Чаҳорчӯбаи панҷқабатаи ҳамгирошудаи ҳаракатнокии оқилона, чаҳорчӯбаи консептуалӣ мебошад, ки инфрасохтори ҷисмонӣ, хизматрасониҳои ҳаракатнокӣ, низоми энергетикӣ, инфрасохтори рақамии маълумот/иртибот ва идоракуниро на ҳамчун технологияҳои мустақил аз якдигар, балки ҳамчун низоми шаҳрии дорои таъсири мутақобил баррасӣ мекунад. Ин таҳқиқот адабиёти давраи 2018–2026-ро мутобиқи принсипҳои PRISMA 2020 баррасӣ намуда, аз маҷмӯи васеи сабтҳои тавассути Google Scholar бадастомада 162 таҳқиқоти мувофиқро интихоб кардааст ва онҳоро дар атрофи чор сутуни асосии таҳқиқот — низомҳои нақлиёти оқилона, инфрасохтори тобовар, ҳаракатнокии барқӣ/ҳамгироии энергияи барқароршаванда ва воситаҳои нақлиёти автономӣ-пайваст — ба таври ривоятӣ синтез кардааст.

Хулосаи асосии баррасӣ ин аст, ки мушкилоти монеъ ба густариши ҳаракатнокии оқилона ва устувори шаҳрӣ дар миқёси шаҳр танҳо аз норасоии технологӣ сар намезананд. Тибқи синтези адабиёти манбаъ, давраи дарози истифодаи инфрасохтори ҷисмонии кӯҳна, банақшагирии ҷудогонаи низомҳои нақлиёт ва энергетика, парокандагии маълумот, набудани ҳамкорпазирӣ, амнияти киберӣ, таъхири танзимгарӣ, равандҳои сахти хариди давлатӣ ва ҷудоии байниидоравӣ метавонанд ба андозаи иқтидори технологӣ монеаҳои муҳим эҷод кунанд.

Таҳқиқот махсусан ба мушкили дигари адабиёт таваҷҷуҳ мекунад: дар ҳоле ки бисёр таҳқиқоти ҳаракатнокии оқилона ба симулятсия ва моделсозӣ тамаркуз мекунанд, озмоишҳои васеъмиқёси саҳроии воқеӣ маҳдудтар мемонанд. Аз ин рӯ, наметавон ба таври худкор фарз кард, ки роҳҳалҳое, ки дар лаборатория, симулятсия ё пилотҳои хурд хуб ба назар мерасанд, дар миқёси шаҳр низ ҳамон натиҷаро нишон медиҳанд.

Чаҳорчӯбаи панҷқабатае, ки муаллифон пешниҳод мекунанд, низоми муҳандисие нест, ки мустақиман дар шаҳр татбиқ ва натиҷааш тасдиқ шуда бошад. Манбаъ онро ҳамчун меъмории консептуалӣ ва ташхисӣ пешниҳод мекунад. Хусусан дар шаҳрҳои камдаромад ё дорои инфрасохтори рақамии суст, модел бояд на ҳамчун “дастури фавран татбиқшаванда”, балки ҳамчун ҳолати ҳадафии марҳилавӣ арзёбӣ шавад, ки пеш аз ҳама рушди иқтидори идоракунӣ ва инфрасохтори асосиро талаб мекунад.

Намунаҳои мушаххаси рақамии баррасӣ дар бораи фарсудашавии батареяи V2G, оптимизатсияи чароғаки роҳ, истифодаи MaaS ё технологияҳои воситаҳои нақлиёти автономӣ натиҷаҳои таҷрибаҳои худи ин мақола нестанд. Онҳо натиҷаҳои адабиётанд, ки аз таҳқиқоти аслии баррасишуда интиқол шудаанд ва ҳар яке бояд дар доираи усул, шаҳр, технология ва шароити озмоишии худ арзёбӣ шавад.

Мушкилоти асосии таҳқиқот

Адабиёти ҳаракатнокии оқилонаи шаҳрӣ дар соҳаҳое чун оптимизатсияи ҳаракати нақлиёт бо зеҳни сунъӣ, пуркунии воситаҳои нақлиёти барқӣ, Vehicle-to-Grid, воситаҳои нақлиёти автономӣ, шабакаҳои сенсорӣ, инфрасохтори оқилона, Mobility as a Service ва монанди инҳо босуръат рушд мекунад. Аммо холигии асосие, ки муаллифон муайян кардаанд, он аст, ки ин соҳаҳо бештар ҳамчун фанҳои алоҳида омӯхта мешаванд.

Масалан, низоми муваффақи воситаи нақлиёти барқӣ танҳо аз батареяи хуб ё алгоритми пуркунӣ вобаста нест. Истгоҳҳои пуркунӣ бояд ҷисман сохта шаванд, шабакаи тақсимот бояд борро бардошта тавонад, нархгузории нерӯи барқ мувофиқ бошад, воситаи нақлиёт ва шабака бо протоколи муштарак иртибот кунанд, ронанда истифодаи низомро қабул кунад, шаҳрдорӣ ва ширкати тақсимоти барқ ба нақшаи ягона мувофиқат кунанд ва қонунгузорӣ мубодилаи дуҷонибаи энергияро иҷозат диҳад.

Ба ҳамин монанд, аз ҷиҳати сенсор ва зеҳни сунъӣ кор кардани воситаи нақлиёти автономӣ маънои онро надорад, ки он дар миқёси шаҳр бе мушкил истифода мешавад. Қабатҳои дигар, аз ҷумла инфрасохтори роҳ, фарогирии пайвастшавӣ, таъхири иртибот, стандарти маълумот, амнияти киберӣ, масъулияти ҳуқуқӣ ва қабули ҷомеа низ бояд ҳамзамон кор кунанд.

Оё чор сутуни асосии таҳқиқот ва чаҳорчӯбаи панҷқабата як чизанд?

Не. чор сутуни асосӣ-е, ки мақола бо онҳо баррасии адабиётро ташкил медиҳад, ва панҷ қабати низом-е, ки дар анҷоми синтез пешниҳод мешаванд, сохторҳои гуногунанд. Чор сутун нишон медиҳанд, ки кадом соҳаҳои таҳқиқот баррасӣ шудаанд; панҷ қабат бошад мефаҳмонанд, ки ин соҳаҳо дар миқёси шаҳр чӣ гуна бояд ҳамчун як низоми ягона якҷоя кор кунанд.

