-sində güclü 3+ membran və/və ya sitoplazmik boyanma kimi tərif edilir. Bu test müəyyən telisotuzumab vedotin müalicə kontekstində FDA tərəfindən təsdiqlənmiş companion diagnostic-dir.

Bu CDx istifadəsinin olması “c-Met IHC = MET mutasiya testi” demək deyil. Mənbə əksinə c-Met zülal ekspressiyasının MET amplifikasiyası və ya MET exon 14 skipping üçün etibarlı genomik əvəzedici olmadığını xüsusi olaraq vurğulayır.

BRAF V600E: VE1 nəyi görür, nəyi görə bilmir?

BRAF mutasiyaları KHDAK-ın təxminən %1-%3-də görülür. V600E dəyişikliyi mənbədə KHDAK-dakı bütün BRAF mutasiyalarının təxminən %30-%50-ni təşkil edən ən çox rast gəlinən alt tip kimi təqdim olunur.

VE1 anticismi BRAF V600E mutant zülalını aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər və kiçik biopsiyalarda sürətli skrininq baxımından faydalı ola bilər. Lakin VE1 yalnız V600E dəyişikliyinə yönəlib. G469A və ya D594G kimi non-V600E BRAF mutasiyalarını aşkar etmir.

Buna görə mənbə BRAF V600E IHC-ni KHDAK-da müalicəyə birbaşa keçid təmin edən FDA companion diagnostic kimi deyil, skrininq/triaj testi kimi təsnif edir. Müsbət nəticə PCR və ya NGS ilə təsdiqlənməlidir.

Mənbə Şəkil 7-də VE1 ilə geniş yayılmış güclü sitoplazmik boyanma göstərən şiş nümunəsinin daha sonra NGS ilə BRAF p.V600E mutasiyası daşıdığının təsdiqləndiyi göstərilir.

Pan-TRK: nadir füzyonlar üçün sürətli skrininq

NTRK1, NTRK2 və NTRK3 genləri müvafiq olaraq TRKA, TRKB və TRKC reseptorlarını kodlayır. NTRK geninin kinaz sahəsi başqa genlə füzyon yaratdıqda liganddan asılı olmayan davamlı siqnal yaradan onkogen füzyon zülalı meydana çıxa bilər.

NTRK füzyonları bəzi nadir xərçənglərdə çox tez-tez görülsə də KHDAK-da %1-dən xeyli aşağı görülür. Mənbə 1068 seçilməmiş KHDAK xəstəsini əhatə edən real həyat skrininqində füzyon nisbətinin %0,2; təxminən 26.000 nümunəlik başqa böyük tədqiqatda isə %0,03 olduğunu bildirir.

Pan-TRK IHC, TRKA/B/C zülallarının qorunmuş C-terminal sahəsini hədəfləyən anticisimlərlə sürətli skrininq təmin edir. Mənbə Cədvəl 1-də EPR17341 və A7H6R klonlarını nümunə verir. Boyanma sitoplazmik, membran, nüvə və ya perinüvə ola bilər.

Lakin IHC hansı NTRK geninin yenidən düzülməsini və ya füzyon tərəfdaşını göstərə bilməz. Normal TRK ekspressiyası olan bəzi şişlərdə yanlış müsbətlik, xüsusilə bəzi NTRK3 füzyonlarında isə yanlış mənfilik görülə bilər.

İcmalın təqdim etdiyi milli rutin diaqnostik kohortda pan-TRK IHC-nin həssaslığı %77, spesifikliyi %84 olaraq tapılmışdır. Buna görə müsbət və ya şübhəli IHC nəticəsi üstünlük olaraq RNA əsaslı NGS ilə təsdiqlənməlidir.

HER2: zülal ekspressiyası, amplifikasiya və mutasiya eyni hadisə deyil

HER2 zülalı ERBB2 geni tərəfindən kodlanan ERBB/HER reseptor tirozin kinaz ailəsinin üzvüdür. KHDAK-da mənbə HER2 mutasiyalarını təxminən %1-%4, ERBB2 amplifikasiyasını %2-%5 və HER2 zülal hiper-ekspressiyasını %20-%30 aralığında bildirir.

