O‘z-o‘ziga Yordam Guruhi (Self-Help Group, SHG), o‘xshash ijtimoiy-iqtisodiy sharoitdagi kishilar jamg‘arma, o‘zaro ko‘mak, moliyalashtirishga kirish va daromad keltiruvchi faoliyatlar atrofida uyushadigan kichik birdamlik guruhidir. Ushbu tadqiqot Hindistonning Assam shtatidagi Cachar tumanining Ambikapur va Bajantipur Gram Panchayat hududlarida yashovchi 57 nafar ayol SHG a’zosining a’zolikdan oldingi va keyingi daromad, xarajat va jamg‘arma darajalarini o‘rganadi. Tadqiqotchilar tuzilmali so‘rovnoma, tavsifiy statistika, korrelyatsiya va juftlangan t-testlaridan foydalangan. Namunadagi uchala moliyaviy ko‘rsatkich bo‘yicha ham a’zolikdan keyingi qiymatlar statistik jihatdan sezilarli darajada yuqori. Biroq tadqiqot nazorat guruhisiz oldin–keyin dizayniga ega bo‘lgani sababli kuzatilgan o‘zgarishlar faqat SHG a’zoligidan kelib chiqqanini qat’iy ko‘rsatmaydi.

Daromadning o‘rtacha qiymati a’zolikdan oldin 912,28 bo‘lgan bo‘lsa, a’zolikdan keyin 9778,95 ga; xarajatlarning o‘rtacha qiymati 528,07 dan 3733,33 ga; jamg‘armaning o‘rtacha qiymati esa 331,05 dan 1936,84 ga oshgan. Manba ushbu uch o‘zgaruvchining barchasida juftlangan t-testi statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lganini xabar qiladi. Biroq maqola mazkur moliyaviy qiymatlarning valyutasini va qaysi vaqt davrini ifodalashini aniq ko‘rsatmagani uchun natijalarning pul miqyosi manbadan tashqari taxmin bilan to‘ldirilmasligi kerak.

Tadqiqotdagi moliyaviy kuchayish manzarasi bir yo‘nalishli emas. Ishtirokchilarning barchasi daromad keltiruvchi ko‘nikmalar uchun SHG ta’limini olganini bildirgan bo‘lsa-da, bank operatsiyalarini faqat %38,59 i mustaqil amalga oshiradi; %52,63 i farzandlaridan, %8,77 i turmush o‘rtog‘idan yordam oladi. Bu natija iqtisodiy natijalar bilan moliyaviy operatsiyalardagi mustaqillik ayni tushuncha emasligini ko‘rsatadi.

Tadqiqot ayollarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirish bilan qishloq kambag‘alligini kamaytirish o‘rtasidagi bog‘liqlikka e’tibor qaratadi. Tadqiqotchilarning asosiy yondashuvida Self-Help Group modeli faqat kredit beruvchi tuzilma emas; umumiy jamg‘arma, ko‘nikmalarni rivojlantirish, kichik miqyosda daromad yaratish, bank ishi bo‘yicha bilim va oiladagi moliyaviy qaror qabul qilish salohiyati birgalikda rivojlanishi mumkin bo‘lgan tashkiliy shakl sifatida qaraladi.

Tadqiqotning geografik qamrovi ancha tor. Cachar tumanidagi 163 ta Gram Panchayat orasidan Ambikapur va Bajantipur tanlangan. Mualliflar ushbu ikki hududni avval ayni mavzu bo‘yicha tadqiqot o‘tkazilmagani va mintaqada Bishnupriya Manipuri hamjamiyati ko‘pchilikni tashkil etgani sababli tanlaganini bildiradi. Bu kontekst tadqiqotga mahalliy qiymat bersa-da, natijalarni butun Assamga yoki Hindistondagi barcha SHG a’zolariga bevosita umumlashtirishni cheklaydi.

O‘z-o‘ziga Yordam Guruhi (SHG) nima?

O‘z-o‘ziga Yordam Guruhi — iqtisodiy sharoiti o‘xshash kishilar kichik va muntazam jamg‘armalar yaratish, umumiy moliyaviy resursni rivojlantirish, o‘zaro ko‘mak berish va daromad keltiruvchi faoliyatlarga kirish imkonini olish uchun birlashadigan kichik ko‘lamli jamoaviy tashkilotdir. Ko‘rib chiqilayotgan tadqiqotda SHGlar ayniqsa ayollarning iqtisodiy mustaqilligi, ko‘nikmalarni rivojlantirish va kambag‘allikni kamaytirish nuqtai nazaridan baholanadi.

