Uşaq ədliyyəsində reabilitasiya, qanunla ziddiyyətə düşmüş uşaqları yalnız cəzalandırmaq əvəzinə onların inkişaf xüsusiyyətlərini, təhsilini, psixososial ehtiyaclarını, ailə və cəmiyyətlə əlaqələrini və yenidən cəmiyyətə inteqrasiyasını nəzərə alan ədalət yanaşmasıdır. Nasrudin Mohamed Ahmed və Abdifatah Isse Muse tərəfindən aparılmış bu keyfiyyət tədqiqatı, 2016-cı il tarixli Puntland Juvenile Justice Act-in nəzərdə tutduğu reabilitasiya əsaslı sistem ilə praktikadakı vəziyyət arasındakı fərqi 40 ədliyyə sektoru maraqlı tərəfi ilə aparılan yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələr və 35 sənədin araşdırılması yolu ilə qiymətləndirir. Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, hüquqi çərçivənin mövcud olmasına baxmayaraq, reabilitasiya müəssisələrinin, ixtisaslaşmış personalın, koordinasiya mexanizmlərinin və uşaqlara xas tətbiq qabiliyyətinin yetərsiz qaldığı maraqlı tərəflər tərəfindən geniş şəkildə bildirilmişdir.

Tədqiqatda uşaqların böyüklər üçün həbsxanalarda saxlanılması, vəkil və ya qəyyum dəstəyi olmadan prosedurlara cəlb edilməsi, yaşın müəyyənləşdirilməsi prosedurlarının müntəzəm tətbiq edilməməsi, uşaqlara xas məhkəmə və polis mexanizmlərinin məhdud qalması, psixososial və təhsil xidmətlərinin olmaması və ya yetərsizliyi və regionlar arasında xidmətə çıxış fərqləri əsas problem sahələri kimi üzə çıxmışdır.

PDF-in 88-ci səhifəsindəki rəqəmsal Şəkil 1-ə görə, 40 iştirakçının 35-i hüquqi çərçivə ilə tətbiq arasındakı boşluğa, 32-si prosessual pozuntulara, 30-u saxlanma şəraitinə, 28-i institusional potensial çatışmazlıqlarına, 27-si psixososial təsirlərə və 25-i regional bərabərsizliklərə toxunmuşdur. İştirakçıların 40-nın da islahat təklifləri mövzusu üzrə fikir bildirdiyi göstərilir. Bu dəyərlər uşaq sayı və ya pozuntu prevalansı deyil; maraqlı tərəflərin konkret mövzulara toxunma saylarıdır.

Tədqiqatçılar əsas problemi yalnız yeni qanuna ehtiyac kimi görmürlər. Tədqiqatın şərhi ondan ibarətdir ki, mövcud reabilitasiya müddəalarının səmərəsizliyi böyük ölçüdə tətbiq, idarəetmə, institusional koordinasiya, maliyyələşdirmə, peşə hazırlığı və infrastruktur çatışmazlıqları ilə əlaqəlidir. Bununla belə, tədqiqat uşaqların özləri və ya ailələri ilə müsahibə aparmamışdır. Nəticələr əsasən hakimlər, prokurorlar, polis, həbsxana rəhbərləri və digər institusional aktorların ifadələrinə əsaslandığı üçün uşaqların yaşantılarının birbaşa təmsil olunduğu fərz edilə bilməz.

1. Tədqiqatın əsas problemi: Qanun niyə təkbaşına kifayət etmir?

Uşaq ədliyyəsi qanununun reabilitasiya, uşaqlara xas prosedurlar və insan hüquqları təminatlarını ehtiva etməsi həmin mexanizmlərin praktikada öz-özünə işləyəcəyi demək deyil.

Mənbə tədqiqatın çıxış nöqtəsi məhz budur. Puntlandda 2016-cı il tarixli Juvenile Justice Act uşaqlarla böyüklərin eyni qaydada rəftar edilməməli olduğunu qəbul edən hüquqi çərçivə yaratmışdır. Lakin tədqiqatçılar bu hüquqi tənzimləmələrin sahədəki qurumlar, büdcə, personal, fiziki müəssisələr və tətbiq mədəniyyəti tərəfindən kifayət qədər dəstəklənmədiyini bildirirlər.

Bu səbəbdən məqalənin başlığındakı “hüquqdan reallığa” ifadəsi hüquqi norma ilə tətbiq arasındakı məsafəni təsvir edir.

Puntland Juvenile Justice Act ilə Tətbiq Arasındakı Əsas Boşluq Nədir?

Puntland Juvenile Justice Act ilə tətbiq arasındakı əsas boşluq ondan ibarətdir ki, qanun reabilitasiya mərkəzləri, uşaqlara xas mühakimə mexanizmləri, xüsusi polis bölmələri, uşaqların böyüklərdən ayrı saxlanılması və prosessual təminatlar nəzərdə tutduğu halda, tədqiqat iştirakçısı olan maraqlı tərəflər bu mexanizmlərin mühüm hissəsinin faktiki olaraq yaradılmadığını və ya müntəzəm tətbiq edilmədiyini bildirmişlər. Tədqiqat bu vəziyyəti yeni hüquq normalarının yoxluğundan daha çox institusional tətbiq, infrastruktur, koordinasiya və peşə potensialı problemi kimi şərh edir.

2. 2016-cı il tarixli qanun hansı reabilitasiya məntiqinə əsaslanır?

Mənbə tədqiqatın bildirdiyinə görə Puntland Juvenile Justice Act, uşaqların böyüklərdən inkişaf baxımından fərqli olduğunu qəbul edən reabilitasiya yönümlü sistem qurmağı hədəfləyir.

