Шаардык суу ташкындарына болгон аялуулук — шаардагы адамдардын, курулуштардын, инфраструктуранын жана коомдук системалардын суу ташкынынын терс кесепеттерине канчалык деңгээлде дуушар жана сезгич экенине байланышкан баалоо тармагы. Ahyahudin Sodri жана анын кесиптештеринин изилдөөсү суу ташкынынын аялуулугун аныктоодо колдонулган технологиялар менен коомчулуктун кырсыкка даярдыгынын ортосундагы байланыш илимий адабиятта кандай каралганын талдаган библиометриялык жана системалуу сереп болуп саналат. Scopus маалымат базасында аныкталган 47 жазуудан тандалган 27 илимий эмгек бааланган; географиялык маалымат системалары (GIS), LiDAR, узак-кыска мөөнөттүү эс тутум тармактары (LSTM), машиналык үйрөнүү, коомчулук булактуу маалымат платформалары жана блокчейн сыяктуу технологиялардын колдонулушу коомчулуктун катышуусу жана даярдык боюнча изилдөөлөр менен бирге чечмеленген.

Сереп техникалык суу ташкынын баалоодогу өнүгүүлөр коомчулуктун даярдык мүмкүнчүлүгүн өзүнөн өзү жогорулатпай турганын көрсөткөн мурдагы изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын бириктирет. Технологиялык божомол, карталоо жана маалымат бөлүшүү системаларынын баалуулугун техникалык көрсөткүч гана аныктабайт. Тобокелдик тууралуу маалыматтын түшүнүктүү болушу, ишенимдүү деп кабыл алынышы, жергиликтүү шарттарга ылайыктуулугу жана адамдардын аткарууга боло турган коргоочу аракеттерди иштеп чыга алышы да маанилүү.

Изилдөөчүлөр келечекте иштелип чыга турган интеграцияланган шаардык суу ташкынына аялуулук индекси технологиялык мүмкүнчүлүк, коомчулуктун катышуусунун сапаты, социалдык-экономикалык аялуулук жана башкаруу даярдыгы деген төрт толуктоочу өлчөмдү камтышы керек деп сунушташат. Бирок изилдөөдө бул төрт өлчөмдү бириктирген акыркы сандык индекс формуласы, тастыкталган салмактар же көз карандысыз талаа көрсөткүчү берилген эмес.

Илимий чечмелөөнүн чеги: Макалада каралган LSTM, LiDAR, GIS, блокчейн жана виртуалдык чындык колдонмолору системалуу серепте изилденген мурдагы эмгектерге тиешелүү. Алардын баары азыркы изилдөөнүн авторлору тарабынан жаңы эксперименттик шартта иштелип чыккан же бирге сыналган эмес.

1. Шаардык суу ташкындарынын туруктуу шаар пландаштыруу үчүн мааниси

Шаарлардагы суу ташкынынын коркунучу жаандын көлөмү жана күчү менен гана эмес, шаардык беттердин, дренаж инфраструктурасынын, табигый суу агымдарынын жана конуш түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү менен да байланыштуу. Булак изилдөө климаттын өзгөрүшү жана экстремалдуу метеорологиялык окуялар шаардык суу ташкынын башкарууну татаалдаштырып жатканын баса белгилейт.

Жолдордун, унаа токтотуучу жайлардын, имараттардын жана башка катуу беттердин көбөйүшү жамгыр суусу топуракка сиңе турган аянттарды чектеши мүмкүн. Суу бетте топтолгондо же дренаж системасына багытталганда, катуу жаан учурунда системанын өткөрүү мүмкүнчүлүгү жетишсиз болуп калышы мүмкүн.

Шаардык агымдардын табигый нугун өзгөртүү, үстүн жабуу жана сууну жабык каналдарга багыттоо да гидрологиялык жүрүм-турумга таасир этиши мүмкүн. Ошондуктан суу ташкынын башкаруу бир гана каналдын же түтүктүн өткөрүү мүмкүнчүлүгүнөн турбайт; бүтүндөй суу топтоочу алапты жана шаардык конушту бирге баалоону талап кылат.

