Ukarabati katika mfumo wa haki kwa watoto ni mkabala wa haki unaozingatia sifa za ukuaji wa watoto walio katika mgogoro na sheria, elimu yao, mahitaji ya kisaikolojia na kijamii, mahusiano yao na familia na jamii, pamoja na kuunganishwa tena katika jamii, badala ya kuzingatia adhabu pekee. Utafiti huu wa ubora uliofanywa na Nasrudin Mohamed Ahmed na Abdifatah Isse Muse unatathmini tofauti kati ya mfumo unaotegemea ukarabati uliokusudiwa na Puntland Juvenile Justice Act ya mwaka 2016 na hali halisi ya utekelezaji kupitia mahojiano yaliyopangwa kwa kiasi na wadau 40 wa sekta ya haki pamoja na mapitio ya nyaraka 35. Ugunduzi mkuu wa utafiti ni kwamba, licha ya kuwepo kwa mfumo wa kisheria, wadau wameripoti kwa upana kwamba vituo vya ukarabati, wataalamu, mifumo ya uratibu na uwezo wa utekelezaji unaolenga watoto bado hautoshi.

Katika utafiti, kushikiliwa kwa watoto katika magereza ya watu wazima, kuhusishwa katika taratibu bila msaada wa wakili au mlezi, kutotumika kwa utaratibu kwa taratibu za kubaini umri, upungufu wa mahakama na mifumo ya polisi maalumu kwa watoto, kutokuwepo au kutotosha kwa huduma za kisaikolojia-kijamii na elimu, pamoja na tofauti za upatikanaji wa huduma kati ya maeneo, zimejitokeza kama maeneo makuu ya tatizo.

Kulingana na Kielelezo cha 1 chenye data za nambari katika ukurasa wa 88 wa PDF, kati ya washiriki 40, washiriki 35 walitaja pengo kati ya mfumo wa kisheria na utekelezaji, 32 walitaja ukiukaji wa taratibu, 30 walitaja hali za kushikiliwa, 28 walitaja mapungufu ya uwezo wa kitaasisi, 27 walitaja athari za kisaikolojia-kijamii na 25 walitaja kutokuwepo kwa usawa wa kikanda. Inaonyeshwa kwamba washiriki wote 40 walitoa maoni chini ya mada ya mapendekezo ya mageuzi. Thamani hizi si idadi ya watoto wala kiwango cha kuenea kwa ukiukaji; ni idadi ya wadau waliotaja mada maalumu.

Watafiti hawaoni tatizo kuu kuwa hitaji la sheria mpya pekee. Tafsiri ya utafiti ni kwamba kutofanya kazi kwa masharti ya sasa ya ukarabati kunahusishwa kwa kiasi kikubwa na mapungufu ya utekelezaji, utawala, uratibu wa taasisi, ufadhili, mafunzo ya kitaaluma na miundombinu. Kwa upande mwingine, utafiti haukuwahoji watoto wenyewe wala familia zao. Kwa kuwa matokeo yanategemea hasa simulizi za majaji, waendesha mashtaka, polisi, wasimamizi wa magereza na wahusika wengine wa kitaasisi, haiwezi kudhaniwa kwamba uzoefu wa watoto umeakisiwa moja kwa moja.

1. Tatizo kuu la utafiti: Kwa nini sheria pekee haitoshi?

Kuwa na sheria ya haki kwa watoto inayojumuisha ukarabati, taratibu maalumu kwa watoto na dhamana za haki za binadamu hakumaanishi kwamba mifumo hii itafanya kazi yenyewe katika utekelezaji.

Hili ndilo hasa msingi wa utafiti wa chanzo. Puntland Juvenile Justice Act ya mwaka 2016 iliunda mfumo wa kisheria unaokubali kwamba watoto hawapaswi kushughulikiwa kwa namna ileile na watu wazima. Hata hivyo, watafiti wanaripoti kwamba masharti haya ya kisheria hayajaungwa mkono vya kutosha na taasisi za eneo, bajeti, wafanyakazi, vituo vya kimwili na utamaduni wa utekelezaji.

Kwa hiyo, usemi “kutoka sheria hadi uhalisia” katika kichwa cha makala unaelezea umbali kati ya kanuni ya kisheria na utekelezaji.

Pengo Kuu Kati ya Puntland Juvenile Justice Act na Utekelezaji ni Nini?

Pengo kuu kati ya Puntland Juvenile Justice Act na utekelezaji ni kwamba, ingawa sheria inaagiza vituo vya ukarabati, mifumo maalumu ya mahakama kwa watoto, vitengo maalumu vya polisi, kutenganishwa kwa watoto na watu wazima na dhamana za kiutaratibu, wadau walioshiriki katika utafiti waliripoti kwamba sehemu kubwa ya mifumo hii haijaanzishwa kwa vitendo au haitumiki kwa utaratibu. Utafiti unatafsiri hali hii kama tatizo la utekelezaji wa kitaasisi, miundombinu, uratibu na uwezo wa kitaaluma zaidi kuliko ukosefu wa kanuni mpya za kisheria.

2. Sheria ya mwaka 2016 inategemea mantiki gani ya ukarabati?

Kulingana na utafiti wa chanzo, Puntland Juvenile Justice Act inalenga kujenga mfumo unaoelekea kwenye ukarabati na unaotambua kwamba watoto hutofautiana na watu wazima kwa upande wa ukuaji.