Qanunun mənbə tədqiqatda önə çıxarılan əsas ünsürləri bunlardır:

• uşaqlarla bağlı xüsusi polis mexanizmləri,
• uşaqlara xas məhkəmə strukturları və ya xüsusi mühakimə tənzimləmələri,
• yaşa görə fərqləndirilmiş sanksiyalar,
• müxtəlif təhlükəsizlik səviyyələrində reabilitasiya mərkəzlərinin yaradılması,
• istintaqlarda valideyn və ya qəyyumun iştirakı,
• uşaqlara ömürlük həbs və ya ölüm cəzasının tətbiq edilməməsi,
• rəsmi sənəd olmadıqda yaşın müəyyənləşdirilməsi üçün sistemli prosedurun tətbiqi.

Bu müddəalar uşaq ədliyyəsinin böyüklərin cinayət ədliyyəsinin kiçik yaş qrupuna tətbiq edilmiş surəti olmamalı olduğu düşüncəsinə əsaslanır.

Uşaq Ədliyyəsində Reabilitasiya Niyə Cəzalandırmadan Fərqlidir?

Uşaq ədliyyəsində reabilitasiya yalnız uşağın törətməkdə ittiham olunduğu əmələ görə cəza verilməsinə deyil, onun inkişaf ehtiyaclarına, təhsilinə, ailə və cəmiyyətlə münasibətlərinə, psixososial dəstəyinə və yenidən cəmiyyətə inteqrasiyasına yönəlir. Mənbə tədqiqat uşaqların böyüklərdən inkişaf baxımından fərqli olduğu qəbulundan çıxış edən bu yanaşmanın beynəlxalq uşaq hüquqları standartları ilə uyğun olduğunu; böyüklər üçün həbsxanalara əsaslanan sırf cəzalandırıcı yanaşmanın isə tədqiqatda reabilitasiya məqsədi ilə uzlaşmayan tətbiq kimi ortaya çıxdığını bildirir.

3. Beynəlxalq uşaq ədliyyəsi yanaşması

Mənbə tədqiqat reabilitasiya yönümünü xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyası və Beijing Rules ilə əlaqələndirir.

Bu çərçivələrin mənbə tədqiqatdakı əsas funksiyası uşaqla bağlı ədliyyə müdaxiləsinin rifahı, insan ləyaqətini, yenidən cəmiyyətə inteqrasiyanı, təhsili, sağlamlığı və ailə dəstəyini nəzərə almalı olduğunu göstərməkdir.

Tədqiqat Puntland qanununun da bu beynəlxalq standartlarla uyğun sistem qurmağa çalışdığını bildirir.

4. Reabilitasiya yalnız bina deyil

Mənbə tədqiqatın başlığında reabilitasiya müəssisələrinin yoxluğu önə çıxsa da, “reabilitasiya” yalnız fiziki mərkəz demək deyil.

Funksional reabilitasiya sistemi mənbə tədqiqatın müzakirəsi daxilində aşağıdakı komponentləri əhatə edir:

• uşağın yetkin məhbuslardan ayrılması,
• təhsil xidmətləri,
• psixososial dəstək,
• peşə təhsili,
• ailə və cəmiyyətlə əlaqələrin qorunması,
• yenidən cəmiyyətə inteqrasiya dəstəyi,
• uşaq hüquqlarını bilən ixtisaslaşmış personal,
• uyğun məhkəmə və inzibati prosedurlar.

Beləliklə, yalnız ayrıca bina yaratmaq reabilitasiya sisteminin tamamlandığı demək deyil.

5. Tədqiqatın nəzəri fonu

Mənbə tədqiqat uşaq ədliyyəsinin niyə yalnız cəzalandırmaya endirilməməli olduğunu izah etmək üçün müxtəlif kriminoloji və sosial nəzəriyyə yanaşmalarına müraciət edir.

5.1. Etiketləmə nəzəriyyəsi

Etiketləmə nəzəriyyəsi şəxsin davamlı olaraq “cinayətkar” və ya “deviant” kimliyi ilə müəyyənləşdirilməsinin sosial kənarlaşdırmanı və həmin kimliyin qalıcılaşmasını gücləndirə biləcəyi fikrinə əsaslanır.

Mənbə tədqiqat uşaqların böyüklər üçün cinayət sistemi ilə intensiv təmasının marjinallaşma və cinayətkar kimliyinin möhkəmlənməsi riskini izah etmək üçün bu yanaşmadan istifadə edir.

5.2. Bərpaedici ədalət

Bərpaedici ədalət yalnız cəzalandırma əvəzinə vurulmuş zərərin aradan qaldırılmasını, hüquq pozuntusunu törədənin məsuliyyət götürməsini, zərərçəkənin ehtiyaclarının nəzərə alınmasını və cəmiyyətin yenidən inteqrasiya prosesində iştirakını önə çıxaran ədalət yanaşmasıdır.

Mənbə tədqiqatda bərpaedici yanaşma uşaqların yenidən cəmiyyətə qazandırılması baxımından sırf həbsə alternativ nəzəri əsaslardan biri kimi istifadə edilir.

5.3. Sosial nəzarət nəzəriyyəsi

Mənbə tədqiqatın müraciət etdiyi sosial nəzarət yanaşması güclü ailə, məktəb və cəmiyyət əlaqələrinin gənclərin cinayət davranışından uzaq qalmasında qoruyucu funksiya daşıya biləcəyini müdafiə edir.

Bu səbəbdən reabilitasiya uşağı ailəsindən və sosial əlaqələrindən tam ayırmaq əvəzinə bu əlaqələrin mümkün qədər bərpasını hədəfləyə bilər.