Ҳаракатнокии устувор дар манбаъ чӣ гуна муайян мешавад?

Дар истифодаи консептуалии таҳқиқоти манбаъ, ҳаракатнокии устувор равиши низомиест, ки ҳамгироии нақлиёти барқиро бо шабакаҳои энергияи барқароршаванда барои коҳиши партовҳои карбонии шаҳрӣ ва беҳтар кардани самаранокии истифодаи захираҳо ифода мекунад.

Шабакаи тобовари ҳаракатнокӣ чӣ маъно дорад?

Тибқи таърифи амалиётии манбаъ, шабакаи тобовари ҳаракатнокӣ инфрасохторест, ки метавонад халалҳои низомӣ, аз қабили ҳодисаи шадиди метеорологӣ, аномалияи ҳаракат ё таҳдиди киберӣ-ҷисмониро ҷаббида, ба онҳо мутобиқ шавад ва барои барқарор кардани пайвастагии хизматрасонӣ дубора ба ҳолати корӣ баргардад.

Таҳқиқот бо PRISMA 2020 чӣ гуна интихоб шуданд?

Баррасӣ адабиёти ҳаракатнокии оқилона ва энергия-ҳаракатнокии давраи 2018–2026-ро бо истифода аз Google Scholar ҳамчун муҳаррики ҷустуҷӯи маҷмӯӣ таҳлил кардааст; аз тақрибан 324.000 натиҷа 400 сабтеро, ки алгоритми ҷустуҷӯ аз ҳама мувофиқ донист, ба баррасии дастӣ гирифта ва пас аз саракунии унвон/хулоса ва матни пурра 162 таҳқиқотро ба синтези ниҳоии ривоятӣ дохил кардааст.

Стратегияи ҷустуҷӯ

Google Scholar ҳамчун абзори ҷустуҷӯи маҷмӯӣ барои дастрасӣ ба таҳқиқоти академӣ дар манбаъҳои нашрии Scopus, Web of Science, IEEE Xplore, ScienceDirect ва SpringerLink истифода шудааст. Муаллифон сатрҳои ҷустуҷӯ бо операторҳои Boolean омода кардаанд. Мантиқи намунавии ҷустуҷӯ, ки дар манбаъ дода шудааст, мафҳумҳои зеринро якҷоя истифода мекунад:

("intelligent transportation systems" OR "autonomous vehicles") AND ("vehicle-to-grid" OR "renewable energy EV charging") AND "urban resilience"

Ҷустуҷӯи ибтидоӣ инчунин бо backward/forward snowballing дастгирӣ шудааст, ки маънои пайгирии рӯйхати манбаъҳои баррасиҳои муҳим ба қафо ва таҳқиқоти ба онҳо истинодкарда ба пешро дорад.

Меъёрҳои дохилкунӣ

• Мақолаҳои маҷаллаҳои тақризшуда ва маводи конфронсҳо.
• Таҳқиқоте, ки ҳаракатнокии шаҳрӣ, инфрасохтор ё ҳамгироии энергияро ошкоро баррасӣ мекунанд.
• Таҳқиқоти академии таҷрибавӣ ё ба симулятсия асосёфта.
• Таҳқиқоте, ки дар давраи 2018–2026 нашр шуда, ба доираи таҳқиқот иртибот доранд.

Меъёрҳои хориҷкунӣ

• Нашрияҳои ғайрианглисӣ.
• Мақолаҳои фикрӣ/opinion, ки маълумоти эмпирикӣ надоранд.
• Таҳқиқоти муҳандисии танҳо сатҳи ҷузъ, ки пайванди равшани татбиқи шаҳрӣ надоранд.
• Таҳқиқоти берун аз мавзуъ ё бе чаҳорчӯбаи методологии мувофиқ барои татбиқи шаҳрӣ.

Хориҷ кардани нашрияҳои ғайрианглисӣ аз ҷониби муаллифон ҳамчун маҳдудияти ошкор эътироф мешавад. Зикр шудааст, ки ин метавонад боиси камтар намояндагӣ шудани баъзе пешрафтҳо аз минтақаҳое чун Чин, Кореяи Ҷанубӣ ва Сингапур гардад, ки дар ҳаракатнокии оқилона таҳқиқоти муҳим анҷом медиҳанд.

Чаро ин усул мета-таҳлили пурраи миқдорӣ нест?

Пас аз интихоби 162 таҳқиқоти ниҳоӣ, андозаи ягонаи таъсир ҳисоб карда нашудааст, натиҷаҳои рақамии таҳқиқот дар як модели оморӣ якҷо карда нашудаанд ва pooled effect, мета-регрессия ё таҳлили миқдории шабеҳ барои муқоисаи бузургии монеаҳо гузаронида нашудааст. Муаллифон мавзӯъҳо, буришҳо, мушкилот ва роҳҳои ҳалро байни таҳқиқот ба таври ривоятӣ ва тафсирӣ синтез кардаанд.

Аз ин рӯ, аз ин мақола натиҷаи ягонаи миқдорӣ дар шакли “162 таҳқиқот таъсири ин технологияро X фоиз исбот карданд” баровардан мумкин нест.

Панҷ соҳаи мушкилоти низомӣ

Сахтии инфрасохтор ва “асимметрияи замонӣ”

Мушкилоте, ки манбаъ онро “temporal asymmetry” меномад, фарқи калон байни суръати тағйири технология ва суръати навсозии инфрасохтор мебошад. Барномаи зеҳни сунъӣ ё протоколи иртиботи воситаи нақлиёт метавонад дар чанд сол ба таври назаррас тағйир ёбад, дар ҳоле ки шабакаи роҳ, пул, трансформатор, таваққуфгоҳ ё инфрасохтори тақсимоти энергия барои истифодаи даҳсолаҳо тарҳрезӣ мешавад.

Аз ин рӯ, технологияи нав танҳо навсозии нармафзорро талаб накарда метавонад. Сармоягузориҳои ҷисмонӣ, аз қабили таҷҳизоти мувофиқи EVSE барои пуркунии дуҷонибаи воситаҳои нақлиёти барқӣ, сенсор ва инфрасохтори edge computing барои идоракунии оқилонаи ҳаракат ё таҷҳизоти боэътимоди роҳ-иртибот барои воситаҳои нақлиёти автономӣ лозим шуда метавонанд.