Vipengele vikuu vya sheria vinavyoangaziwa katika utafiti wa chanzo ni hivi:

• mifumo maalumu ya polisi inayohusiana na watoto,
• miundo maalumu ya mahakama au taratibu maalumu za usikilizaji kwa watoto,
• adhabu zinazotofautishwa kulingana na umri,
• kuanzishwa kwa vituo vya ukarabati vya viwango tofauti vya usalama,
• uwepo wa mzazi au mlezi katika uchunguzi,
• kutotumika kwa kifungo cha maisha au adhabu ya kifo kwa watoto,
• kutumika kwa taratibu za kimfumo za kubaini umri pale ambapo hakuna hati rasmi.

Masharti haya yanategemea wazo kwamba haki kwa watoto haipaswi kuwa nakala ya mfumo wa haki ya jinai wa watu wazima uliotumika tu kwa kundi lenye umri mdogo.

Kwa Nini Ukarabati Katika Haki Kwa Watoto ni Tofauti na Adhabu?

Ukarabati katika haki kwa watoto hauzingatii tu kumpa mtoto adhabu kwa tendo analodaiwa kulifanya, bali unazingatia mahitaji yake ya ukuaji, elimu, mahusiano na familia na jamii, msaada wa kisaikolojia-kijamii na kuunganishwa tena katika jamii. Utafiti wa chanzo unaeleza kwamba mkabala huu, unaotokana na kutambua kwamba watoto hutofautiana na watu wazima kwa maendeleo, unaendana na viwango vya kimataifa vya haki za watoto; kwa upande mwingine, mkabala wa kuadhibu unaotegemea magereza ya watu wazima umejitokeza katika utafiti kama utekelezaji usioendana na lengo la ukarabati.

3. Mkabala wa kimataifa wa haki kwa watoto

Utafiti wa chanzo unaunganisha mwelekeo wa ukarabati hasa na Mkataba wa Umoja wa Mataifa kuhusu Haki za Mtoto na Beijing Rules.

Kazi kuu ya mifumo hii katika utafiti wa chanzo ni kuonyesha kwamba uingiliaji wa haki unaomhusu mtoto unapaswa kuzingatia ustawi, hadhi ya binadamu, kuunganishwa tena katika jamii, elimu, afya na msaada wa familia.

Utafiti unasema kwamba sheria ya Puntland pia inalenga kujenga mfumo unaoendana na viwango hivi vya kimataifa.

4. Ukarabati si jengo pekee

Ingawa kichwa cha utafiti wa chanzo kinaangazia ukosefu wa vituo vya ukarabati, “ukarabati” haumaanishi kituo cha kimwili pekee.

Katika mjadala wa utafiti wa chanzo, mfumo unaofanya kazi wa ukarabati unajumuisha:

• kutenganishwa kwa mtoto na wafungwa watu wazima,
• huduma za elimu,
• msaada wa kisaikolojia-kijamii,
• mafunzo ya ufundi,
• kulinda uhusiano na familia na jamii,
• msaada wa kuunganishwa tena katika jamii,
• wataalamu wanaojua haki za watoto,
• taratibu zinazofaa za kimahakama na kiutawala.

Kwa hiyo, kuunda jengo tofauti pekee hakumaanishi kwamba mfumo wa ukarabati umekamilika.

5. Msingi wa kinadharia wa utafiti

Utafiti wa chanzo unatumia mitazamo mbalimbali ya nadharia za uhalifu na kijamii kueleza kwa nini haki kwa watoto haipaswi kupunguzwa kuwa adhabu pekee.

5.1. Nadharia ya kuweka lebo

Nadharia ya kuweka lebo inategemea wazo kwamba kumtambua mtu mara kwa mara kwa utambulisho wa “mhalifu” au “mpotovu” kunaweza kuimarisha kutengwa kijamii na kufanya utambulisho huo kuwa wa kudumu.

Utafiti wa chanzo unatumia mkabala huu kueleza hatari ya kutengwa na kuimarishwa kwa utambulisho wa uhalifu kutokana na watoto kuhusishwa kwa kina na mfumo wa jinai wa watu wazima.

5.2. Haki ya urejeshaji

Haki ya urejeshaji ni mkabala wa haki unaoweka mbele kurekebisha madhara, mhusika kuwajibika, kuzingatia mahitaji ya mwathirika na kuhusisha jamii katika mchakato wa kuunganishwa tena, badala ya kuzingatia adhabu pekee.

Katika utafiti wa chanzo, mkabala wa urejeshaji unatumika kama mojawapo ya misingi ya kinadharia ya mbadala wa kufungwa pekee katika kuwasaidia watoto kurudi katika jamii.

5.3. Nadharia ya udhibiti wa kijamii

Mkabala wa udhibiti wa kijamii unaotumiwa na utafiti wa chanzo unasema kwamba mahusiano imara ya familia, shule na jamii yanaweza kuwa na kazi ya ulinzi katika kuwazuia vijana dhidi ya tabia za uhalifu.

Kwa hiyo, ukarabati unaweza kulenga kurekebisha mahusiano haya kadiri inavyowezekana badala ya kumtenganisha mtoto kabisa na familia yake na mahusiano ya kijamii.

6. Tofauti kati ya udhibiti wa kisheria na uwezo wa kitaasisi

Udhibiti wa kisheria unaamua “nini kinapaswa kufanywa”. Uwezo wa kitaasisi ni wafanyakazi, bajeti, mafunzo, vituo vya kimwili, taratibu na miundombinu ya uratibu inayowezesha hili kufanyika kwa kweli.

Mojawapo ya matokeo ya msingi ya utafiti wa chanzo ni kwamba tatizo la Puntland liko kati ya ngazi hizi mbili.