6. Hüquqi tənzimləmə ilə institusional potensial arasındakı fərq

Hüquqi tənzimləmə “nə edilməli olduğunu” müəyyən edir. İnstitusional potensial isə bunun həqiqətən həyata keçirilməsini təmin edən personal, büdcə, təlim, fiziki müəssisə, prosedur və koordinasiya infrastrukturudur.

Mənbə tədqiqatın mərkəzi nəticələrindən biri Puntlanddakı problemin bu iki səviyyə arasında yerləşməsidir.

Qanunda nəzərdə tutulan xüsusi uşaq polisi və ya reabilitasiya mərkəzi üçün büdcə, bina, təlim keçmiş personal və əməliyyat proseduru yoxdursa, həmin mexanizm praktikada işləyə bilməz.

7. Xüsusi uşaq məhkəməsi və polis mexanizmlərinin məhdud tətbiqi

İştirakçıların bildirdiyinə görə qanunda nəzərdə tutulan uşaqlara xas məhkəmə strukturları və xüsusi polis bölmələri əhəmiyyətli dərəcədə tətbiq edilməmişdir.

Mənbə uşaqların bu səbəbdən çox vaxt adi cinayət prosedurundan keçirildiyini və böyüklərə bənzər formada cəzalandırıla bildiyini bildirir.

Bu nəticə uşaq ədliyyəsi üçün xüsusi qanunun mövcudluğu ilə gündəlik məhkəmə proseslərinin həqiqətən uşaqlara həssas hala gətirilməsi arasındakı fərqi göstərir.

8. Prosessual təminatlar niyə vacibdir?

Uşaq ədliyyəsi yalnız verilən cəzanın növü ilə bağlı deyil. Uşağa istintaq və mühakimə prosesində necə rəftar edilməsi də hüquqi müdafiənin bir hissəsidir.

Mənbə müsahibələrində aşağıdakı prosessual problemlər bildirilmişdir:

• uşağın vəkil dəstəyi olmadan prosesə cəlb edilməsi,
• valideyn və ya qəyyumun iştirak etməməsi,
• yaşın müəyyənləşdirilməsi üsullarının qanunda nəzərdə tutulduğu şəkildə tətbiq edilməməsi,
• uşağın böyüklər üçün cinayət proseduruna tabe tutulması.

Bu problemlərin tədqiqatda iştirak edən bütün regionlarda müxtəlif formalarda bildirildiyi qeyd edilir.

9. Yaşın müəyyənləşdirilməsi niyə kritik hüquqi prosedurdur?

Şəxsin uşaq və ya yetkin hesab olunması tətbiq ediləcək məhkəməyə, saxlanma rejiminə, sanksiyaya və prosessual təminatlara birbaşa təsir edə bilər.

Mənbə tədqiqat rəsmi doğum şəhadətnaməsi və ya şəxsiyyət qeydiyyatı olmayan uşaqlarda yaşın müəyyənləşdirilməsi prosesinin xüsusilə problemli ola bildiyini göstərir.

İştirakçılar bəzi hüquq-mühafizə və ya məhkəmə aktorlarının yaş məsələsində xarici görünüşə əsaslanan şəxsi qiymətləndirmələrə müraciət edə bildiyini bildirmişlər.

Bu vəziyyət uşağın yanlış şəkildə yetkin hesab edilməsi halında uşaqlara xas müdafiələrin itirilməsi riskini yarada bilər.

10. Mənbə tədqiqatdakı mübahisəli yaş müəyyənləşdirmə işi

Əlavə bölməsindəki üçüncü iş yaşı barədə mübahisə olan uşağa aiddir.

Mənbə izahına görə polis və prokurorluq uşağın yaşını 16 kimi qiymətləndirərkən, uşaq və ailəsi onun 13 yaşında olduğunu demişdir. Rəsmi doğum şəhadətnaməsi olmadığından və ilk tibbi qiymətləndirmə nəticə vermədiyindən 16 yaş qəbul edilmiş və uşaq yeddi il həbs cəzasına məhkum edilmişdir.

Mənbədə daha sonra yaşın müəyyənləşdirilməsi məqsədilə məxfiliyi pozan fiziki müayinə aparıldığına dair bir vəzifəli şəxsin ifadəsi təqdim olunur.

Bu iş tədqiqatın müstəqil şəkildə təsdiq etdiyi məhkəmə işi deyil. Mənbə açıq şəkildə Əlavədəki işlərin hüquq vəzifəliləri tərəfindən müsahibələrdə təqdim olunan hekayələr olduğunu və heç bir uşağın tədqiqata qatılmadığını bildirir.

11. Uşaqların böyüklər üçün həbsxanalarda saxlanılması

Mənbə tədqiqatın ən çox təkrarlanan nəticələrindən biri uşaqların ayrıca reabilitasiya mərkəzləri olmadıqda böyüklər üçün həbsxanalarda və ya polis saxlama yerlərində saxlanıla bilməsidir.

İştirakçılar bunun uşaqların yetkin məhbuslarla təmasına, təhsil və reabilitasiya imkanlarından məhrum qalmasına və fiziki və ya psixoloji zərər riskinin artmasına səbəb ola bildiyini bildirmişlər.

Mənbə əsas nəticələr bölməsində böyüklər üçün həbsxanada saxlanmanı Juvenile Act-in 14-cü və 19-cu maddələri ilə əlaqələndirərkən, əlavə iş izahlarında 19-cu və 34-cü maddələrə də istinad edir. Bu maddə nömrələri mənbədə verildiyi kimi qorunmalı; müxtəlif kontekstlərdəki istinadlar vahid “düzgün maddə” fərziyyəsi ilə birləşdirilməməlidir.