Манбаъ чопи 3D ва инфрасохтори префабрикӣ/модуларо ҳамчун абзорҳои эҳтимолии сохторҳои шаҳрии мутобиқшаванда баррасӣ мекунад. Аммо инчунин таъкид мекунад, ки баъзе масъалаҳои техникӣ, аз ҷумла устувории пайвастшавӣ дар истеҳсоли бисёрмавод ва ҷойгир кардани ҷузъҳои ноқил дар бетон, ҳанӯз пурра ҳал нашудаанд. Аз ин рӯ, чопи 3D дар ин ҷо роҳи ҳалли умумии анҷомёфта не, балки равиши инфрасохтории дар ҳоли рушд аст.

Мушкилоти асосии ҳамгироии энергия–ҳаракатнокӣ

Густариши воситаҳои нақлиёти барқӣ талаботи нақлиётро мустақиман ба низоми тақсимоти барқ мепайвандад. Хусусан дар депоҳои калони автобусҳои барқӣ, пуркунии ҳамзамони шумораи зиёди воситаҳо метавонад дар трансформаторҳои маҳаллӣ талаботи баланди нерӯ эҷод кунад. Агар шабака барои ин бор тарҳрезӣ нашуда бошад, сармоягузории нави инфрасохторӣ лозим шуда метавонад.

Воситаи нақлиёти барқӣ ҳамчунин маҷбур нест танҳо истеъмолкунандаи энергия бошад. Vehicle-to-Grid (V2G) маънои онро дорад, ки батареяи воситаи нақлиёт дар шароити мувофиқ метавонад энергияро ба шабака баргардонад. Vehicle-to-Building (V2B) ва Vehicle-to-Home (V2H) муносибатҳои шабеҳи дуҷонибаи энергетикиро ба сатҳи бино ва хона мебаранд.

Ин равиш махсусан барои манбаъҳои тағйирёбандаи энергияи барқароршаванда, ба мисли офтоб ва шамол, муҳим аст. Ҳангоми истеҳсоли зиёдатӣ батареяҳои воситаҳои нақлиёти барқӣ метавонанд ҳамчун бор энергия гиранд; ҳангоми талаботи баланд ё шароити мувофиқи шабака бошад, қисми энергияи захирашуда метавонад баргардонда шавад. Бо вуҷуди ин, масъалаҳое чун шумораи даврҳои батарея, инфрасохтори пуркунӣ, интизориҳои ҳадди ақали масофаи корбарон, тарифҳо, таҷҳизоти иртиботӣ ва устувории шабака бояд ҳал шаванд.

Рақамҳои додашуда барои фарсудашавии батареяи V2G чӣ маъно доранд?

Манбаъ-баррасӣ мегӯяд, ки баъзе таҳқиқоти моделсозӣ дар сенарияҳои назоратшаванда нишон медиҳанд, ки иштироки V2G метавонад дар давоми даҳ сол фарсудашавии батареяро тақрибан %9–14 зиёд кунад ва дар баъзе сенарияҳо талафи солонаи тақрибан %0,3 иқтидор пешбинӣ мешавад. Аммо муаллифон махсус таъкид мекунанд, ки ин рақамҳо ба намунаи пуркунӣ, шиддати иштирок ва кимиёи батарея хеле ҳассосанд.

Аз ин рӯ, ин рақамҳоро чунин тафсир кардан мумкин нест, ки “V2G ҳар батареяро ҳатман %9–14 зудтар фарсуда мекунад”. Инҳо натиҷаҳои сенарияҳои муайяни моделсозӣ мебошанд, ки дар баррасӣ оварда шудаанд; онҳо назари ягона ва қатъии соҳа нестанд.

Самтҳои пешниҳодшудаи ҳалли низоми энергетикӣ

• Танзими қувваи пуркунӣ мутобиқи шароити шабака бо пуркунии оқилона ва demand response.
• Коҳиш додани бори ногаҳонии марказҳои пуркунии босуръат ба шабака тавассути истеҳсоли маҳаллии энергияи барқароршаванда ва захиракунии собити батареявӣ.
• Бо тарифҳои Time-of-use ва ҳавасмандкуниҳо ба соатҳои камбор гузаронидани рафтори корбарон.
• Стандартҳои муштараки иртиботӣ ва амнияти киберии бисёрқабата барои V2G/V2X.
• Пеш аз гузаштан ба сармоягузориҳои калон, пилотҳои марҳилавии саҳроӣ ва тасдиқи воқеӣ.

Чаро парокандагии маълумот ин қадар муҳим аст?

Дар шаҳрҳои оқил норасоии маълумот ҳамеша мушкили асосӣ нест. Сенсорҳои ҳаракат, барномаҳои мобилӣ, телеметрияи воситаҳои нақлиёт, истгоҳҳои пуркунӣ, низомҳои нақлиёти ҷамъиятӣ ва инфрасохтори энергетикӣ метавонанд ҳаҷми бузурги маълумот тавлид кунанд. Мушкил дар он аст, ки маълумот дар низомҳои пӯшида ва номувофиқи муассисаҳои гуногун нигоҳ дошта мешавад.

Масалан, маркази идоракунии ҳаракат метавонад аз сенсорҳои роҳ шумораи ҷории воситаҳои нақлиётро донад, аммо ба маълумоти пур будани нуқтаҳои пуркунии воситаҳои нақлиёти барқӣ, сатҳи воқеии сербории нақлиёти ҷамъиятӣ ё ҳолати ҷории бори шабакаи энергетикӣ дастрасӣ надошта бошад. Дар чунин ҳолат, ҳатто агар ҳар зернизом дар дохили худ “оқил” бошад, тамоми шаҳрро якҷоя оптимизатсия кардан имконнопазир аст.

Манбаъ ҳамкорпазириро танҳо ҳамчун мушкили формати файл намебинад. Низомҳо бояд дар сатҳи интерфейс, синтаксис ва маъно ҳамоҳанг шаванд. API-ҳои муштарак ва middleware метавонанд низомҳои кӯҳнаро бе ивазкунии пурра пайваст кунанд; фазоҳои уфуқии маълумот аз навъи Mobility Data Space метавонанд мубодилаи бехатари маълумотро байни муассисаҳои гуногун таъмин кунанд.