Tadqiqot maqsadlari

Tadqiqot uch moliyaviy ko‘rsatkichning a’zolikdan oldingi va keyingi holatini taqqoslashni maqsad qiladi: daromad, xarajat va jamg‘arma. Bundan tashqari, ayol a’zolar oiladagi bank operatsiyalarini o‘zlari bajaradimi va SHG doirasida qaysi ko‘nikmalar bo‘yicha ta’lim olgani o‘rganilgan.

Tadqiqot gipotezalari

Mualliflar uchta nol gipotezani belgilagan: SHGga qo‘shilishdan oldin va keyin daromad, xarajat va jamg‘armada ahamiyatli farq yo‘q deb faraz qilingan. Ushbu gipotezalarni sinash uchun juftlangan t-testlar ishlatilgan.

Ishtirokchilar profili

Bank operatsiyalarini kim amalga oshiradi?

Bu taqsimot muhim farqni ko‘rsatadi. SHG a’zoligi iqtisodiy faoliyatlarda ishtirok etishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin; biroq namunadagi ayollarning aksariyati bank operatsiyalarini to‘liq mustaqil bajarmaydi. Shu sababli iqtisodiy kuchayish, daromadning oshishi va moliyaviy operatsiyalardagi mustaqillik bir-birining o‘rnida ishlatilmasligi kerak.

Ko‘nikmalar bo‘yicha ta’lim

57 ishtirokchining barchasi SHG tomonidan foydali ko‘nikmalar bo‘yicha ta’lim olganini bildirgan. Manbada ko‘rsatilgan ta’lim yo‘nalishlari tomorqa bog‘dorchiligi, plantatsiya, qo‘ziqorin yetishtirish va vermikompost ishlab chiqarishdir. Tadqiqot ushbu ko‘nikmalar uy xo‘jaligida ham, daromad keltiruvchi faoliyatlarda ham qo‘llanishi mumkinligini baholaydi.

Juftlangan t-testi ushbu tadqiqotda nimani sinagan?

Juftlangan t-testi ayni 57 ishtirokchi SHG a’zoligidan oldin va keyin bildirgan daromad, xarajat va jamg‘arma qiymatlarining o‘rtacha farqi noldan statistik jihatdan farq qiladimi-yo‘qmi, shuni sinagan. Testlar uchala o‘zgaruvchida ham kuchli oldin–keyin farqini ko‘rsatadi; biroq ushbu testning o‘zi mazkur farqning sababi SHG a’zoligi ekanini aniqlay olmaydi.

Daromad

Farqning manfiy ishorali bo‘lishiga sabab jadval “oldin minus keyin” yo‘nalishida hisoblanganidir. Keyingi o‘rtacha qiymat yuqoriroq. Manbada pul birligi va vaqt miqyosi aniq berilmagani uchun jadvaldagi qiymatlarga rupiy, oy yoki yil kabi manbada mavjud bo‘lmagan yorliq qo‘shilmasligi kerak.

Xarajat

Mualliflar xarajatlarning oshishini ayollarning ko‘proq asosiy ehtiyojlarni qoplay oladigan iqtisodiy salohiyatga erishishi bilan bog‘laydi. Biroq faqat xarajat miqdorining oshishi o‘z-o‘zicha farovonlik yoki kambag‘allikning kamayishining aniq o‘lchovi emas; xarajatlar qaysi tovarlar, xizmatlar yoki investitsiyalarga yo‘naltirilgani tadqiqotda batafsil tahlil qilinmagan.

Jamg‘arma

Namunada a’zolikdan keyingi o‘rtacha jamg‘armaning sezilarli oshishi tadqiqotning eng bevosita moliyaviy natijalaridan biridir. Biroq ushbu o‘sishning qanchasi SHG mexanizmidan, qanchasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan boshqa sharoitlardan kelib chiqqanini mazkur tadqiqot dizayni bilan ajratib bo‘lmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot tavsifiy va izlanish xarakteridagi dala dizayniga ega. Maqsadli populyatsiya ikki Gram Panchayatdagi 67 ayol SHG a’zosi; tadqiqot namunasi 57 kishidan iborat. Mualliflar oddiy tasodifiy tanlashdan foydalanganini va ma’lumotlarni ochiq hamda yopiq savollarni o‘z ichiga olgan tuzilmali so‘rovnoma orqali yig‘ganini bildiradi.