Böyüklər Üçün Həbsxanada Saxlanma Mənbə Tədqiqatda Hansı Risk Kimi Ortaya Çıxır?

Mənbə tədqiqatda böyüklər üçün həbsxanada saxlanma yalnız fiziki yerləşdirmə problemi kimi deyil; uşaqların zorakılığa, yetkin məhbusların təsirinə, təhsil itkisinə, psixososial dəstəyin olmamasına və yenidən cəmiyyətə inteqrasiya çətinliklərinə məruz qala biləcəyi uşaq hüquqları və reabilitasiya problemi kimi ortaya çıxır. Lakin tədqiqat psixoloji təsirləri klinik şkalalarla ölçməmişdir; bu nəticələr qurum nümayəndələrinin müşahidə və ifadələrinə əsaslanır.

12. Saxlanma şəraiti

Həbsxana rəhbərləri, polis əməkdaşları və digər iştirakçılar uşaqların bəzi hallarda böyüklərlə eyni müəssisələrdə saxlanıldığını bildirmişlər.

Tədqiqatda həmçinin uşaqların bəzi regionlarda reabilitasiya proqramı olmayan polis saxlama yerlərində saxlanıla bildiyi və ya uyğun müəssisə olmadığı üçün azad edilə bildiyi qeyd olunur.

Mənbənin şərhi ondan ibarətdir ki, bu variantların heç biri qanunun nəzərdə tutduğu planlı reabilitasiya sistemini əvəz etmir.

13. Psixososial nəticələrə dair maraqlı tərəf ifadələri

İnsan hüquqları və hüquqi yardım sahəsindəki iştirakçılar azad edilmiş bəzi uşaqlarda travma əlamətləri, özünəqapanma və regressiv davranışlar müşahidə etdiklərini bildirmişlər.

Bəzi iştirakçılar uşaqların həbsxanada maddə istifadəsinə və ya daha zorakı davranışlara yönəldiyini də bildirmişlər.

Mənbə bu ifadələri yetkin məhbuslarla təmas, psixososial dəstəyin olmaması, peşə təhsilinin çatışmaması və yenidən inteqrasiya xidmətlərinin yoxluğu ilə əlaqələndirir.

Lakin bu nəticələr psixiatrik müayinə və ya standart psixoloji ölçmə ilə əldə edilmiş klinik nəticələr deyil.

14. Reabilitasiya müəssisəsinin olmaması niyə mərkəzi problemdir?

Məhkəmənin uşağın reabilitasiya edilməli olduğuna qərar verməsi, onu göndərə biləcəyi müəssisə olmadıqda praktik nəticə yaratmır.

Mənbə əlavəsindəki birinci iş bu problemi aydın şəkildə göstərir. Müsahibəçinin ifadəsinə görə, ailəsi tərəfindən reabilitasiya məqsədilə məhkəməyə gətirilmiş bir uşaq üçün uyğun mərkəz olmadığından altı aylıq həbs qərarı verilmiş və uşaq yetkin məhbuslarla eyni həbsxanaya yerləşdirilmişdir.

Bu izah tədqiqatın “hüquqi hüquq var, amma tətbiq infrastrukturu yoxdur” tezisinin konkret nümunələrindən biri kimi istifadə olunur.

15. İkinci iş: Həbsxananın uşağı qəbul etməməsi

Mənbə əlavəsində izah edilən ikinci işdə 18 yaşdan kiçik iki uşağa altı aylıq həbs cəzası verildiyi; mərkəzi həbsxananın uşaq olduqları üçün onları qəbul etmədiyi və bunun üzərinə cəzalarını polis mərkəzində çəkdikləri bildirilir.

Bu nümunə uşaqların böyüklər üçün həbsxanaya qəbul edilməməsinin təkbaşına funksional reabilitasiya sistemi yaratmadığını göstərir. Alternativ uşaq müəssisəsi olmadıqda uşaq yenə uyğun olmayan saxlanma mühitində qala bilər.

16. Dördüncü iş: İnstitusional müdafiənin çökməsi

Əlavə bölməsindəki dördüncü iş, “reabilitasiya” məqsədi ilə böyüklər üçün həbsxanaya yerləşdirildiyi bildirilən bir uşağın yetkin məhbus tərəfindən seksual istismara məruz qalması barədə vəzifəli şəxsin ifadəsini ehtiva edir.

Mənbəyə görə, hadisədən sonra ilk qərar apellyasiyada ləğv edilmiş və uşaq alternativ reabilitasiya çərçivəsində ailəsinin himayəsinə verilmişdir.

Bu izah ciddi uşaq müdafiəsi pozuntusu iddiasıdır; lakin tədqiqat hadisəni uşaqla müsahibə, klinik qeyd və ya müstəqil iş materialının araşdırılması ilə təsdiq etməmişdir. Hadisə institusional aktorların müsahibələrdə bildirdiyi nümunələrdən biridir.

17. İnstitusional potensial boşluqları

Mənbə müsahibələrində aşağıdakı struktur problemlər təkrar-təkrar göstərilmişdir:

• uşaq ədliyyəsinə xas təlim almamış personal,
• xüsusi reabilitasiya müəssisələrinin yetərsizliyi və ya yoxluğu,
• əməliyyat büdcəsinin çatışmaması,
• uşaqlara xas prosedurlar barədə biliklərin məhdud olması,
• həbsxanalarda kifayət qədər ixtisaslaşmış personalın olmaması,
• Ədliyyə Nazirliyinin resurs çatışmazlığı,
• qurumlararası koordinasiya çatışmazlığı.

Mənbə həmçinin Juvenile Act-in 21-ci maddəsində nəzərdə tutulduğu bildirilən Juvenile Rehabilitation Centers Steering Committee-nin yaradılmamasını mühüm idarəetmə boşluğu kimi qiymətləndirir.