Polisi maalumu wa watoto au kituo cha ukarabati kinachotajwa katika sheria hakiwezi kufanya kazi katika utekelezaji ikiwa hakuna bajeti, jengo, wafanyakazi waliofunzwa na taratibu za uendeshaji.

7. Utekelezaji mdogo wa mahakama maalumu za watoto na mifumo ya polisi

Kulingana na maelezo ya washiriki, miundo ya mahakama maalumu kwa watoto na vitengo maalumu vya polisi vilivyoainishwa katika sheria havijatekelezwa kwa kiasi kikubwa.

Chanzo kinaeleza kwamba kwa sababu hii watoto mara nyingi hupitia taratibu za kawaida za jinai na wanaweza kuadhibiwa kwa namna inayofanana na watu wazima.

Ugunduzi huu unaonyesha tofauti kati ya kuwepo kwa sheria maalumu ya haki kwa watoto na kufanya taratibu za kila siku za kimahakama ziwe nyeti kwa watoto kwa vitendo.

8. Kwa nini dhamana za kiutaratibu ni muhimu?

Haki kwa watoto haihusiani tu na aina ya adhabu. Namna mtoto anavyotendewa wakati wa uchunguzi na kusikilizwa pia ni sehemu ya ulinzi wa kisheria.

Katika mahojiano ya chanzo, matatizo yafuatayo ya kiutaratibu yaliripotiwa:

• mtoto kushughulikiwa bila msaada wa wakili,
• kutokuwepo kwa mzazi au mlezi,
• kutotumika kwa mbinu za kubaini umri kwa namna iliyowekwa na sheria,
• mtoto kuwekwa chini ya taratibu za jinai za watu wazima.

Inaelezwa kwamba matatizo haya yaliripotiwa kwa namna tofauti katika maeneo yote yaliyojumuishwa katika utafiti.

9. Kwa nini kubaini umri ni hatua muhimu ya kisheria?

Kama mtu anakubaliwa kuwa mtoto au mtu mzima kunaweza kuathiri moja kwa moja mahakama itakayotumika, utaratibu wa kushikiliwa, adhabu na dhamana za kiutaratibu.

Utafiti wa chanzo unaonyesha kwamba mchakato wa kubaini umri unaweza kuwa na matatizo hasa kwa watoto wasio na cheti rasmi cha kuzaliwa au rekodi ya utambulisho.

Washiriki waliripoti kwamba baadhi ya wahusika wa polisi au mahakama wanaweza kutumia tathmini binafsi zinazotegemea mwonekano wa nje kuhusu umri.

Hali hii inaweza kusababisha hatari ya kupoteza ulinzi maalumu wa watoto ikiwa mtoto atachukuliwa kimakosa kuwa mtu mzima.

10. Kisa cha utata wa kubaini umri katika utafiti wa chanzo

Kisa cha tatu katika sehemu ya nyongeza kinahusu mtoto ambaye umri wake ulikuwa na utata.

Kulingana na simulizi la chanzo, polisi na waendesha mashtaka walikadiria umri wa mtoto kuwa 16, wakati mtoto na familia yake walisema alikuwa na miaka 13. Kwa kuwa hakukuwa na cheti rasmi cha kuzaliwa na tathmini ya kwanza ya kitabibu haikutoa matokeo, umri wa 16 ulikubaliwa na mtoto akahukumiwa kifungo cha miaka saba.

Baadaye, chanzo kinanukuu simulizi ya afisa kuhusu kufanywa kwa uchunguzi wa kimwili unaokiuka faragha kwa madhumuni ya kubaini umri.

Kisa hiki si faili ya kimahakama iliyothibitishwa kwa kujitegemea na utafiti. Chanzo kinaeleza wazi kwamba visa katika nyongeza ni simulizi zilizotolewa na maafisa wa sheria katika mahojiano na kwamba hakuna mtoto aliyeshiriki katika utafiti.

11. Kushikiliwa kwa watoto katika magereza ya watu wazima

Mojawapo ya matokeo yanayojirudia zaidi katika utafiti wa chanzo ni kwamba watoto wanaweza kushikiliwa katika magereza ya watu wazima au vituo vya polisi pale ambapo hakuna vituo tofauti vya ukarabati.

Washiriki waliripoti kwamba hali hii inaweza kuwafanya watoto wakutane na wafungwa watu wazima, kupoteza fursa za elimu na ukarabati, na kuongeza hatari ya madhara ya kimwili au kisaikolojia.

Chanzo kinaunganisha kushikiliwa katika magereza ya watu wazima na vifungu vya 14 na 19 vya Juvenile Act katika sehemu ya matokeo makuu, huku katika simulizi za visa vya nyongeza pia kikirejea vifungu vya 19 na 34. Namba hizi za vifungu zinapaswa kuhifadhiwa jinsi zilivyo katika chanzo; marejeo katika miktadha tofauti hayapaswi kuunganishwa kwa kudhani kwamba kuna “kifungu kimoja sahihi”.

Kushikiliwa Katika Gereza la Watu Wazima Kunajitokeza Kama Hatari Gani Katika Utafiti wa Chanzo?

Katika utafiti wa chanzo, kushikiliwa katika gereza la watu wazima hakujitokezi tu kama tatizo la eneo la kimwili; kunajitokeza kama tatizo la haki za watoto na ukarabati ambapo watoto wanaweza kukabiliwa na vurugu, ushawishi wa wafungwa watu wazima, kupoteza elimu, kutokuwepo kwa msaada wa kisaikolojia-kijamii na matatizo ya kuunganishwa tena katika jamii. Hata hivyo, utafiti haukupima athari za kisaikolojia kwa kutumia vipimo vya kliniki; matokeo haya yanategemea uchunguzi na simulizi za wawakilishi wa taasisi.