Bu üç hadisə bir-birindən ayrılmalıdır:

Mənbə HER2 IHC 3+ vəziyyətini KHDAK kontekstində şiş hüceyrələrinin ən az %10-da güclü, tam membran boyanması kimi tərif edir. HER2 IHC 3+ solid şişlər üçün fam-trastuzumab deruxtecanın müəyyən şiş-aqnostik istifadə kontekstində klinik əhəmiyyəti vardır.

Lakin Cədvəl 1 mühüm tənzimləyici detal verir: HER2 3+ şiş-aqnostik göstərişin mövcudluğu istifadə olunan hər HER2 IHC assay-inin FDA tərəfindən təsdiqlənmiş pan-şiş companion diagnostic olduğu anlamına gəlmir. HercepTest DESTINY-PanTumor02 tədqiqatında əsas doğrulama assay-i kimi istifadə olunmuşdur; mənbə bunun təkbaşına FDA CDx səlahiyyətləndirilməsinə bərabər olmadığını xüsusi olaraq qeyd edir.

Mənbə HER2 şəkilləri niyə çox öyrədicidir?

Mənbə Şəkil 8-10 zülal və genomik statusun niyə bir-birinə bərabər sayılmamalı olduğunu üç ayrı nümunə ilə göstərir.

EGFR: mutasiyaya spesifik IHC niyə tövsiyə edilmir?

EGFR mutasiyaları KHDAK-ın mühüm onkogen sürücülərindəndir. Mənbə ümumi KHDAK populyasiyasında təxminən %12-%17 nisbətini və Asiya-Sakit okean populyasiyalarında orta hesabla təxminən %47-yə çatan daha yüksək nisbətləri bildirir.

Ən çox rast gəlinən dəyişikliklər exon 19 delesiyaları və exon 21 L858R mutasiyasıdır. G719X, S768I, L861Q və exon 20 insertions kimi daha az rast gəlinən dəyişikliklər də mövcuddur; T790M və C797S isə müəyyən müalicə rezistentliyi ilə əlaqələndirilir.

Exon 19 p.E746_A750del üçün SP111 və D6B6/6B6; L858R üçün SP125 və 43B2 kimi mutasiyaya spesifik IHC anticisimləri hazırlanmışdır. Lakin mənbə bu anticisimlərin bütün klinik cəhətdən vacib EGFR mutasiyalarını aşkarlaya bilməməsi və yanlış müsbət nəticə yarada bilməsi səbəbindən CAP/IASLC/AMP təlimatlarının EGFR mutasiyasına spesifik IHC-ni rutin test kimi tövsiyə etmədiyini bildirir.

Buna görə EGFR-də PCR əsaslı molekulyar testlər və ya əhatəli NGS zəruri standart yanaşma olaraq qalır. Mənfi EGFR mutasiya-spesifik IHC nəticəsi EGFR dəyişikliyinin olmadığını etibarlı şəkildə sübut etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu iş yeni xəstə kohortu yaradan klinik sınaq deyil. Müəlliflər yaxın tarixli təlimatlar, tənzimləyici sənədlər və seçilmiş analitik/klinik tədqiqatları araşdıraraq KHDAK-da prediktiv IHC biomarkerlərinin klinik istifadəsini narrativ icmal formasında sintez etmişlər.

Mənbədə sistematik icmala xas ayrıca verilənlər bazası axtarış strategiyası, PRISMA axın sxemi, əvvəlcədən müəyyən edilmiş daxil etmə/çıxarma meyarları, risk-of-bias qiymətləndirilməsi və ya meta-analitik birləşdirilmiş effekt hesablaması bildirilməyib. Buna görə məqalədəki sayısal həssaslıq, spesifiklik və prevalensiya dəyərləri icmalın istinad etdiyi tədqiqatların nəticələridir; bu məqalədə yenidən hesablanmış birləşdirilmiş meta-analiz nəticələri deyil.

Hansı IHC Nəticəsi Molekulyar Təsdiq Tələb Edir?