Чаро ITS метавонад дар пилот кор кунад, вале дар миқёси шаҳр мушкил шавад?

Дар лоиҳаи пилотии хурд зичии сенсорҳо, инфрасохтори иртиботӣ, сифати маълумот ва рафтори корбаронро наздик назорат кардан мумкин аст. Дар миқёси шаҳр бошад, маҳаллаҳои гуногун, навъҳои роҳ, таъминкунандагон, таъхирҳои шабака, мушкилоти сифати маълумот ва зичии пасти сенсорҳо метавонанд кори ҳамон низомро тағйир диҳанд.

Манбаъ махсусан баррасӣ мекунад, ки арзиши сенсорҳои канори роҳ бо дақиқии баланд, ба мисли LiDAR, барои миқёспазирӣ муҳим аст; ҳарчанд камераҳои гармӣ ё радарҳои арзонтар хароҷотро кам карда метавонанд, онҳо метавонанд дар сифати маълумот созиш талаб кунанд.

Чаро ғарази алгоритмӣ мушкили ҳаракатнокӣ аст?

Агар моделҳои зеҳни сунъӣ барои оптимизатсияи ҳаракат асосан бо маълумоти марказҳои серодами тиҷоратӣ омӯзонида шаванд, низом метавонад ҷараёни ҳаракатро дар он минтақаҳо беҳтар кунад, вале маҳаллаҳои канориро камтар намояндагӣ намояд. Ҳамин тавр, ҳатто агар самаранокии умумии шабака афзоиш ёбад, дастрасии баъзе гурӯҳҳои аҳолӣ метавонад бадтар шавад.

Аз ин рӯ, манбаъ зеҳни сунъии тавзеҳшаванда (Explainable AI, XAI), шаффофияти алгоритмӣ ва санҷишҳои мунтазами bias-ро на танҳо иловаи ахлоқӣ, балки унсурҳои зарурии идоракунии рақамӣ барои ҳаракатнокии одилонаи шаҳрӣ мешуморад.

V2X дар воситаҳои нақлиёти пайваст чиро дар бар мегирад?

Дар яке аз намунаҳои овардашудаи баррасӣ гуфта мешавад, ки ҳамоҳангсозии чароғаки роҳ дар асоси V2I ва маълумоти калон метавонад партовҳои газ ва вақти интизориро то %20 коҳиш диҳад. Ин арзиш таҷрибаи худи ин мақолаи баррасӣ нест; он намунае аз таҳқиқоти аслии V2I-и истинодшуда мебошад.

Барои кори экосистемаи воситаҳои нақлиёти пайваст, иртиботи камтаъхир, пайвасти боэътимоди 5G/C-V2X, меъмориҳои иртиботӣ ба мисли IEEE 802.11p ва ISO 21217, стандартҳои иртиботи пуркунии оқилона ба мисли ISO 15118 ва кори дурусти сенсорҳои гуногун аҳамият доранд.

Оё барои паҳншавии пурраи воситаҳои нақлиёти автономӣ сана дода мешавад?

Манбаъ аз адабиёт нақл мекунад, ки баъзе пешгӯиҳо пешниҳод мекунанд, ки фарогирии пурраи воситаҳои нақлиёти автономӣ ва манфиатҳои вобаста ба он то охири солҳои 2050 ё солҳои 2060 пурра амалӣ нашаванд. Аммо муаллифон ошкоро мегӯянд, ки ин санаҳо тахминӣ буда, ба суръати ҳалли масъалаҳои танзимгарӣ, амниятӣ, инфрасохторӣ ва технологӣ вобастаанд.

MaaS ва MOD чистанд?

Mobility as a Service (MaaS), равиши ҳаракатнокӣ мебошад, ки ҳадаф дорад намудҳои гуногуни нақлиётро аз нигоҳи банақшагирӣ, бронкунӣ, пардохт ё дастрасӣ дар як муҳити рақамии хизматрасонӣ муттаҳид кунад. Mobility-on-Demand (MOD) бошад хизматрасониҳои чандири ҳаракатнокӣ, аз ҷумла даъвати воситаи нақлиёт ё хизматрасониҳои монандро, ки мутобиқи талаботи сафар пешниҳод мешаванд, дар бар мегирад.

Дар баррасӣ оварда мешавад, ки таҳқиқоте ба мисли озмоиши шашмоҳаи саҳроии Gothenburg нишон додаанд, ки кредитҳои ҳамгирошудаи ҳаракатнокӣ метавонанд баъзе корбаронро аз мошини шахсӣ дур кунанд. Дар баробари ин таъкид мешавад, ки таъсирҳои экологӣ ва иҷтимоии MaaS ва MOD аз сохтори шаҳр вобастаанд ва хизматрасониҳои муштарак метавонанд дар баъзе минтақаҳои марказӣ ба ҷои дастгирии нақлиёти ҷамъиятӣ бо он рақобат кунанд.

Чаҳорчӯбаи панҷқабатаи ҳамгирошудаи ҳаракатнокии оқилона чист?

Чаҳорчӯбаи панҷқабата меъмории консептуалӣ мебошад, ки бар он асос ёфтааст, ки низомҳои инфрасохторӣ, ҳаракатнокӣ, энергетикӣ, рақамӣ ва идоракунӣ пайваста ба вурудҳо ва маҳдудиятҳои якдигар таъсир мерасонанд ва аз ин рӯ ҳаракатнокии оқилона на бо харидани як технология, балки бо ҳамоҳангсозии тамоми низом метавонад миқёспазир шавад.

1. Қабати инфрасохтор

Қабати инфрасохтор шабакаҳои роҳ, таваққуфгоҳҳо, инфрасохтори пуркунӣ ва таҷҳизоти ҷисмонии ITS-ро дар бар мегирад. Манбаъ ин қабатро пояи ҷисмонии тамоми низоми ҳаракатнокии оқилона медонад.