Ma’lumotlar tahlili uch tarkibiy qismga bo‘linadi: ishtirokchilar xususiyatlari va boshqa toifaviy o‘zgaruvchilar uchun tavsifiy statistika; a’zolikdan oldin va keyin bir xil moliyaviy o‘lchov o‘rtasidagi bog‘liqlik uchun korrelyatsiya; o‘rtacha oldin–keyin farqlarining statistik ahamiyatini baholash uchun juftlangan t-testi.

Ushbu tadqiqot SHG a’zoligi daromad, xarajat va jamg‘armani sababiy ravishda oshirishini isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqot ayni ayollarning SHGdan oldingi va keyingi qiymatlarida statistik jihatdan kuchli farqlarni ko‘rsatadi; biroq SHG a’zosi bo‘lmagan nazorat guruhi, a’zolikning randomizatsiyalangan tayinlanishi yoki vaqt davomida boshqa iqtisodiy o‘zgarishlarni ajratuvchi sababiy kontrfaktual dizayn bo‘lmagani uchun farqlarning barchasi bevosita SHG a’zoligidan kelib chiqqan deb qat’iy aytib bo‘lmaydi.

Statistik ahamiyatlilik va sababiylik o‘rtasidagi farq

Juda kichik p qiymati kuzatilgan oldin–keyin farqini namunadagi tasodifiy o‘lchov tebranishi bilan tushuntirish qiyinligini ko‘rsatadi. Biroq t-testi “bu farqni qaysi omil yaratdi?” degan savolga javob bermaydi. Sababiylik uchun mos nazorat guruhi, randomizatsiya yoki ishonchli kvazi-eksperimental dizayn kabi qo‘shimcha identifikatsiya mexanizmi zarur.

Hisobot berishdagi muhim kamchiliklar

Manba moliyaviy ko‘rsatkichlarning valyutasini va qaysi vaqt oralig‘ini ifodalashini aniq bildirmaydi. SHG a’zoligidan keyingi o‘lchov a’zolikdan necha yil yoki oy o‘tib amalga oshirilgani ham ko‘rsatilmagan. Shuning uchun nominal qiymatlarga inflyatsiya ta’sir qilganmi yoki a’zolik muddati turlicha bo‘lgan shaxslar bir xil tarzda taqqoslanganmi, buni aniqlash mumkin emas.

Tadqiqot xulosasida ayollarning moliyaviy qaror qabul qilish va kuchayish holatida ahamiyatli o‘zgarish bo‘lgani aytiladi. Biroq taqdim etilgan jadvallarda kuchayishga xos ko‘p bandli shkala yoki bevosita oldin–keyin statistik testi mavjud emas. Bank operatsiyalarini kim amalga oshirishini ko‘rsatuvchi jadval faqat kesimiy taqsimotni beradi. Shu sababli “kuchayish” talqini daromad, xarajat va jamg‘arma t-testlari bilan bir xil statistik dalil darajasida baholanmasligi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• 57 ayol ishtirokchida SHG a’zoligidan keyingi o‘rtacha daromad a’zolikdan oldingidan yuqori.
• A’zolikdan keyingi o‘rtacha xarajat yuqori.
• A’zolikdan keyingi o‘rtacha jamg‘arma yuqori.
• Uchala oldin–keyin farqi ham juftlangan t-testlarida statistik jihatdan ahamiyatli.
• Ishtirokchilarning barchasi SHG orqali ko‘nikmalar bo‘yicha ta’lim olganini bildirgan.
• Ishtirokchilarning faqat %38,59 i bank operatsiyalarini o‘zi mustaqil bajarishini bildirgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• SHG a’zoligi kuzatilgan barcha moliyaviy o‘sishlarning yagona sababi ekani isbotlanmagan.
• Natijalarni butun Assamga, butun Hindistonga yoki barcha ayol SHG a’zolariga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Xarajatning oshishi o‘z-o‘zicha kambag‘allik kamayganini isbotlaydi deb aytib bo‘lmaydi.
• Bank operatsiyalaridagi mustaqillik a’zolikdan oldingi davrdan keyingi davrga qanchalik o‘zgargani o‘lchanmagan.
• Manbada valyuta va vaqt miqyosi ko‘rsatilmagani uchun moliyaviy natijalarga manbadan tashqari birlik qo‘shib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning o‘z cheklovlari

Mualliflar tadqiqot faqat Ambikapur va Bajantipur Gram Panchayatdagi ayol SHG a’zolari orasida o‘tkazilganini va natijalarni kengroq aholiga umumlashtirishda ehtiyotkor bo‘lish zarurligini aniq ta’kidlaydi. Shuningdek, tanlash tarafkashligini butunlay bartaraf etib bo‘lmasligi mumkinligi tan olinadi.