İcmalın təklif etdiyi ümumi yanaşmada ALK D5F3 kimi klinik olaraq doğrulanmış xüsusi IHC/CDx halları öz assay qaydaları ilə istifadə edilə bilər; ROS1, BRAF V600E, pan-TRK və companion diagnostic olmayan c-Met/HER2 IHC nəticələri isə skrininq və ya triaj kimi görülməli və xüsusilə müsbət, şübhəli, mənfi, lakin klinik olaraq hələ də şübhəli və ya digər testlərlə uyğunsuz hallarda geniş DNA/RNA əsaslı molekulyar profilləmə ilə qiymətləndirilməlidir.

Mənbə Şəkil 1-10-un birlikdə öyrətdiyi əsas mesaj

Mənfi IHC Nəticəsi Hədəflənə Bilən Genomik Dəyişikliyi İstisna Edirmi?

Ümumilikdə xeyr; icmal xüsusilə PD-L1-dən başqa dəyişiklik-spesifik IHC nəticələrində mənfiliyin potensial yanlış mənfiliyi və ya IHC-nin əhatə etmədiyi başqa hədəflənə bilən genomik dəyişiklikləri istisna etmədiyini və mənfi nəticələrdə geniş molekulyar panel/NGS qiymətləndirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayır.

Bu vəziyyət BRAF V600E-də çox aydındır: VE1 yalnız V600E zülalını görür, digər BRAF mutasiyalarını görmür. HER2 IHC 0 ERBB2 mutasiyasının olmadığını sübut etmir. Pan-TRK mənfiliyi bəzi NTRK3 füzyonlarını qaçıra bilər. EGFR mutation-specific IHC yalnız məhdud mutasiya tiplərini hədəflədiyindən geniş molekulyar testin yerini ala bilməz.

Nümunə keyfiyyəti niyə test qədər vacibdir?

IHC nəticəsi yalnız biomarkerin həqiqi biologiyasından asılı deyil. Soyuq işemiya müddəti, istifadə olunan fiksativ, fiksasiya müddəti, dekalsifikasiya, toxuma miqdarı, nekroz və artefaktlar boyanmanı dəyişə bilər.

Mənbə patologiya hesabatında assay/klonun, platformanın, material tipinin, şiş hüceyrəsi yetərliliyinin, skor üsulunun, faiz skorunun və nümunə keyfiyyəti ilə əlaqəli məhdudiyyətlərin göstərilməsini praktik yanaşma kimi tövsiyə edir.

Kiçik biopsiyalarda toxuma idarəetməsi

İrəliləmiş KHDAK hallarının əhəmiyyətli hissəsi kiçik biopsiya və ya sitoloji nümunələrlə diaqnoz ala bilər. Bu halda PD-L1 IHC, histoloji diaqnoz və çoxgenli molekulyar profilləmə eyni məhdud toxuma blokunu paylaşır.