18. Peşə biliklərinin çatışmaması

İştirakçı polis və hakimlərin bir hissəsi uşaqlara xas prosedurları kifayət qədər bilmədiklərini ifadə etmiş, həbsxana personalı isə personal və müəssisə çatışmazlığını vurğulamışdır.

Bu nəticə hüququn tətbiqinin yalnız qanun mətninə çıxışla həll edilə bilməyəcəyini göstərir. Qanunun hansı vəziyyətdə necə tətbiq olunacağının təlim və iş yerində peşə dəstəyi ilə institutlaşması lazımdır.

19. Mədəni cəzalandırma anlayışı

Mənbə tədqiqatda bəzi iştirakçılar cəmiyyət və ədliyyə sistemi daxilində “ədalət” anlayışının cəzalandırma ilə güclü şəkildə eyniləşdirildiyini bildirmişlər.

Tədqiqatçılar bunu reabilitasiya əsaslı hüquqi tənzimləmənin tətbiqini çətinləşdirən mədəni amillərdən biri kimi şərh edirlər.

Bu nəticə “Puntland cəmiyyətinin bütövlükdə cəzalandırıcı olduğu” şəklində ümumiləşdirilməməlidir. Nəticələr konkret institusional iştirakçıların müşahidə və qiymətləndirmələrinə əsaslanır.

20. Regional bərabərsizliklər

Tədqiqat uşaq ədliyyəsi tətbiqinin Puntlandın bütün regionlarında eyni olmadığını bildirir.

İştirakçıların ifadələrinə görə Garowe və Bosaso təlim keçmiş personala və hüquqi xidmətlərə nisbətən daha asan çıxış təmin etdiyi halda Highland, Sanaag və Ras'asayrda uşaqlara xas mexanizmlər çox daha məhdud təsvir edilmişdir.

Garowe həbsxanasında uşaqların reabilitasiyası üçün xüsusi bölmə yaradıldığına dair bir maraqlı tərəfin müşahidəsi də mənbədə yer alır.

Bu nəticələr kəmiyyət əsaslı regional xidmət inventarı deyil, müsahibə verənlərin qiymətləndirmələridir.

21. Coğrafi bərabərsizlik niyə hüquqi bərabərsizliyə çevrilə bilər?

Eyni qanun bütün regionlarda qüvvədə olsa belə, bəzi regionlarda xüsusi personal, hüquqi yardım və ya reabilitasiya xidməti olub digərlərində yoxdursa, uşaqların eyni hüquqi təminatlara faktiki çıxışı mümkün olmaya bilər.

Mənbə tədqiqat buna görə uşaq ədliyyəsinin yalnız mərkəzi hüquqi tənzimləmə deyil, coğrafi baxımdan əlçatan xidmət infrastrukturu tələb etdiyini müdafiə edir.

22. İştirakçıların islahat təklifləri

İştirakçıların təklifləri yalnız yeni həbsxana binası tikilməsi ilə məhdudlaşmır.

23. Dövlət-özəl tərəfdaşlığı təklifinin sərhədi

Mənbə iştirakçıları reabilitasiya mərkəzlərinin maliyyələşdirilməsi üçün dövlət-özəl tərəfdaşlığı mexanizmlərini təklif etmişlər.

Lakin tədqiqat hər hansı maliyyələşdirmə modeli, xərc hesablaması və ya dövlət-özəl tərəfdaşlığının effektivliyi barədə kəmiyyət təhlili aparmır.

Beləliklə, bu yanaşma mənbədə siyasət təklifidir; təsdiqlənmiş maliyyə həlli deyil.

24. Qurumlararası koordinasiya

Uşaq ədliyyəsi yalnız məhkəmələrin işi deyil.

Uşağın istintaq olunması, yaşının müəyyənləşdirilməsi, qorunması, təhsil alması, psixososial dəstək görməsi və ailəsinə və ya cəmiyyətə yenidən inteqrasiyası polis, prokurorluq, məhkəmələr, həbsxana rəhbərliyi, ədliyyə, təhsil və sosial xidmət qurumlarının birgə işini tələb edə bilər.

Mənbə tədqiqat tətbiqdəki parçalanmanı əsas problemlərdən biri kimi görür və koordinasiyalı idarəetməni islahatın mərkəzinə yerləşdirir.

25. Hüquqi formalizmdən tətbiq edilə bilən hüquqlara keçid

Mənbənin müzakirə və nəticə bölmələrinin əsas mesajlarından biri uşaq hüquqlarının yalnız qanun mətnində yazılı qalmasının kifayət etməməsidir.

Hüquqların real müdafiə yaratması üçün:

• işlək qurum,
• kifayət qədər büdcə,
• təlim keçmiş personal,
• uşaqlara xas müəssisə,
• izlənilə bilən prosedur,
• qurumlararası koordinasiya

lazım olduğu müdafiə edilir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

26. Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat keyfiyyət və kəşfiyyat xarakterli dizayna malikdir.

Bu metod göstərir ki, tədqiqatçılar müəyyən kəmiyyət prevalansı hesablamaq əvəzinə hüquq tətbiqçilərinin təcrübələrini, tətbiq maneələrini və institusional prosesləri ətraflı başa düşməyə çalışmışlar.

Keyfiyyət tədqiqatı “neçə uşaq təsirləndi?” sualından çox “praktikada hansı problemlər yaşanır, bunlar necə ortaya çıxır və qurumlar bunları necə izah edir?” suallarına daha uyğundur.

27. Məqsədli seçmə

Məqsədli seçmə iştirakçıların təsadüfi deyil, tədqiqat sualı barədə birbaşa təcrübə və məlumata malik olduqları üçün şüurlu şəkildə seçildiyi seçmə yanaşmasıdır.