12. Hali za kushikiliwa

Wasimamizi wa magereza, maafisa wa polisi na washiriki wengine waliripoti kwamba watoto katika baadhi ya hali hushikiliwa katika taasisi zilezile na watu wazima.

Utafiti pia unaeleza kwamba katika baadhi ya maeneo watoto wanaweza kushikiliwa katika vituo vya polisi visivyo na programu za ukarabati au wanaweza kuachiwa kwa sababu hakuna kituo kinachofaa.

Tafsiri ya chanzo ni kwamba hakuna chaguo hili linaloweza kuchukua nafasi ya mfumo wa ukarabati uliopangwa unaokusudiwa na sheria.

13. Simulizi za wadau kuhusu matokeo ya kisaikolojia-kijamii

Washiriki katika eneo la haki za binadamu na msaada wa kisheria waliripoti kuona dalili za kiwewe, kujitenga na tabia za kurudi nyuma kwa baadhi ya watoto walioachiwa.

Baadhi ya washiriki pia waliripoti kwamba watoto wameanza kutumia dawa za kulevya au kuonyesha tabia zenye vurugu zaidi wakiwa gerezani.

Chanzo kinaunganisha simulizi hizi na mawasiliano na wafungwa watu wazima, ukosefu wa msaada wa kisaikolojia-kijamii, kutokuwepo kwa mafunzo ya ufundi na upungufu wa huduma za kuunganishwa tena.

Hata hivyo, matokeo haya si matokeo ya kliniki yaliyopatikana kupitia uchunguzi wa magonjwa ya akili au kipimo sanifu cha kisaikolojia.

14. Kwa nini ukosefu wa kituo cha ukarabati ni tatizo la msingi?

Mahakama kuamua kwamba mtoto anapaswa kurekebishwa hakutoi matokeo ya utekelezaji ikiwa hakuna taasisi ya kumpeleka.

Kisa cha kwanza katika nyongeza ya chanzo kinaonyesha tatizo hili kwa uwazi. Kulingana na simulizi ya mhojiwa, kwa sababu hakukuwa na kituo kinachofaa kwa mtoto aliyeletwa mahakamani na familia yake kwa kusudi la ukarabati, alihukumiwa kifungo cha miezi sita na kuwekwa gerezani pamoja na wafungwa watu wazima.

Simulizi hii inatumika kama mojawapo ya mifano halisi ya hoja ya utafiti kwamba “haki ipo kisheria lakini miundombinu ya utekelezaji haipo”.

15. Kisa cha pili: Gereza kukataa kumpokea mtoto

Katika kisa cha pili kilichosimuliwa katika nyongeza ya chanzo, inaelezwa kwamba watoto wawili walio chini ya miaka 18 walihukumiwa kifungo cha miezi sita; gereza kuu lilikataa kuwapokea kwa sababu walikuwa watoto, na hivyo wakatumikia adhabu zao katika kituo cha polisi.

Mfano huu unaonyesha kwamba kukataa kuwaingiza watoto katika gereza la watu wazima pekee hakujengi mfumo wa ukarabati unaofanya kazi. Ikiwa hakuna kituo mbadala cha watoto, mtoto bado anaweza kubaki katika mazingira yasiyofaa ya kushikiliwa.

16. Kisa cha nne: Kuvunjika kwa ulinzi wa kitaasisi

Kisa cha nne katika sehemu ya nyongeza kinajumuisha simulizi ya afisa kwamba mtoto aliyewekwa katika gereza la watu wazima kwa madhumuni ya “ukarabati” alifanyiwa unyanyasaji wa kingono na mfungwa mtu mzima.

Kulingana na chanzo, baada ya tukio uamuzi wa kwanza ulibatilishwa katika rufaa na mtoto akakabidhiwa kwa familia yake chini ya ukarabati mbadala.

Simulizi hii ni dai zito la ukiukaji wa ulinzi wa mtoto; hata hivyo, utafiti haukuthibitisha tukio kupitia mahojiano na mtoto, rekodi za kliniki au mapitio huru ya faili ya kesi. Kisa hiki ni mojawapo ya mifano iliyotolewa katika mahojiano na wahusika wa taasisi.

17. Mapungufu ya uwezo wa kitaasisi

Katika mahojiano ya chanzo, matatizo yafuatayo ya kimuundo yalitajwa mara kwa mara:

• wafanyakazi ambao hawajapata mafunzo maalumu ya haki kwa watoto,
• upungufu au ukosefu wa vituo maalumu vya ukarabati,
• upungufu wa bajeti ya uendeshaji,
• uelewa mdogo wa taratibu maalumu kwa watoto,
• kutokuwepo kwa wataalamu wa kutosha katika magereza,
• uhaba wa rasilimali katika Wizara ya Sheria,
• ukosefu wa uratibu kati ya taasisi.

Chanzo pia kinatathmini kutoundwa kwa Juvenile Rehabilitation Centers Steering Committee, ambayo inaelezwa kuwa imeainishwa katika kifungu cha 21 cha Juvenile Act, kama pengo muhimu la utawala.

18. Upungufu wa maarifa ya kitaaluma

Baadhi ya polisi na majaji walioshiriki walieleza kwamba hawazijui vya kutosha taratibu maalumu kwa watoto; wafanyakazi wa magereza walisisitiza upungufu wa wafanyakazi na vifaa.