То замоне ки ҷузъҳои нав, аз қабили сигналҳои оқилонаи ҳаракат, дастгоҳҳои пуркунии дуҷонибаи EV, сенсорҳо ва гиреҳҳои edge-computing дар муҳити ҷисмонии шаҳр ҷойгир нашаванд, ҳамаи хизматрасониҳои рақамӣ кор карда наметавонанд. Аммо ин сармоягузориҳо сармоябаранд ва бо маҳдудиятҳои сохтории инфрасохтори кӯҳна рӯбарӯ мешаванд.

Инфрасохтор танҳо бо илова кардани сенсор “оқил” намешавад. Намунаҳои адабиёт, ки сармоягузориҳои калон ба мисли Riyadh Metro-ро баррасӣ мекунанд, нишон медиҳанд, ки ҳатто бо мониторинг ва автоматизатсияи васеъ, агар ҳамгироии васеътари низом набошад, мушкилоти асосии бандшавии роҳ метавонанд идома ёбанд.

2. Қабати ҳаракатнокӣ

Қабати ҳаракатнокӣ воситаҳои нақлиёти пайваст, автономӣ ва муштарак; нақлиёти ҷамъиятӣ; хизматрасониҳои MaaS ва MOD-ро дар бар мегирад. Дар чаҳорчӯбаи манбаъ воситаи нақлиёт дигар танҳо объекти интиқол нест; он гиреҳи фаъоли шабакаест, ки маълумот ва дар баъзе ҳолатҳо энергия мубодила мекунад.

Манбаъ адабиётеро баррасӣ мекунад, ки пиёдагардӣ ва мубодилаи велосипед асосан дар масофаҳои кӯтоҳ, мубодилаи мошин ва хизматрасониҳои таксимонанд бошад дар масофаҳои миёна ва дароз бартарӣ доранд. Бо вуҷуди ин, ин намунаҳои рафтор набояд ҳамчун ҳадди универсалӣ барои ҳамаи шаҳрҳо қабул шаванд.

Муваффақияти татбиқи MaaS аз рафтори корбар, сохтори тариф, андозаи парк, сутуни асосии нақлиёти ҷамъиятӣ ва ҳамгироии воқеии намудҳои гуногун дар як хизматрасонӣ вобаста аст.

3. Қабати энергия

Қабати энергия робитаи байни ҳаракатнокии барқӣ ва шабакаи барқи шаҳриро идора мекунад. Пуркунии оқилона, энергияи барқароршаванда, захиракунии маҳаллӣ, V2G/V2B/V2H ва идоракунии талабот ҷузъҳои асосии ин қабатанд.

Дар манбаъ гуфта мешавад, ки алгоритмҳои метаэвристикӣ ба мисли Artificial Bee Colony Optimization дар баъзе таҳқиқоти V2G барои оптимизатсияи арзишҳои State of Charge-и батарея ва барномаҳои мубодилаи энергия истифода шудаанд. Дар татбиқҳои намунавӣ ҳудудҳое ба мисли %20 ≤ SoC ≤ %80 метавонанд истифода шаванд. Ин ҳудуд стандарти универсалии кори батарея, ки ин баррасӣ пешниҳод мекунад, нест, балки намуна аз таҳқиқоти моделии истинодшуда мебошад.

4. Қабати рақамӣ

Қабати рақамӣ, ба ибораи манбаъ, вазифаи “низоми марказии асаб”-ро иҷро мекунад: маълумоти хомеро, ки аз инфрасохтори ҷисмонӣ, воситаҳои нақлиёт ва низомҳои корбар меояд, ба дастгирии қарор табдил медиҳад.

Манбаъ махсусан се сохтори рақамии ба ҳам вобастаро таъкид мекунад:

• Низомҳои Digital Twin бо дастгирии зеҳни сунъӣ.
• Шабакаҳои иртиботии V2X.
• Меъмориҳои ҳисоббарории Edge-to-Cloud.

Азбаски дугоники рақамӣ ба ҳаҷми зиёди маълумоти IoT ниёз дорад, фиристодани тамоми маълумот ба абри дурдаст метавонад таъхири шабакаро ба вуҷуд орад. Edge computing метавонад қисми маълумотро маҳаллӣ коркард карда, танҳо натиҷаҳои муҳимро ба абр фиристад. Ба ҳамин монанд, кори вақти воқеии низомҳои V2X аз иртиботи камтаъхир вобаста аст.

Манбаъ, бе рад кардани имконияти технологияҳои дигар ба мисли blockchain, бар он аст, ки то ҳалли мушкилоти асосии пайвастшавӣ ва ҳамгироии маълумот онҳо аҳамияти дуюмдараҷа доранд.

5. Қабати идоракунӣ

Қабати идоракунӣ қабати болоии ҳамоҳангсозист, ки муайян мекунад низомҳои техникӣ бо кадом қоидаҳо, бо кадом буҷет, зери масъулияти кадом фаъолон ва ба нафъи кӣ кор мекунанд.

Яке аз мушкилоти дар манбаъ таъкидшуда таъхири танзимгарӣ мебошад. V2G, ронандагии автономӣ, назорати вақти воқеии ҳаракат ё моделҳои нави тиҷоратии ҳаракатнокӣ аз ҷиҳати техникӣ рушд мекунанд, дар ҳоле ки қонунгузории амният, масъулият, ҳифзи маълумот ва фаъолияти тиҷоратӣ метавонад сусттар тағйир ёбад.

Мушкили дуюм силосҳои институтсионалӣ мебошанд. Банақшагирии ҷойгиршавии шабакаи пуркунии EV-ро дастаи нақлиёти шаҳрдорӣ анҷом дода метавонад; тақвияти шабака метавонад масъулияти ширкати энергетикӣ бошад; нархгузорӣ метавонад зери назорати танзимгари дигар қарор гирад. Агар ҳадаф ва ҷадвали муштарак набошад, ҳатто бо омодагии роҳи ҳалли техникӣ сармоягузорӣ метавонад ба таъхир афтад.

Аз ин рӯ, манбаъ воситаҳои идоракунӣ ба мисли regulatory sandbox, хариди чолок, платформаҳои муштараки маълумот, қабули қарори бисёрҷониба ва иштироки шаҳрвандонро таъкид мекунад. Равиши марҳилавии regulatory sandbox-и Сингапур барои воситаҳои нақлиёти автономӣ ва сохторҳои шабакавии байниидоравӣ ба мисли Amsterdam InChange дар ин бахш ҳамчун намуна баррасӣ шудаанд.