Buna görə lazımsız ardıcıl tək-gen əsaslı testlərin toxuma sərfini artırması əvəzinə, IHC-nin harada birbaşa klinik dəyər daşıdığı və harada geniş NGS panelinin daha səmərəli olduğu diqqətlə planlanmalıdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• PD-L1 IHC KHDAK-da qəbul edilmiş prediktiv biomarkerdir, lakin assay, platforma, skor sistemi və klinik hədd kontekstindən asılıdır.
• 22C3, 28-8 və SP263 analitik olaraq oxşar nəticələr verə bilsə də tam bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilməz; SP142 daha fərqli boyanma və skor xüsusiyyətlərinə malikdir.
• VENTANA ALK D5F3 klinik olaraq doğrulanmış, FDA tərəfindən təsdiqlənmiş ALK companion diagnostic assay-dir.
• VENTANA MET SP44 RxDx yüksək c-Met zülal ekspressiyası üçün müəyyən müalicə kontekstində FDA tərəfindən təsdiqlənmiş companion diagnostic-dir.
• ROS1 IHC effektiv skrininq üsulu ola bilər, lakin müsbət nəticə molekulyar olaraq təsdiqlənməlidir.
• BRAF V600E VE1 IHC yalnız V600E alt tipini göstərir və digər BRAF mutasiyalarını istisna etmir.
• Pan-TRK IHC nadir NTRK füzyonları üçün sürətli skrininq təmin edə bilər, lakin yanlış müsbət və yanlış mənfi nəticələrə görə molekulyar təsdiq tələb olunur.
• HER2 zülal ekspressiyası, ERBB2 mutasiyası və ERBB2 amplifikasiyası fərqli bioloji hadisələrdir.
• EGFR mutation-specific IHC rutin molekulyar testin əvəzinə tövsiyə edilmir.
• IHC ilə geniş DNA/RNA əsaslı molekulyar profilləmənin birlikdə istifadəsi hədəflənə bilən dəyişikliklərin qaçırılma riskini azaldır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• PD-L1 müsbətliyi immunoterapiyanın mütləq təsirli olacağına zəmanət vermir.
• PD-L1 mənfiliyi heç bir immunoterapiya cavabı olmayacağını sübut etmir.
• Hər c-Met 3+ şiş MET exon 14 skipping və ya MET amplifikasiyası daşımır.
• HER2 2+ və ya 3+ zülal ekspressiyası avtomatik olaraq ERBB2 mutasiyasının olduğu demək deyil.
• HER2 IHC 0 ERBB2 mutasiyasını istisna etmir.
• Pan-TRK müsbətliyi təkbaşına funksional NTRK füzyonunun qəti sübutu deyil.
• VE1-mənfi nümunə bütün BRAF mutasiyaları baxımından mənfi sayıla bilməz.
• EGFR mutation-specific IHC mənfiliyi EGFR mutasiyasının olmadığını etibarlı şəkildə göstərmir.
• Bu narrativ icmal yeni xəstə kohortunda müalicə cavabı, sağqalım və ya klinik effektivlik ölçməyib.
• İcmalda verilən prevalensiya, həssaslıq və spesifiklik dəyərləri bu məqalənin yeni eksperimental ölçmələri və ya meta-analitik birləşdirilmiş təxminləri deyil.

Rəqəmsal patologiya və süni intellekt

İcmal süni intellekt dəstəkli görüntü analizinin xüsusilə mürəkkəb və ya sərhəd PD-L1 hallarında skorlamanı yaxşılaşdırma potensialından bəhs edir. Mənbə bunun gələcəkdə standartlaşdırma problemlərini azaltmağa kömək edə biləcəyini müzakirə edir.

Lakin məqalənin özü yeni süni intellekt modeli hazırlamamış, təlim verilənlər bazası yaratmamış, alqoritm performansı və ya dəqiqlik metrikası bildirməmişdir. Buna görə süni intellekt burada icmalın müzakirə etdiyi gələcək/köməkçi texnologiya sahəsidir; bu tədqiqatın sınaqdan keçirilmiş əsas üsulu deyil.

Narrativ icmalın metodoloji məhdudiyyətləri

Tədqiqat açıq şəkildə bir narrative review kimi təqdim edilmişdir. Müəlliflər aktual təlimatları, tənzimləyici sənədləri və seçilmiş analitik/klinik tədqiqatları qiymətləndirmişlər.

Mənbədə sistematik ədəbiyyat axtarışına xas axtarış verilənlər bazaları, tam axtarış sətirləri, başlanğıc/son tarixləri, PRISMA seçim axını, tədqiqat eleme cədvəli, risk-of-bias aləti və ya meta-analiz üsulu bildirilmir. Buna görə tədqiqat əhatəli klinik və molekulyar patologiya sintezi təqdim edir, lakin sistematik icmal/meta-analiz kimi şərh edilməməlidir.

Bundan başqa, biomarker və dərman tənzimləmələri sürətlə dəyişə bildiyindən mənbə özü aktual assay və dərman etiketlərinin müvafiq tənzimləyici qeyd üzərindən yoxlanmasını tövsiyə edir. Buna görə məqalədəki tənzimləyici statuslar tədqiqatın hazırlandığı 2026 kontekstinə aiddir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Predictive immunohistochemistry in non-small cell lung cancer – Biomarkers, companion diagnostics, and molecular testing: A narrative review

Müəlliflər: Semir Vranić; Inga Rose; Nataliya Kuzmova; Zoran Gatalica.

Məsul müəllif: Semir Vranić.

Afiliyasiya 1: College of Medicine, QU Health, Qatar University, Doha, Qatar.

Afiliyasiya 2: Reference Medicine, Phoenix, Arizona, USA.

Bərabər töhfə: Mənbədə ortaq birinci/bərabər töhfəli müəllif barədə bildiriş görünmür.