Ugunduzi huu unaonyesha kwamba utekelezaji wa sheria hauwezi kutatuliwa kwa upatikanaji wa matini ya sheria pekee. Namna ya kutumia sheria katika hali mbalimbali inahitaji kuasisiwa kupitia mafunzo na msaada wa kitaaluma wakati wa utumishi.

19. Dhana ya kitamaduni ya adhabu

Katika utafiti wa chanzo, baadhi ya washiriki waliripoti kwamba dhana ya “haki” katika jamii na mfumo wa haki inaunganishwa kwa nguvu na adhabu.

Watafiti wanatafsiri hili kama mojawapo ya vipengele vya kitamaduni vinavyofanya iwe vigumu kutekeleza mfumo wa kisheria unaotegemea ukarabati.

Matokeo haya hayapaswi kujumlishwa kama “jamii yote ya Puntland ni ya kuadhibu”. Yanategemea uchunguzi na tathmini za washiriki maalumu wa kitaasisi.

20. Kutokuwepo kwa usawa wa kikanda

Utafiti unaripoti kwamba utekelezaji wa haki kwa watoto si sawa katika maeneo yote ya Puntland.

Kulingana na maelezo ya washiriki, Garowe na Bosaso zina upatikanaji rahisi zaidi wa wafanyakazi waliofunzwa na huduma za kisheria, wakati katika Highland, Sanaag na Ras'asayr mifumo maalumu ya watoto imeelezwa kuwa finyu zaidi.

Chanzo pia kinajumuisha uchunguzi wa mdau kwamba sehemu maalumu ya ukarabati wa watoto imeanzishwa katika gereza la Garowe.

Matokeo haya si orodha ya kiasi ya huduma za kikanda, bali ni tathmini za waliohojiwa.

21. Kwa nini kutokuwepo kwa usawa wa kijiografia kunaweza kuwa kutokuwepo kwa usawa wa kisheria?

Hata kama sheria ileile inatumika katika maeneo yote, ikiwa baadhi ya maeneo yana wataalamu, msaada wa kisheria au huduma za ukarabati na mengine hayana, watoto wanaweza wasiweze kufikia dhamana zilezile za kisheria kwa vitendo.

Kwa hiyo, utafiti wa chanzo unasema haki kwa watoto haihitaji tu udhibiti wa kisheria wa kitaifa, bali pia miundombinu ya huduma inayopatikana kijiografia.

22. Mapendekezo ya mageuzi ya washiriki

Mapendekezo ya washiriki hayahusiani tu na kujenga jengo jipya la gereza.

23. Kikomo cha pendekezo la ubia wa umma na binafsi

Washiriki wa chanzo walipendekeza mifumo ya ubia wa umma na binafsi kwa ufadhili wa vituo vya ukarabati.

Hata hivyo, utafiti haufanyi uchambuzi wa kiasi wa modeli yoyote ya ufadhili, hesabu ya gharama au ufanisi wa ubia wa umma na binafsi.

Kwa hiyo, mkabala huu ni pendekezo la sera katika chanzo; si suluhisho la kifedha lililothibitishwa.

24. Uratibu baina ya taasisi

Haki kwa watoto si kazi ya mahakama pekee.

Kuchunguza mtoto, kubaini umri wake, kumlinda, kumpa elimu, msaada wa kisaikolojia-kijamii na kumrudisha katika familia au jamii kunaweza kuhitaji ushirikiano wa polisi, waendesha mashtaka, mahakama, usimamizi wa magereza, taasisi za sheria, elimu na huduma za jamii.

Utafiti wa chanzo unaona kugawanyika kwa utekelezaji kama mojawapo ya matatizo makuu na unaweka utawala ulioratibiwa katikati ya mageuzi.

25. Kutoka uformalisti wa kisheria kwenda haki zinazoweza kutekelezwa

Mojawapo ya ujumbe mkuu wa sehemu za mjadala na hitimisho za chanzo ni kwamba haitoshi haki za watoto kuandikwa tu katika matini ya sheria.

Ili haki zitoe ulinzi halisi, inahitajika:

• taasisi inayofanya kazi,
• bajeti ya kutosha,
• wafanyakazi waliofunzwa,
• kituo maalumu kwa watoto,
• utaratibu unaoweza kufuatiliwa,
• uratibu baina ya taasisi

kuwepo.

Mbinu na Matokeo ya Utafiti

26. Muundo wa utafiti

Utafiti una muundo wa ubora na wa uchunguzi.

Mbinu hii inaonyesha kwamba badala ya kukokotoa kiwango fulani cha kuenea kwa nambari, watafiti walijaribu kuelewa kwa undani uzoefu wa watekelezaji wa sheria, vizuizi vya utekelezaji na michakato ya kitaasisi.

Utafiti wa ubora unafaa zaidi kwa maswali kama “ni matatizo gani yanatokea katika utekelezaji, yanajitokezaje na taasisi zinayaelezaje?” kuliko swali “watoto wangapi wameathiriwa?”.

27. Sampuli lengwa

Sampuli lengwa ni mkabala ambapo washiriki huchaguliwa kwa makusudi kwa sababu wana uzoefu na maarifa ya moja kwa moja kuhusu swali la utafiti, badala ya kuchaguliwa kwa bahati nasibu.

Hii ndiyo sababu sudia, waendesha mashtaka, polisi, wasimamizi wa magereza na wahusika wa haki za binadamu wanaofanya kazi ndani ya mfumo wa haki kwa watoto walichaguliwa katika utafiti huu.

Hata hivyo, sampuli lengwa haimaanishi kwamba maoni ya watu 40 yanawakilisha kwa takwimu maoni ya wakazi wote wa Puntland.