Bu tədqiqatda uşaq ədliyyəsi sistemində çalışan hakim, prokuror, polis, həbsxana rəhbəri və insan hüquqları aktorlarının seçilməsinin səbəbi budur.

Lakin məqsədli seçmə 40 nəfərin fikirlərinin bütün Puntland əhalisinin fikirlərini statistik olaraq təmsil etdiyi demək deyil.

28. Seçmənin strukturu

29. Müsahibələrin aparılması

Müsahibələr 2024-cü ilin yanvarından 2025-ci ilin yanvarına qədər aparılmışdır.

İştirakçının yerləşdiyi yer və əlçatanlığına görə üzbəüz və ya təhlükəsiz uzaqdan kommunikasiya platformaları istifadə edilmişdir.

Hər müsahibə təxminən 45–90 dəqiqə davam etmiş və mənbədə transkriptlərin sözbəsöz hazırlandığı bildirilmişdir.

Müsahibə bələdçisi mövcud ədəbiyyat, milli siyasət çərçivələri və beynəlxalq uşaq ədliyyəsi standartlarına əsasən hazırlanmış və iki hüquq tətbiqçisi ilə əvvəlcədən sınaqdan keçirilmişdir.

30. Müsahibə mövzuları

Müsahibə bələdçisində xüsusilə aşağıdakı sahələr yer almışdır:

• prosessual ədalət,
• yaşın müəyyənləşdirilməsi,
• hüquqi yardım hüququ,
• saxlanma şəraiti,
• reabilitasiya proqramlarının mövcud olub-olmaması.

31. Etik tətbiq

Mənbə bütün iştirakçılardan məlumatlandırılmış razılıq alındığını bildirir.

Anonimlik üçün kodlaşdırılmış identifikatorlar istifadə edilmiş, müsahibə transkriptlərinin təhlükəsiz şəkildə saxlanıldığı qeyd edilmişdir.

Tədqiqatın bir University Research Ethics Committee tərəfindən təsdiqləndiyi bildirilsə də, komitənin tam qurum adı və etik təsdiq nömrəsi PDF-də göstərilməmişdir.

32. Sənəd araşdırması

Tədqiqatçılar müsahibələrlə yanaşı 35 sənədi araşdırmışlar.

Sənəd qrupları:

• beynəlxalq hüquq və uşaq ədliyyəsi sənədləri,
• Puntland Juvenile Justice Act,
• milli siyasət hesabatları,
• akademik məqalələr,
• QHT nəşrləri

kimi izah edilir.

Sənəd araşdırması uşaq ədliyyəsinin nəzəri əsası, institusional tətbiq maneələri, uşaqların həbs edilməsinin psixososial ölçüləri, prosessual boşluqlar və müqayisəli yaxşı təcrübələr olmaqla beş mövzuya yönəlmişdir.

33. Tematik məzmun təhlili

Tematik məzmun təhlili müsahibə və sənəd mətnlərində təkrarlanan məna nümunələrinin müəyyənləşdirilməsi və konseptual kateqoriyalar altında təşkil edilməsi üsuludur.

Mənbədə tədqiqat qrupunun transkriptləri müstəqil şəkildə nəzərdən keçirdiyi, təkrarlanan nümunələr üçün induktiv kodlar yaratdığı və bunları institusional, prosessual, mədəni və psixososial kateqoriyalar altında topladığı bildirilir.

Nəticələrin təşkilində konseptual klasterləşdirilmiş matrislərdən istifadə edilmiş və birincili məlumatlar ikincili sənədlərlə müqayisə edilmişdir.

34. Nəticələrin yeddi əsas mövzusu

Mənbə Şəkil 1-dəki Maraqlı Tərəf Sayları Necə Şərh Edilməlidir?

Mənbə Şəkil 1-dəki dəyərlər 40 müsahibə iştirakçısından neçəsinin konkret mövzuya toxunduğunu göstərir; bunlar neçə uşağın hüquq pozuntusuna məruz qaldığını, problemin cəmiyyətdəki prevalansını və ya konkret qurumların uğur faizini ölçmür. Kateqoriyalar bir-birini istisna etmədiyi üçün eyni müsahibə iştirakçısı hüquq–tətbiq boşluğu, prosessual pozuntular və saxlanma şəraiti kimi bir neçə mövzuya eyni vaxtda töhfə verə bilər.

35. Şəkil 1-in tədqiqat baxımından mənası

Qrafikdə islahat təklifləri mövzusunun 40 iştirakçının hamısında görünməsi bütün iştirakçıların eyni islahat paketində razılaşdığı demək deyil. Bu kateqoriya müxtəlif təklifləri ortaq üst mövzu altında birləşdirir.

35 iştirakçının hüquqla tətbiq arasındakı boşluğa toxunması isə tədqiqatçıların mərkəzi tezisinin müsahibələrdə geniş qarşılıq tapdığını göstərir.

Bununla belə, keyfiyyət seçməsi səbəbindən bu nisbətlər Puntlanddakı bütün ədliyyə işçilərinin fikirlərinə statistik olaraq ümumiləşdirilməməlidir.

36. Yeddi mövzunun bir-biri ilə əlaqəsi

Mövzular bir-birindən müstəqil problemlər deyil.

Məsələn, reabilitasiya mərkəzinin olmaması:

• uşağın böyüklər üçün həbsxanaya yerləşdirilməsinə,
• psixososial dəstəyə çıxış əldə etməməsinə,
• məhkəmənin alternativ qərar tətbiq edə bilməməsinə,
• regionlar arasında müxtəlif tətbiqlərə

eyni vaxtda töhfə verə bilər.