Булак бул көйгөйлөргө каршы көк-жашыл инфраструктуралар жана табиятка негизделген чечимдер маанилүү болуп жатканын талкуулайт. Бул чечимдер сууну кармоо, кечиктирүү, топуракка сиңирүү жана ачык аянттарда башкаруу сыяктуу функциялар менен байланыштуу болушу мүмкүн. Бирок белгилүү бир чечимдин реалдуу көрсөткүчү жергиликтүү топурак, топография, жаан жана долбоорлоо шарттарына байланыштуу.

Плювиалдык Суу Ташкыны Эмне жана Дарыя Ташкынынан Кантип Айырмаланат?

Плювиалдык суу ташкыны (pluvial flooding) — катуу жаан жергиликтүү дренаж жана жер үстүндөгү сууну чыгаруу мүмкүнчүлүгүнөн ашып кеткенде пайда болушу мүмкүн болгон жаандан келип чыккан суу каптоо. Мындай суу ташкыны болушу үчүн сөзсүз дарыя өз нугунан ашышы керек эмес. Дарыя ташкынында болсо суунун агымы жана деңгээли дарыя нугунун өткөрүү шарттарынан ашып кетиши негизги фактор болуп саналат. Булак сереп айрыкча катуу жаан, жер үстүндөгү агым, шаардык дренаж жана күтүүсүз суу ташкыны коркунучтары менен байланышкан изилдөөлөрдү баалайт.

2. Жаан, жер үстүндөгү агым жана өткөрбөс беттердин байланышы

Жаан жааган учурда суунун бир бөлүгү бет менен агышы, бир бөлүгү топуракка сиңиши жана бир бөлүгү ар кандай убактылуу сактоо процесстерине катышышы мүмкүн. Бул бөлүштүрүүгө жер каптоосу, жантайыңкылык, топурактын касиеттери, мурунку нымдуулук шарттары жана инфраструктура таасир этет.

Өткөрбөс беттердин көбөйүшү, башка шарттар бирдей болгондо, жер үстүндөгү агымдын маанисин жогорулатышы мүмкүн. Бирок бардык жаан-чачын бирдей үлүштө жер үстүндөгү агымга айланат деп кабыл алууга болбойт.

Суу ташкынын баалоодо жалпы жаан көлөмү гана эмес, анын убакыт боюнча кандай бөлүштүрүлгөнү да маанилүү. Кыска убакытта чоң көлөмдөгү жаан, ошол эле жалпы көлөмдүн узагыраак мезгилге бөлүштүрүлүшүнө караганда башка гидравликалык кесепеттерди жаратышы мүмкүн.

Булак сереп бул гидрологиялык механизмдерди мурдагы изилдөөлөр аркылуу талкуулайт. Серептин авторлору жаңы жаан-агым экспериментинин өлчөө жыйынтыктарын билдиришкен эмес.

3. Суу ташкыны коркунучу, дуушар болуу, аялуулук жана даярдык ортосундагы айырмачылыктар

Бул түшүнүктөр бири-бири менен байланыштуу болсо да, бир эле чоңдукту өлчөбөйт. Аймакта суу ташкыны коркунучу жогору болушу мүмкүн, бирок дуушар болгон калк же инфраструктура чектелүү болушу мүмкүн. Башка аймакта физикалык коркунуч төмөн болсо да, социалдык-экономикалык аялуулук кесепеттерди оорлотушу мүмкүн.

Булак изилдөө суу ташкынынын тобокелдигин бир гана физикалык карталар менен баалабастан, коомчулуктун даярдык шарттарын да эске алган ыкманын зарылдыгын талкуулайт.

4. Суу коопсуздугу менен суу ташкынын башкаруунун байланышы

Суу коопсуздугун жетиштүү көлөмдөгү суунун болушу менен гана чектөөгө болбойт. Шаарларда суу системаларынын үзгүлтүксүз иштеши, инфраструктураны коргоо, суунун сапаты жана сууга байланышкан коркунучтарды башкаруу да маанилүү.

Күчтүү суу ташкындары транспорт жана канализация инфраструктурасына таасир этип, суу кызматтарында үзгүлтүккө жана айлана-чөйрөнүн булгануу тобокелдигине салым кошушу мүмкүн. Ошондуктан суу ташкынына даярдык жана туруктуу суу башкаруу өзүнчө тармактар эмес, байланышкан пландаштыруу муктаждыктары катары бааланат.