28. Muundo wa sampuli

29. Utekelezaji wa mahojiano

Mahojiano yalifanywa kati ya Januari 2024 na Januari 2025.

Kulingana na eneo na upatikanaji wa mshiriki, mahojiano ya ana kwa ana au majukwaa salama ya mawasiliano ya mbali yalitumika.

Kila mahojiano yalidumu takriban dakika 45–90 na chanzo kinaeleza kwamba nakala za mahojiano zilitayarishwa neno kwa neno.

Mwongozo wa mahojiano uliandaliwa kwa kuzingatia fasihi iliyopo, mifumo ya sera za kitaifa na viwango vya kimataifa vya haki kwa watoto na ulijaribiwa awali na wataalamu wawili wa sheria.

30. Mada za mahojiano

Mwongozo wa mahojiano ulijumuisha hasa maeneo yafuatayo:

• haki ya kiutaratibu,
• kubaini umri,
• haki ya msaada wa kisheria,
• hali za kushikiliwa,
• kuwepo au kutokuwepo kwa programu za ukarabati.

31. Utekelezaji wa maadili ya utafiti

Chanzo kinaeleza kwamba ridhaa iliyoelezwa ilipatikana kutoka kwa washiriki wote.

Vitambulisho vilivyowekewa msimbo vilitumika kwa ajili ya kutotambulika, na inaelezwa kwamba nakala za mahojiano zilihifadhiwa kwa usalama.

Ingawa inaelezwa kwamba utafiti uliidhinishwa na University Research Ethics Committee, jina kamili la taasisi ya kamati na namba ya idhini ya maadili hazijaripotiwa katika PDF.

32. Mapitio ya nyaraka

Mbali na mahojiano, watafiti walipitia nyaraka 35.

Makundi ya nyaraka yanaelezwa kuwa:

• nyaraka za sheria za kimataifa na haki kwa watoto,
• Puntland Juvenile Justice Act,
• ripoti za sera za kitaifa,
• makala za kitaaluma,
• machapisho ya AZAKi

.

Mapitio ya nyaraka yalizingatia mada tano: msingi wa kinadharia wa haki kwa watoto, vizuizi vya utekelezaji wa kitaasisi, vipengele vya kisaikolojia-kijamii vya kuwafunga watoto, mapengo ya kiutaratibu na mifano bora ya kulinganisha.

33. Uchambuzi wa maudhui kwa mada

Uchambuzi wa maudhui kwa mada ni mbinu ya kutambua mifumo ya maana inayojirudia katika maandishi ya mahojiano na nyaraka na kuipanga chini ya makundi ya kimawazo.

Chanzo kinaeleza kwamba timu ya utafiti ilipitia nakala za mahojiano kwa kujitegemea, ikaunda misimbo ya kimfumo kutokana na mifumo inayojirudia, na kuipanga chini ya makundi ya kitaasisi, kiutaratibu, kitamaduni na kisaikolojia-kijamii.

Matokeo yalipangwa kwa kutumia matriksi za kimawazo zilizokusanywa katika makundi, na data za msingi zililinganishwa na nyaraka za pili.

34. Mada saba kuu za matokeo

Idadi za Wadau Katika Kielelezo cha 1 cha Chanzo Zinapaswa Kutafsirije?

Thamani katika Kielelezo cha 1 cha chanzo zinaonyesha ni wangapi kati ya waliohojiwa 40 waliotaja mada fulani; hazipimi ni watoto wangapi waliokiukwa haki, kiwango cha kuenea kwa tatizo katika jamii au kiwango cha mafanikio cha taasisi fulani. Kwa kuwa makundi haya hayajitengi, mshiriki mmoja anaweza kuchangia mada kadhaa kwa wakati mmoja, kama pengo la sheria–utekelezaji, ukiukaji wa taratibu na hali za kushikiliwa.

35. Maana ya Kielelezo cha 1 kwa utafiti

Kuonekana kwa mada ya mapendekezo ya mageuzi kwa washiriki wote 40 katika grafu hakumaanishi kwamba washiriki wote walikubaliana kuhusu kifurushi kimoja cha mageuzi. Kundi hili linakusanya aina mbalimbali za mapendekezo chini ya mada moja pana.

Washiriki 35 kutaja pengo kati ya sheria na utekelezaji kunaonyesha kwamba hoja kuu ya watafiti ilipata uungwaji mkono mkubwa katika mahojiano.

Hata hivyo, kwa sababu ya sampuli ya ubora, viwango hivi havipaswi kujumlishwa kitakwimu kwa maoni ya wafanyakazi wote wa haki nchini Puntland.

36. Uhusiano kati ya mada saba

Mada hizi si matatizo yanayojitenga.

Kwa mfano, kutokuwepo kwa kituo cha ukarabati kunaweza kuchangia kwa wakati mmoja:

• mtoto kuwekwa katika gereza la watu wazima,
• kukosa msaada wa kisaikolojia-kijamii,
• mahakama kushindwa kutumia uamuzi mbadala,
• utekelezaji tofauti kati ya maeneo

.

Kwa hiyo, matokeo ya utafiti wa chanzo yanasomwa kama tatizo la kimfumo la utekelezaji.

37. Tafsiri ya usambazaji wa kikanda

Tathmini za washiriki kwamba kuna upatikanaji mkubwa zaidi wa huduma za kisheria au wafanyakazi waliofunzwa katika Garowe na Bosaso hazimaanishi kwamba mfumo wa haki kwa watoto katika miji hii miwili unafanya kazi kikamilifu.