Bu səbəbdən mənbə tədqiqatın nəticələri sistemli tətbiq problemi kimi oxunur.

37. Regional bölgünün şərhi

Garowe və Bosasoda daha çox hüquqi xidmət və ya təlim keçmiş personala çıxış olduğu barədə iştirakçı qiymətləndirmələri bu iki şəhərin uşaq ədliyyəsi sisteminin tam işlədiyini göstərmir.

Eyni şəkildə Highland, Sanaag və Ras'asayr barədə bildirilən ciddi çatışmazlıqlar kəmiyyət əsaslı müəssisə sayımı və ya müstəqil sahə yoxlamasından deyil, müsahibə məlumatlarından qaynaqlanır.

38. Dörd iş izahının metodoloji statusu

39. İş nümunələrinin məqsədi

Bu dörd izah tədqiqatda statistika yaratmaq üçün istifadə edilmir.

İş nümunələrinin funksiyası qanunda nəzərdə tutulan uşaq müdafiəsi qaydaları tətbiq edilmədikdə hansı hüquqi və institusional problemlərin yarana biləcəyini konkretləşdirməkdir.

Bu səbəbdən dörd iş “Puntlanddakı bütün uşaqların təcrübəsi” kimi oxunmamalıdır.

40. Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

41. Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri müxtəlif ədliyyə qurumlarını eyni keyfiyyət tədqiqatında bir araya gətirməsidir. Hakimlər, prokurorlar, polis, həbsxana rəhbərləri, hüquq peşə qurumu və insan hüquqları aktorları eyni tətbiq sisteminin müxtəlif hissələrindən məlumat verir.

İkinci güclü tərəf yalnız müsahibələrə əsaslanmayıb, 35 sənədlik araşdırmanı da təhlilə daxil etməsidir.

Üçüncü güclü tərəf regional fərqləri görünən etməyə çalışmasıdır.

Dördüncü güclü tərəf ümumi mövzu nəticələrini konkret qurum ifadələri və iş nümunələri ilə əlaqələndirməsidir.

42. Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Seçmə yalnız institusional aktorlardan ibarətdir. Uşaqların və ailələrin birinci əldən təcrübələri tədqiqata daxil edilməmişdir.

İkinci məhdudiyyət: Məqsədli seçmə və keyfiyyət metoduna görə nəticələr bütün Puntlanda statistik olaraq ümumiləşdirilə bilməz.

Üçüncü məhdudiyyət: Peşəkar və ya siyasi mövqe iştirakçıların sistem barədə ifadələrinə təsir edə bilər.

Dördüncü məhdudiyyət: Şəkil 1 iştirakçıların mövzu bildirişlərini göstərir; müstəqil inzibati qeydlər və ya iş prevalansı deyil.

Beşinci məhdudiyyət: Psixososial təsirlər klinik şkalalar və ya diaqnostik qiymətləndirmələrlə ölçülməmişdir.

Altıncı məhdudiyyət: Əlavə A-dakı dörd iş müsahibə iştirakçıları tərəfindən təqdim olunan izahlardır və tədqiqatda uşaqlarla birbaşa təsdiqlənməmişdir.

Yeddinci məhdudiyyət: Tədqiqat reabilitasiya müəssisələrinin xərcini, tələb olunan potensialı və ya konkret islahat modelinin təsirini kəmiyyətcə hesablamamışdır.

Səkkizinci məhdudiyyət: Etik komitə təsdiqinin olduğu bildirilsə də, mənbə qurumun adını və etik təsdiq nömrəsini ayrıca göstərmir.

43. Gələcək tədqiqatlar üçün mənbə təklifləri

Mənbə gələcək tədqiqatlarda uşaqların və ailələrin iştirak etdiyi metodların, kəmiyyət sorğularının və uşaq işlərinin zaman ərzində izlənməsinin daha güclü sübut bazası yarada biləcəyini bildirir.

Bu təklif xüsusilə mövcud tədqiqatın institusional aktor perspektivindən asılılığını azaltmaq baxımından vacibdir.

44. Ümumi elmi qiymətləndirmə

Ahmed və Muse-un tədqiqatı Puntland uşaq ədliyyəsində əsas problemin yalnız hüquq mətninin çatışmazlığı olmadığı nəticəsinə gəlir.

2016-cı il tarixli Juvenile Justice Act reabilitasiya, uşaqlara xas prosedur, yaşın müəyyənləşdirilməsi və xüsusi qurumlar baxımından qoruyucu çərçivə yaradır. Lakin müsahibə və sənəd məlumatları bu müdafiələrin tətbiqi üçün lazım olan fiziki müəssisə, personal, büdcə, koordinasiya və peşə biliklərinin yetərsiz qala bildiyini göstərir.

Tədqiqatın ən güclü empirik nəticəsi 40 institusional maraqlı tərəfdən 35-nin hüquq–tətbiq boşluğuna, 32-sinin prosessual pozuntulara və 30-nun saxlanma şəraitinə toxunmuş olmasıdır. Lakin bu saylar uşaq əhalisində pozuntu faizlərini təmsil etmir.

Tədqiqatın dörd iş izahı reabilitasiya müəssisəsi olmadıqda məhkəmə və ya hüquq-mühafizə sisteminin uşağı uyğun olmayan yetkin saxlanma mühitlərinə yönləndirə bilməsinin necə hüquqi və uşaq müdafiəsi problemi yarada biləcəyini göstərir. Lakin işlər institusional aktor ifadələridir və uşaqlarla birbaşa təsdiqlənməyib.