Verianlaning metodologik baholashida bunga qo‘shimcha ravishda nazorat guruhining yo‘qligi va xabar qilingan oldin–keyin qiymatlarining vaqt miqyosi tushuntirilmagani sababiy talqin va taqqoslanuvchanlik nuqtai nazaridan muhim cheklovlardir.

Umumiy xulosa

Tadqiqot namunasida Self-Help Group a’zoligidan keyin daromad, xarajat va jamg‘arma ko‘rsatkichlarida juda katta va statistik jihatdan ahamiyatli oldin–keyin farqlari xabar qilingan. Ta’lim ma’lumotlari SHGlar faqat moliyalashtirish emas, balki ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan ko‘nikmalarni rivojlantirish vazifasini ham bajarishini ko‘rsatadi.

Biroq moliyaviy mustaqillik to‘liq shakllangandek ko‘rinmaydi; ishtirokchilarning ko‘pchiligi bank operatsiyalari uchun farzandlaridan yordam oladi. Bu holat iqtisodiy ishtirok, daromadning oshishi, jamg‘arish salohiyati va moliyaviy avtonomiya alohida o‘lchamlar sifatida kuzatilishi kerakligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning eng ehtiyotkor ilmiy talqini shunday: ko‘rib chiqilgan 57 ayol SHG a’zosi orasida a’zolikdan keyingi moliyaviy ko‘rsatkichlar a’zolikdan oldingi qiymatlardan sezilarli darajada yuqori. Bu bog‘liqlik SHG modeli mahalliy iqtisodiy kuchayish nuqtai nazaridan tadqiq etishga arzigulik ekanini qo‘llab-quvvatlaydi; biroq kuchliroq sababiy xulosalar uchun nazorat guruhli, vaqtlanishi aniq va namunasi kengroq tadqiqotlar zarur.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Joining Female Self-Help Groups and its Influence on Income, Expense and Savings: An Empirical Study

Mualliflar: Deepjyoti Choudhury, Dipankar Das, Shiva Sinha.

Muassasalar: Department of Business Administration va Department of Commerce, Assam University, Silchar, Assam, India.

Jurnal: International Journal of Research Publication and Reviews.

Jild / son: Volume 5, Issue 2.

Nashr sanasi: Fevral 2024.

Sahifalar: 2760–2765.

ISSN: 2582-7421.

Nashriyot: Genesis Global Publication.

DOI: Manba PDFida va tekshirilishi mumkin bo‘lgan rasmiy jurnal qaydida DOI ko‘rsatilmagan.

Manba turi: Birlamchi so‘rov ma’lumotlariga asoslangan tavsifiy va izlanish xarakteridagi empirik dala tadqiqoti.

Taqriz holati: Jurnal o‘zini peer-reviewed deb ta’riflaydi; maqola PDFida mustaqil taqriz jarayonining tafsilotlari mavjud emas.

Litsenziya: Jurnalning rasmiy arxivida CC BY-NC-SA 4.0 sifatida ko‘rsatilgan.

Namuna: Ikki Gram Panchayatdagi 67 ayol SHG a’zosidan 57 kishilik tadqiqot namunasi.

Ma’lumot yig‘ish: Ochiq va yopiq savollarni o‘z ichiga olgan tuzilmali so‘rovnoma; manba oddiy tasodifiy tanlash qo‘llanganini bildiradi.

Statistik usul: Tavsifiy statistika, oldin–keyin korrelyatsiyalari va juftlangan t-testlari.

Ahamiyatlilik: Manba uchta asosiy t-testida “Sig. 0.000” ni xabar qiladi. Verianla buni p=0 deb emas, dasturiy chiqishda yaxlitlangan p<0,001 sifatida talqin qiladi.

Moliyalashtirish: Manbada alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manbada alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti mavjud emas.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manbada alohida ma’lumotlarning mavjudligi bayonoti mavjud emas.

CRediT / muallif hissalari: Standart muallif hissalari jadvali xabar qilinmagan.

Asosiy metodologik cheklov: Tadqiqot nazorat guruhi bo‘lmagan oldin–keyin taqqoslashiga asoslangani sababli statistik o‘zgarish kuzatilishi mumkin, biroq SHG a’zoligiga xos sababiy ta’sirni qat’iy ajratib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, moliyaviy qiymatlarning birligi va vaqt bazasi aniq xabar qilinmagan.

Mualliflik huquqi usuli: Verianla matni manba maqolaning bevosita tarjimasi emas. Manbada xabar qilingan faktlar, raqamlar, usul va cheklovlar saqlangan; jadval va bayon arxitekturasi mustaqil ravishda qayta tuzilgan.