Vilevile, mapungufu makubwa yaliyoripotiwa kuhusu Highland, Sanaag na Ras'asayr yanatokana na data za mahojiano, si hesabu za kiasi za vituo wala ukaguzi huru wa eneo.

38. Hali ya kimetodolojia ya simulizi nne za visa

39. Madhumuni ya mifano ya visa

Simulizi hizi nne hazitumiki katika utafiti kutengeneza takwimu.

Kazi ya mifano ya visa ni kuonyesha kwa uhalisia ni matatizo gani ya kisheria na kitaasisi yanaweza kutokea pale ambapo kanuni za ulinzi wa mtoto zilizowekwa katika sheria haziwezi kutekelezwa.

Kwa hiyo, visa hivi vinne havipaswi kusomwa kama “uzoefu wa watoto wote wa Puntland”.

40. Matokeo ambayo utafiti unaunga mkono na ambayo hauthibitishi

41. Nguvu za utafiti

Mojawapo ya nguvu za utafiti ni kuleta pamoja taasisi tofauti za haki katika utafiti mmoja wa ubora. Majaji, waendesha mashtaka, polisi, wasimamizi wa magereza, shirika la taaluma ya sheria na wahusika wa haki za binadamu wanatoa taarifa kutoka sehemu tofauti za mfumo mmoja wa utekelezaji.

Nguvu ya pili ni kwamba utafiti haukutegemea mahojiano pekee bali pia ulijumuisha mapitio ya nyaraka 35 katika uchambuzi.

Nguvu ya tatu ni jaribio la kuonyesha tofauti za kikanda.

Nguvu ya nne ni kuunganisha matokeo ya jumla ya mada na simulizi maalumu za taasisi na mifano ya visa.

42. Mipaka ya utafiti

Kizuizi cha kwanza: Sampuli inajumuisha wahusika wa taasisi pekee. Uzoefu wa moja kwa moja wa watoto na familia haukujumuishwa katika utafiti.

Kizuizi cha pili: Kwa sababu ya sampuli lengwa na mbinu ya ubora, matokeo hayawezi kujumlishwa kitakwimu kwa Puntland yote.

Kizuizi cha tatu: Nafasi ya kitaaluma au kisiasa inaweza kuathiri maelezo ya washiriki kuhusu mfumo.

Kizuizi cha nne: Kielelezo cha 1 kinaonyesha taarifa za washiriki kuhusu mada; si rekodi huru za kiutawala wala kiwango cha kuenea kwa visa.

Kizuizi cha tano: Athari za kisaikolojia-kijamii hazikupimwa kwa vipimo vya kliniki au tathmini za utambuzi.

Kizuizi cha sita: Visa vinne katika Nyongeza A ni simulizi zilizotolewa na waliohojiwa na hazijathibitishwa moja kwa moja na watoto katika utafiti.

Kizuizi cha saba: Utafiti haukukokotoa kwa kiasi gharama za vituo vya ukarabati, uwezo unaohitajika au athari ya modeli maalumu ya mageuzi.

Kizuizi cha nane: Ingawa inaelezwa kwamba idhini ya kamati ya maadili ipo, chanzo hakiripoti kando jina la taasisi na namba ya idhini ya maadili.

43. Mapendekezo ya chanzo kwa tafiti zijazo

Chanzo kinaeleza kwamba katika tafiti zijazo, mbinu zinazowahusisha watoto na familia, tafiti za kiasi na ufuatiliaji wa visa vya watoto kwa muda zinaweza kujenga msingi mkubwa zaidi wa ushahidi.

Pendekezo hili ni muhimu hasa katika kupunguza utegemezi wa utafiti wa sasa kwa mtazamo wa wahusika wa taasisi.

44. Tathmini ya jumla ya kisayansi

Utafiti wa Ahmed na Muse unafikia hitimisho kwamba tatizo kuu katika haki kwa watoto Puntland si ukosefu wa matini ya sheria pekee.

Puntland Juvenile Justice Act ya mwaka 2016 inaweka mfumo wa ulinzi kuhusu ukarabati, taratibu maalumu kwa watoto, kubaini umri na taasisi maalumu. Hata hivyo, data za mahojiano na nyaraka zinaonyesha kwamba uwezo wa vituo vya kimwili, wafanyakazi, bajeti, uratibu na maarifa ya kitaaluma unaohitajika kutekeleza ulinzi huu unaweza kuwa hautoshi.

Ugunduzi mkubwa zaidi wa empirikali wa utafiti ni kwamba kati ya wadau 40 wa taasisi, 35 walitaja pengo la sheria–utekelezaji, 32 ukiukaji wa taratibu na 30 hali za kushikiliwa. Hata hivyo, idadi hizi hazionyeshi kiwango cha ukiukaji katika idadi ya watoto.

Simulizi nne za visa katika utafiti zinaonyesha jinsi, pale ambapo hakuna kituo cha ukarabati, mahakama au mfumo wa kutekeleza sheria unaweza kumwelekeza mtoto kwenye mazingira yasiyofaa ya kushikiliwa ya watu wazima na hivyo kuleta tatizo la kisheria na ulinzi wa mtoto. Hata hivyo, visa hivi ni simulizi za wahusika wa taasisi na havijathibitishwa moja kwa moja na watoto.

Mkabala wa mageuzi wa chanzo hauelekei tu kutunga sheria mpya, bali kufanya sheria iliyopo iweze kutekelezwa. Kuanzisha vituo vya ukarabati, kutoa mafunzo kwa wataalamu, uratibu baina ya taasisi, huduma za kisaikolojia-kijamii na elimu, uhamasishaji wa jamii na kupunguza kutokuwepo kwa usawa wa kijiografia katika huduma ni vipengele vikuu vya mkabala huu.