Mənbənin islahat yanaşması yalnız yeni qanun qəbul etməyə deyil, mövcud qanunun tətbiq edilə bilən hala gətirilməsinə yönəlir. Reabilitasiya mərkəzlərinin yaradılması, ixtisaslaşmış personalın hazırlanması, qurumlararası koordinasiya, psixososial və təhsil xidmətləri, cəmiyyətin məlumatlandırılması və coğrafi xidmət bərabərsizliklərinin azaldılması bu yanaşmanın əsas ünsürləridir.

Beləliklə, tədqiqat Puntlandda “uşaq ədliyyəsi qanunu yoxdur” nəticəsinə deyil; hüquqi çərçivənin mühüm dərəcədə mövcud olmasına baxmayaraq, bunun funksional reabilitasiya sisteminə çevrilməsində ciddi tətbiq boşluqları olduğuna dair keyfiyyət nəticəsinə gəlir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal akademik nəşrin biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: From Law to Reality: Examining the Challenge of Lack of Rehabilitation Facilities in Puntland’s Juvenile Justice System

Müəlliflər: Nasrudin Mohamed Ahmed; Abdifatah Isse Muse.

Qurum: Red Sea University, Bossaso, Somalia.

Jurnal: Horn of Africa Journal of Social Science.

Cild / say: 4(3).

Səhifələr: 82–95.

ISSN: 2959-9156.

DOI: 10.70806/z89mem56.

Nəşr tarixi: 30 sentyabr 2026.

Rəsmi məqalə: https://hornafricajss.com/index.php/hajos/article/view/55

Mənbə növü: Keyfiyyət və kəşfiyyat xarakterli sahə tədqiqatı; yarı-strukturlaşdırılmış maraqlı tərəf müsahibələri və sənəd araşdırması.

Resenziya: Horn of Africa Journal of Social Science ikiqat anonim resenziya prosesi istifadə etdiyini bildirir.

Açıq çıxış: Bəli.

Lisenziya: Yüklənmiş PDF və əlçatan rəsmi məqalə qeydində konkret Creative Commons lisenziya növü açıq şəkildə müəyyən edilməmişdir. Bu səbəbdən açıq lisenziya fərz edilməmişdir.

Maliyyələşdirmə: Mənbə tədqiqatın hər hansı maliyyələşdirmə təşkilatından konkret qrant almadığını bildirir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər tədqiqat, müəlliflik və ya nəşrlə bağlı potensial maraqların toqquşması olmadığını bəyan edirlər.

Etika: İştirakçılardan məlumatlandırılmış razılıq alınmış; anonimlik və məxfilik təmin edilmiş; tədqiqat üçün University Research Ethics Committee təsdiqinin olduğu bildirilmişdir. Mənbədə qurumun tam adı və ya etik qərar nömrəsi verilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca açıq məlumat və ya məlumat əlçatanlığı bölməsi yoxdur.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT/müəllif töhfələri bölməsi yoxdur.

Tədqiqatın məlumat strukturu

Birincili məlumat Puntland uşaq ədliyyəsi sistemində birbaşa çalışan 40 institusional maraqlı tərəflə aparılan yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələrdən ibarətdir.

Müsahibələr 2024-cü ilin yanvarından 2025-ci ilin yanvarına qədər aparılmış və təxminən 45–90 dəqiqə davam etmişdir.

İkincili məlumat mənbəyi kimi 35 hüquqi, siyasət, akademik və institusional sənəd araşdırılmışdır.

Məlumat təhlili tematik məzmun təhlili yolu ilə aparılmış; induktiv kodlaşdırma, kateqoriya yaratma, konseptual matrislər və ikincili sənədlərlə müqayisə istifadə edilmişdir.

Mənbə Şəkil 1-in yenidən çəkilmə üsulu

Mənbə PDF-in 88-ci səhifəsindəki Şəkil 1 vizual olaraq araşdırılmışdır. Qrafikdə göstərilən yeddi kateqoriya və 35, 32, 30, 28, 27, 25 və 40 dəyərləri faktiki məlumat kimi götürülmüş; mənbə qrafikinin orijinal rəng, ox və kompozisiyası kopyalanmadan yeni Verianla SVG qrafiki yaradılmışdır.

Qrafik dəyərləri iştirakçıların müvafiq mövzuları ifadə etmə sayını göstərir. Eyni iştirakçı bir neçə mövzunu ifadə edə bildiyi üçün kateqoriyalar bir-birini istisna etmir və sayların cəminin 40 olması gözlənilmir.

Əlavə A iş izahlarının istifadəsi

Mənbə PDF-in 93–95-ci səhifələrində dörd iş izahı vardır. Mənbə açıq şəkildə bu işlərin hüquq sistemi vəzifəlilərinin müsahibələrdə danışdığı hekayələrdən yaradıldığını və heç bir uşağın tədqiqata qatılmadığını bildirir.

Bu səbəbdən Verianla məqaləsi işləri müstəqil təsdiqlənmiş məhkəmə qeydləri və ya uşaqların birbaşa ifadələri kimi təqdim etməmişdir. İşlərin yalnız tədqiqatçıların hüquq–tətbiq boşluğunu izah etmək üçün istifadə etdiyi keyfiyyət nümunələri xarakteri qorunmuşdur.

Elmi və hüquqi istifadə sərhədi: Bu tədqiqat konkret uşağın hüquqi statusunu, konkret işdə hüquqa ziddliyi və ya Puntland uşaq ədliyyəsi sisteminin bütün cari tətbiqini təkbaşına müəyyən edən hüquqi səlahiyyət mənbəyi deyil. Konkret hüquq müddəalarının cari tətbiqi üçün rəsmi qanunvericilik, məhkəmə qərarları və səlahiyyətli institusional mənbələr ayrıca araşdırılmalıdır.