Jurnal: Biomolecules and Biomedicine.

Nəşr edən qurum: Biomolecules and Biomedicine jurnalı Association of Basic Medical Sciences tərəfindən nəşr olunan açıq girişli biotibbi jurnaldır.

DOI: 10.17305/bb.2026.14794

Mənbə növü: Review; narrativ icmal (narrative review).

Rəyçilik statusu: Rəyli jurnal nəşridir. Jurnalın rəsmi siyasətində ikiqat-kor xarici rəyçilik istifadə olunur.

Göndərilmə tarixi: 25 iyul 2026.

Qəbul tarixi: 28 iyul 2026.

Onlayn nəşr tarixi: 29 iyul 2026.

Cild / say: Yüklənmiş PDF-də cild və say məlumatı verilməmişdir. Biblioqrafik qeyd məqaləni onlayn erkən nəşr / ahead-of-print kimi göstərir; təsdiqlənməmiş cild və ya say əlavə edilməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Əsas icmal əhatəsi: PD-L1, ALK, ROS1, c-Met, BRAF V600E, pan-TRK/NTRK, HER2/ERBB2 və EGFR üçün prediktiv IHC; companion diagnostic assay-lər; skor sistemləri; analitik performans; molekulyar təsdiq və NGS inteqrasiyası.

İcmal üsulu: Müəlliflər yaxın tarixli təlimatları, tənzimləyici sənədləri və seçilmiş analitik və klinik tədqiqatları araşdırmışlar. Sistematik icmala xas ətraflı axtarış protokolu və ya meta-analiz bildirilməmişdir.

Eksperimental nümunə: Yeni prospektiv və ya retrospektiv xəstə kohortu yaradılmamışdır. Məqalədəki histopatoloji görüntülər anonimləşdirilmiş konsultasiya hallarından nümunələrdir və icmaldakı anlayışları vizuallaşdırmaq üçün istifadə edilmişdir.

Etika: Mənbə formal institusional etika komitəsi (IRB) təsdiqinin tələb olunmadığını; istifadə olunan histopatoloji və IHC görüntülərinin Dr. Gatalica və Dr. Vranić tərəfindən nəzərdən keçirilmiş konsultasiya hallarından gəldiyini və tam anonimləşdirildiyini bildirir.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər bu tədqiqat üçün xüsusi maliyyələşdirmə almadıqlarını bildiriblər.

Maraqların toqquşması: Inga Rose, Nataliya Kuzmova və Zoran Gatalica Reference Medicine əməkdaşlarıdır. Mənbə icmalın bir hissəsi kimi hər hansı kommersiya məhsulunun və ya xüsusi/proprietary assay-in qiymətləndirilmədiyini və Reference Medicine-ın müəlliflərin elmi töhfələrindən əlavə rolunun olmadığını bildirir. Semir Vranić jurnalın baş redaktorlarından biridir; lakin məqalənin rəyçi seçimi, redaksiya qərarları və ya yekun qəbul prosesində iştirak etmədiyi bildirilib.

Süni intellekt istifadəsi bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanması zamanı ChatGPT-Pro 5.5-dən məlumat analizi, doğrulama və proofreading məqsədi ilə istifadə etdiklərini; istifadədən sonra məzmun və istinadları yoxlayıb redaktə etdiklərini və nəşr olunan məzmun üçün bütün məsuliyyəti üzərlərinə götürdüklərini bildiriblər.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca Data Availability bölməsi görünmür. Tədqiqat yeni eksperimental verilənlər bazası yaradan araşdırma deyil, narrativ icmaldır.

Müəllif töhfələri / CRediT: Yüklənmiş PDF-də ayrıca CRediT və ya ətraflı müəllif töhfələri bölməsi görünmür.

Əsas şərh sərhədi: Bu icmal hər hansı fərdi xəstənin hansı müalicəni almalı olduğunu müəyyən edən müstəqil klinik qərar vasitəsi deyil. Assay, müalicə göstərişi və tənzimləyici status kontekstə xasdır. Xüsusilə genomik dəyişikliklərin qiymətləndirilməsində IHC geniş DNA/RNA əsaslı molekulyar profilin yerini avtomatik tuta bilməz.