Чаро танҳо технологияи беҳтар барои ҳаракатнокии оқилона кофӣ нест?

Тибқи синтези асосии баррасӣ, ҳаракатнокии оқилона дар миқёси шаҳр мушкили ҳамгироии низом аст: воситаи нақлиёти пешрафта, зеҳни сунъӣ ё технологияи энергетикӣ, агар инфрасохтори ҷисмонӣ, стандартҳои муштараки маълумот, иқтидори кофии шабака, амнияти киберӣ, маблағгузорӣ, қонунгузорӣ ва ҳамоҳангсозии байниидоравӣ ҳамзамон омода набошанд, танҳо худаш арзиши ҷамъиятии миқёспазир эҷод карда наметавонад.

Камолоти технологӣ дар ҳамаи қабатҳо яксон нест

Манбаъ махсусан таъкид мекунад, ки технологияҳои гуногун набояд дар як сатҳи камолот арзёбӣ шаванд. Масалан, оптимизатсияи алгоритмии чароғаки роҳ ҳамчун технологияи рақамии баркамол ва тиҷоратан татбиқшуда баррасӣ мешавад, дар ҳоле ки ҳамгироии васеъмиқёси дуҷонибаи V2G бинобар номуайяниҳои танзимгарӣ ва инфрасохторӣ ҳамчун парадигмаи дар ҳоли рушд арзёбӣ мешавад.

Mobile-Energy-as-a-Service (MEaaS) бошад дар манбаъ ҳамчун мафҳуми оянданигари бештар тахминӣ тасниф шуда, зикр мешавад, ки пеш аз қабули он дар миқёси шаҳр озмоишҳои назоратшавандаи саҳроӣ заруранд.

Чаро баробарӣ ба ҳамаи панҷ қабат татбиқ мешавад?

Дар чаҳорчӯбаи муаллифон баробарӣ танҳо ба бахши сиёсати иҷтимоӣ тааллуқ надорад. Ҷойгир кардани инфрасохтори пуркунӣ танҳо дар маҳаллаҳои сердаромад метавонад дар қабати инфрасохтор; ба ҳолати номусоид гузоштани корбароне, ки вақти чандир надоранд, аз ҷониби алгоритми нархгузории динамикӣ дар қабатҳои рақамӣ ва энергия; хориҷ мондани минтақаҳои камдаромад аз хизматрасониҳои муштарак дар қабати ҳаракатнокӣ; ва ворид накардани шаҳрвандон ба равандҳои қабули қарор дар қабати идоракунӣ нобаробарӣ эҷод кунад.

Аз ин рӯ, манбаъ пешниҳод мекунад, ки муваффақияти технология на танҳо бо самаранокии низом, балки ҳамзамон бо дастрасӣ, фарогирӣ ва арзиши ҷамъиятӣ арзёбӣ шавад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Хулосаи методологии баррасӣ

Оё дар таҳқиқот формула ё андозаи омории таъсир мавҷуд аст?

Мақолаи манбаъ барои саволи таҳқиқотии худ муодилаи марказии математикӣ, pooled effect size, фосилаи эътимоди мета-таҳлилӣ ё p-value истеҳсол намекунад. Аз ин рӯ, ба мақолаи Verianla формулаи берун аз манбаъ илова нашудааст.

Фоизҳо, давомнокиҳо ё арзишҳои техникии дар баррасӣ овардашуда асосан намунаҳое мебошанд, ки натиҷаҳои таҳқиқоти аслии баррасишударо шарҳ медиҳанд. Пешниҳоди онҳо ҳамчун натиҷаи омории умумии ҳамаи 162 таҳқиқот дуруст нест.

Панҷ соҳаи мушкилот ва самтҳои мувофиқи ҳал

Натиҷаҳои асосии илмии баррасӣ

1. Парокандагии низом монеаи марказӣ аст. Ҳарчанд адабиёт пешрафтҳои муҳимеро дар технологияҳои гуногун нишон медиҳад, вақте ки инфрасохтор, энергия, низомҳои рақамӣ ва идоракунӣ аз ҳам ҷудо пеш мераванд, татбиқ дар миқёси шаҳр мушкил мегардад.

2. Инфрасохтори ҷисмонӣ нисбат ба технология сусттар тағйир меёбад. Давраҳои дарози сармоягузории роҳ, пул ва низомҳои тақсимоти энергия бо AI, V2X ва низомҳои автономии зудтар рушдкунанда мушкили мутобиқат эҷод мекунанд.

3. Ҳаракатнокии барқӣ низоми энергетикиро мустақиман ба қисми низоми нақлиёт табдил медиҳад. Замонбандии пуркунӣ, иқтидори трансформатори маҳаллӣ, истеҳсоли энергияи барқароршаванда, V2G ва идоракунии батарея бояд якҷоя баррасӣ шаванд.

4. Ҳаҷми маълумот худ аз худ кофӣ нест. Истеҳсоли маълумоти зиёд аз ҷониби шаҳрҳо маънои онро надорад, ки низомҳо метавонанд бо ҳам кор кунанд. Стандарти маълумот, мутобиқати семантикӣ, API ва механизмҳои мубодилаи институтсионалӣ заруранд.

5. Бо афзоиши пайвастшавӣ хатари киберӣ-ҷисмонӣ низ зиёд мешавад. Ҳар қадар воситаҳои нақлиёт, истгоҳҳои пуркунӣ ва низомҳои энергетикӣ бештар ба ҳам пайваст шаванд, эҳтимоли таъсири ҳамлаи рақамӣ ба инфрасохтори ҷисмонӣ ё амният муҳимтар мегардад.

6. Ҳаракатнокии оқилона аз ҷиҳати иҷтимоӣ бетараф нест. Ҷойгиршавии нуқтаҳои пуркунӣ, оптимизатсияи алгоритмии масир, дастрасии MaaS/MOD ва нархгузории динамикӣ метавонанд ба маҳаллаҳои гуногун нобаробар таъсир расонанд.

7. Идоракунӣ танҳо “дастгирии маъмурӣ” нест. Дар синтези умумии мақола, идоракунӣ низоми асосии ҳамоҳангсозест, ки чаҳор қабати дигарро барои миқёспазир шудан якҷоя нигоҳ медорад.