Kwa hiyo, utafiti haufikii hitimisho kwamba “hakuna sheria ya haki kwa watoto Puntland”; badala yake unafikia hitimisho la ubora kwamba ingawa mfumo wa kisheria upo kwa kiasi kikubwa, kuna mapengo makubwa ya utekelezaji katika kuugeuza kuwa mfumo wa ukarabati unaofanya kazi.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Utambulisho wa bibliografia wa chapisho asilia la kitaaluma

Kichwa asilia: From Law to Reality: Examining the Challenge of Lack of Rehabilitation Facilities in Puntland’s Juvenile Justice System

Waandishi: Nasrudin Mohamed Ahmed; Abdifatah Isse Muse.

Taasisi: Red Sea University, Bossaso, Somalia.

Jarida: Horn of Africa Journal of Social Science.

Juzuu / toleo: 4(3).

Kurasa: 82–95.

ISSN: 2959-9156.

DOI: 10.70806/z89mem56.

Tarehe ya kuchapishwa: 30 Septemba 2026.

Makala rasmi: https://hornafricajss.com/index.php/hajos/article/view/55

Aina ya chanzo: Utafiti wa uga wa ubora na uchunguzi; mahojiano yaliyopangwa kwa kiasi na wadau na mapitio ya nyaraka.

Mapitio ya kitaaluma: Horn of Africa Journal of Social Science inaeleza kwamba inatumia mchakato wa double-anonymous peer review.

Ufikiaji wazi: Ndiyo.

Leseni: Aina mahususi ya leseni ya Creative Commons haikuweza kubainishwa kwa uwazi katika PDF iliyopakiwa wala rekodi rasmi ya makala inayopatikana. Kwa hiyo, leseni ya wazi haikudhaniwa.

Ufadhili: Chanzo kinaeleza kwamba utafiti haukupokea ruzuku maalumu kutoka taasisi yoyote ya ufadhili.

Mgongano wa maslahi: Waandishi wanatangaza kwamba hakuna mgongano wa maslahi unaoweza kutokea kuhusu utafiti, uandishi au uchapishaji.

Maadili: Ridhaa iliyoelezwa ilipatikana kutoka kwa washiriki; kutotambulika na usiri vilihakikishwa; inaelezwa kwamba kulikuwa na idhini ya University Research Ethics Committee kwa utafiti. Jina kamili la taasisi au namba ya uamuzi wa maadili haijatolewa katika chanzo.

Upatikanaji wa data: Hakuna sehemu tofauti ya data wazi au taarifa ya upatikanaji wa data katika chanzo.

Michango ya waandishi: Hakuna sehemu tofauti ya CRediT/michango ya waandishi katika chanzo.

Muundo wa data wa utafiti

Data za msingi zinajumuisha mahojiano yaliyopangwa kwa kiasi na wadau 40 wa taasisi wanaofanya kazi moja kwa moja katika mfumo wa haki kwa watoto wa Puntland.

Mahojiano yalifanywa kati ya Januari 2024 na Januari 2025 na yalidumu takriban dakika 45–90.

Kama chanzo cha data za pili, nyaraka 35 za kisheria, kisera, kitaaluma na kitaasisi zilipitiwa.

Data zilichambuliwa kupitia uchambuzi wa maudhui kwa mada; usimbaji wa kimfumo wa induktivu, uundaji wa makundi, matriksi za kimawazo na ulinganisho na nyaraka za pili vilitumika.

Mbinu ya kuchora upya Kielelezo cha 1 cha chanzo

Kielelezo cha 1 katika ukurasa wa 88 wa PDF ya chanzo kilikaguliwa kwa kuona. Makundi saba na thamani 35, 32, 30, 28, 27, 25 na 40 zilizoonyeshwa katika grafu zilichukuliwa kama data za ukweli; grafu mpya ya Verianla SVG iliundwa bila kunakili rangi, mhimili au mpangilio wa awali wa grafu ya chanzo.

Thamani za grafu zinaonyesha idadi ya washiriki waliotaja mada husika. Kwa kuwa mshiriki mmoja anaweza kutaja mada zaidi ya moja, makundi hayajitengi na jumla ya namba haitarajiwi kuwa 40.

Matumizi ya simulizi za visa katika Nyongeza A

Kurasa 93–95 za PDF ya chanzo zina simulizi nne za visa. Chanzo kinaeleza wazi kwamba visa hivi vimetengenezwa kutokana na hadithi zilizotolewa katika mahojiano na maafisa wa mfumo wa sheria na kwamba hakuna mtoto aliyeshiriki katika utafiti.

Kwa hiyo, makala ya Verianla haijawasilisha visa hivi kama rekodi za mahakama zilizothibitishwa kwa kujitegemea wala ushuhuda wa moja kwa moja wa watoto. Hadhi yake kama mifano ya ubora inayotumiwa na watafiti kueleza pengo la sheria–utekelezaji imehifadhiwa.

Kikomo cha matumizi ya kisayansi na kisheria: Utafiti huu si mamlaka ya kisheria inayoweza peke yake kuamua hadhi ya kisheria ya mtoto fulani, uhalali wa hatua katika kesi fulani au utekelezaji wote wa sasa wa mfumo wa haki kwa watoto wa Puntland. Kwa matumizi ya sasa ya masharti mahususi ya sheria, sheria rasmi, maamuzi ya mahakama na vyanzo vya taasisi zenye mamlaka vinapaswa kuchunguzwa kando.