8. Тасдиқи воқеӣ нокифоя аст. Арзёбии методологии баррасӣ таъкид мекунад, ки симулятсияҳо нисбат ба озмоишҳои васеъмиқёси саҳроӣ аз ҳад зиёд намояндагӣ шудаанд ва пилотҳои ҷаҳони воқеӣ бояд бештар шаванд.

Афзалиятҳои таҳқиқоти оянда барои панҷ қабат

Маҳдудиятҳои асосии таҳқиқот

Синтези ривоятӣ: Азбаски таҳқиқот мета-таҳлили формалии миқдорӣ нест ва синтези ривоятӣ ва тафсириро истифода мебарад, тафсири муҳаққиқ дар гурӯҳбандии мавзӯъҳо пурра аз байн намеравад.

Таъсири рейтинги Google Scholar: Аз тақрибан 324.000 натиҷа танҳо 400 сабти аввалро дастӣ баррасӣ кардан рейтинги мувофиқати Google Scholar-ро дар амал ба филтри муҳими раванди интихоби таҳқиқот табдил медиҳад. Муаллифон мегӯянд, ки ин метавонад ғарази интихоби алгоритмиро ба вуҷуд орад ва такроршавандагии мутлақро маҳдуд кунад.

Танҳо нашрияҳои англисӣ: Хориҷ кардани таҳқиқоти ғайрианглисӣ метавонад боиси он гардад, ки адабиёти маҳаллии баъзе кишварҳо ба қадри кофӣ намояндагӣ нашавад.

Вазъи тасдиқи чаҳорчӯбаи панҷқабата: Чаҳорчӯба абзори консептуалии ташхис ва банақшагирӣ аст; он меъмории амалиётии муҳандисии дар миқёси шаҳр ба таври таҷрибавӣ тасдиқшуда нест.

Қобили татбиқи минтақавӣ: Чаҳорчӯба бештар шаҳрҳои дорои иқтидори баланди рақамӣ ва захираҳои қавии институтсионалиро инъикос мекунад. Дар шаҳрҳои камдаромад ё дорои инфрасохтори маҳдуд, шояд аввал сохтани иқтидори асосии идоракунӣ ва инфрасохтор лозим шавад.

Кӯҳнашавии босуръати технология: Азбаски технологияҳои ҳаракатнокии оқилона, зеҳни сунъӣ, иртибот ва энергия зуд тағйир меёбанд, баъзе арзёбиҳои технологие, ки аз адабиёти 2018–2026 гирифта шудаанд, бо мурури вақт метавонанд аҳамияти худро аз даст диҳанд.

Бартарии симулятсия: Қисми муҳими адабиёти баррасишуда ба симулятсия асос ёфтааст. Симулятсияҳо метавонанд тамоми рафтори инсон, вайроншавии ҷисмонӣ ва кашмакашҳои сиёсӣ/институтсионалиро нишон надиҳанд ва дар баъзе ҳолатҳо самаранокии низомро аз воқеият хушбинтар нишон диҳанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дар ҳаракатнокии оқилонаи шаҳрӣ технология, инфрасохтор, энергия, маълумот ва идоракунӣ аз ҳам вобастаанд.
• Парокандагии институтсионалӣ ва сахтии инфрасохтор монеаҳои ҷиддӣ барои миқёспазирӣ мебошанд.
• Мубодилаи маълумот ва ҳамкорпазирӣ талаботи асосӣ барои ITS дар миқёси шаҳр мебошанд.
• Рушди ҳаракатнокии барқӣ ҳамоҳангсозиро бо шабакаи энергетикӣ ҳатмӣ мегардонад.
• V2X ва воситаҳои нақлиёти пайваст талаботи нави амният ва ҳамкорпазирӣ эҷод мекунанд.
• Идоракунӣ ва ҳамоҳангсозии байниидоравӣ ба андозаи пешрафти техникӣ муҳиманд.
• Зиёд кардани пилотҳои воқеии саҳроӣ эҳтиёҷи муҳими таҳқиқотӣ барои коҳиш додани маҳдудиятҳои адабиёти аз ҳад зиёд ба симулятсия такякунанда мебошад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Исбот нашудааст, ки чаҳорчӯбаи панҷқабата дар ҳар як шаҳр ҳатман муваффақият меорад.
• Ҳамаи 162 таҳқиқот як технология ё як равиши сиёсиро дастгирӣ намекунанд.
• Фоизҳои ҷудогонае, ки дар баррасӣ оварда шудаанд, натиҷаи умумии мета-таҳлилии 162 таҳқиқот нестанд.
• Барои таъсири V2G ба умри батарея як фоизи ягона ва универсалӣ муайян нашудааст.
• Исбот нашудааст, ки воситаҳои нақлиёти пурра автономӣ ҳатман дар охири солҳои 2050 ё солҳои 2060 васеъ паҳн мешаванд; ин санаҳо пешгӯиҳои тахминии адабиёти манбаъ мебошанд.
• Нишон дода нашудааст, ки технологияи нақлиёти оқилона танҳо худаш партовҳои карбон, бандшавӣ ё нобаробарии иҷтимоиро ба таври худкор ҳал мекунад.
• Аз он ки технология дар пилот муваффақ аст, наметавон хулоса кард, ки он дар миқёси метрополия ҳамон натиҷаро медиҳад.
• Ба таври миқдорӣ ҳисоб нашудааст, ки монеаҳои идоракунӣ аз монеаҳои техникӣ дақиқан чанд маротиба қавитар мебошанд.

Паёми асосии амалии мақола

Ҳангоми якҷоя хондани ҳамаи бахшҳои манбаъ, паём “пур кардани шаҳрҳо бо технологияи бештар” нест. Ҳаракатнокии оқилона талаб мекунад, ки инфрасохтори ҷисмонӣ, воситаҳои нақлиёт ва хизматрасониҳои ҳаракатнокӣ, низоми барқ, маълумоти рақамӣ ва идоракунӣ дар дохили як меъмории низомӣ якҷоя банақшагирӣ шаванд.

Пешрафти босуръати як қабат монеаҳои қабатҳои дигарро ба таври худкор ҳал намекунад. Модели хеле қавии зеҳни сунъии ҳаракат метавонад бинобар маълумоти нокифояи сенсор кор накунад; низоми хеле пешрафтаи V2G метавонад бинобар қонунгузорӣ ё инфрасохтори шабака миқёспазир нашавад; татбиқи хуби MaaS метавонад дар минтақаҳои камдаромад ё канорӣ нобаробарии дастрасӣ ба хизматрасониро эҷод кунад; сармоягузории бузурги ҷисмонӣ бошад, агар байни муассисаҳо ҳамоҳангсозӣ набошад, метавонад манфиати интизории низомро надиҳад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: A Literature Review on Challenges and Solutions for Smart and Sustainable Urban Mobility

Муаллифон: Antonio Verde; Miguel Meléndez-Useros; Fernando Viadero-Monasterio.

Тартиби муаллифон: Тартиби манбаъ бетағйир нигоҳ дошта шудааст.

Муаллифи масъул: Fernando Viadero-Monasterio.

Муассисаи 1: Mechanical Engineering Department, Università degli Studi della Campania “Luigi Vanvitelli”, Aversa, Italy.

Муассисаи 2: Mechanical Engineering Department, Advanced Vehicle Dynamics and Mechatronic Systems (VEDYMEC), Universidad Carlos III de Madrid, Leganés, Spain.

Саҳми баробар / ҳаммуаллифи аввал: Дар манбаъ аломати саҳми баробар ё ҳаммуаллифи аввал нишон дода нашудааст.

Маҷалла: Urban Science.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Навъи мақола: Review / баррасии адабиёт.

Ҷилд / шумора / рақами мақола: 10(6), 326.

DOI: 10.3390/urbansci10060326

Санаи ирсол: 7 Май 2026.

Санаи бознигарӣ: 8 Июн 2026.

Санаи қабул: 9 Июн 2026.

Санаи нашр: 11 Июн 2026.

Вазъи тақриз: Мақолаи баррасии тақризшуда, ки дар маҷаллаи Urban Science нашр шудааст.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Пайванди расмии нашр: Саҳифаи расмии мақолаи MDPI Urban Science тавассути DOI 10.3390/urbansci10060326.

Калидвожаҳо: smart cities; intelligent transportation systems; autonomous and connected vehicles; energy-mobility nexus; vehicle-to-grid.

Давраи баррасӣ: 2018–2026.

Усули баррасӣ: Ҷустуҷӯи адабиёт бо роҳнамоии PRISMA 2020; сатрҳои ҷустуҷӯи Boolean тавассути Google Scholar; backward ва forward snowballing; баррасии мувофиқати унвон/хулоса ва матни пурра; синтези ривоятӣ ва тафсирӣ.

Шумораи ниҳоии таҳқиқот: 162.

Вазъи мета-таҳлил: Мета-таҳлили формалии миқдорӣ гузаронида нашудааст.

Сутунҳои асосии таҳқиқот: Низомҳои нақлиёти оқилона; инфрасохтори устувор/тобовар; ҳамгироии энергияи барқароршаванда ва ҳаракатнокии барқӣ; ҳаракатнокии автономӣ ва пайваст.

Чаҳорчӯбаи консептуалии пешниҳодшуда: Панҷ қабати вобастаи мутақобил: инфрасохтор, ҳаракатнокӣ, энергия, рақамӣ ва идоракунӣ.

Маҳдудияти асосии методологӣ: Аз тақрибан 324.000 натиҷаи Google Scholar танҳо 400 сабти аз ҳама мувофиқ донистаро дастӣ баррасӣ кардан метавонад ғарази интихоби алгоритмиро эҷод кунад. Хориҷ кардани нашрияҳои ғайрианглисӣ низ барои намояндагии ҷаҳонӣ маҳдудият ба вуҷуд меорад.

Вазъи тасдиқи чаҳорчӯба: Меъмории панҷқабата чаҳорчӯбаи консептуалӣ ва ташхисӣ аст; тасдиқи таҷрибавӣ ё амалиётии он дар миқёси шаҳр анҷом нашудааст.

Қобили татбиқи ҷуғрофӣ: Чаҳорчӯба пеш аз ҳама барои заминаҳои шаҳрии дорои иқтидори баланди рақамӣ ва институтсионалӣ таҳия шудааст; дар шаҳрҳои дорои захираҳои камтар бояд ҳамчун ҳолати ҳадафии марҳилавӣ арзёбӣ шавад.

Маблағгузорӣ: Муаллифон хабар медиҳанд, ки таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Кумитаи ахлоқ: Татбиқ намешавад.

Розигии огоҳона: Татбиқ намешавад.

Дастрасии маълумот: Манбаъ мегӯяд, ки маълумот дар дохили мақола мавҷуд аст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор мекунанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Истифодаи зеҳни сунъии тавлидӣ: Муаллифон шарҳ медиҳанд, ки ҳангоми омодасозии мақола Gemini Pro 3.1-ро барои кӯмак ба бознигарии забонии матни англисӣ ва дастгирии render/беҳсозии графикии тасвирҳое, ки бар меъмориҳои консептуалии худи онҳо асос ёфтаанд, истифода кардаанд. Зикр шудааст, ки масъулияти дақиқии ниҳоии техникӣ ва мундариҷа ба зиммаи муаллифон аст.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия, усул, таҳлили формалӣ, таҳқиқот, захираҳо, тарҳи аввалия, бознигарӣ/таҳрир ва визуализатсия: Antonio Verde, Miguel Meléndez-Useros ва Fernando Viadero-Monasterio. Куратсияи маълумот: Antonio Verde ва Fernando Viadero-Monasterio. Назорат ва идоракунии лоиҳа: Fernando Viadero-Monasterio. Ҳамаи муаллифон нусхаи нашршударо хонда ва тасдиқ кардаанд.

Ҳадди асосии тафсир: Ин баррасӣ адабиёти бо усулҳои гуногун тавлидшударо ба таври ривоятӣ синтез мекунад. Фоизҳои мушаххас ё нишондиҳандаҳои технология, ки дар манбаъ оварда шудаанд, набояд ҳамчун маълумоти таҷрибавии худи баррасӣ ё таъсири умумии мета-таҳлилии 162 таҳқиқот тафсир шаванд. Модели панҷқабата низ маҳсулоти муҳандисии барои истифодаи мустақим омода ва дар миқёси шаҳр тасдиқшуда нест.