Булак сереп суу ташкынына аялуулук менен коомчулуктун даярдык деңгээлин жалпы баалоо системасына жайгаштыруу узак мөөнөттүү суу коопсуздугуна салым кошо ала турган изилдөө багыты экенин сунуштайт. Бирок бул салымдын көлөмүн өлчөгөн жаңы суу коопсуздугу боюнча талаа эксперименти жок.

5. Адабиятта аныкталган негизги изилдөө боштугу

Учурдагы изилдөөлөрдүн бир бөлүгү суу ташкынын божомолдоонун техникалык тактыгын жогорулатууга, башка бөлүгү географиялык аялуулук карталарын иштеп чыгууга, дагы башкалары тобокелдикти кабыл алуу жана коомчулуктун даярдык деңгээлин түшүнүүгө багытталган.

Бул изилдөө багыттарынын өзүнчө өнүгүшү техникалык система чыгарган маалымат коомдо чындап колдонууга боло турган даярдык мүмкүнчүлүгүнө айланабы же жокпу деген баалоону кыйындатышы мүмкүн.

Мисалы, жогорку ажырымдуулуктагы суу ташкыны картасынын болушу картаны тиешелүү коомчулук түшүнөрүн же адамдар кайсы коргоочу чараларды көрүшү керектигин автоматтык түрдө камсыз кылбайт.

Ошол сыяктуу божомол алгоритминин техникалык баалоодо ийгиликтүү болушу эскертүүлөр аз кирешелүү же санариптик жеткиликтүүлүгү чектелген үй-бүлөлөргө жеткенин далилдебейт.

Серептин негизги илимий суроосу — шаардык суу ташкынына аялуулукту технологиялык баалоо ыкмалары менен коомчулуктун даярдык мүмкүнчүлүгүн бирге эске алып кантип изилдөөгө болот.

Суу Ташкынын Божомолдоодо LSTM, GIS жана LiDAR Кантип Колдонулат?

Узак-кыска мөөнөттүү эс тутум тармактары (Long Short-Term Memory, LSTM) ырааттуу гидрологиялык өлчөөлөрдөн убакыттык үлгүлөрдү үйрөнүү үчүн колдонулушу мүмкүн болгон нейрондук тармак моделдери. Географиялык маалымат системалары (Geographic Information Systems, GIS) жайгашууга байланышкан маалыматтарды башкарууга, бириктирүүгө жана мейкиндиктик талдоого мүмкүндүк берет. LiDAR (Light Detection and Ranging) болсо лазерге негизделген аралык өлчөөлөр аркылуу беттин геометриясын майда-чүйдөсүнө чейин сүрөттөөнү колдогон аныктоо ыкмасы. Булак сереп бул технологиялардын мурдагы изилдөөлөрдө колдонулушун караган, үч технологияны бир тастыкталган суу ташкынын божомолдоо системасында бириктирген жаңы колдонмону сунуштаган эмес.

6. LSTM: Гидрологиялык убакыт катарларын изилдөө

LSTM — кайталануучу нейрон тармактарынын үй-бүлөсүнө кирген жана ырааттуу маалыматтагы көз карандылыктарды үйрөнүү үчүн иштелип чыккан модель түрү. Суунун деңгээли, агым жана жаан сыяктуу убакыт боюнча өлчөнгөн өзгөрмөлөрдү бирге баалоодо колдонулушу мүмкүн.

Булакта каралган көп өзгөрмөлүү гидрологиялык моделдөө изилдөөсүндө эки гидрологиялык станциядан алынган суунун деңгээли, агым жана жаан өлчөөлөрү колдонулганы айтылат.

Моделдин көп өзгөрмөлүү болушу бир гана мурунку суунун деңгээлине эмес, ар кандай өлчөө түрлөрүнөн келген маалыматка таянып божомол байланыштарын түзө аларын билдирет.

LSTM архитектурасындагы эс тутум жана дарбаза механизмдери мурунку маалыматты кийинки божомолдордо колдонууга жана кайсы маалымат сакталары же жаңыртылары үйрөнүлүшүнө жардам берет.

Бирок тиешелүү сереп бул модель үчүн жаңы LSTM окутуусун жүргүзбөгөндүктөн, үйрөнүү ылдамдыгы, катмарлардын саны, уячалардын саны, божомол горизонту, окутуу-тест бөлүштүрүүсү же жаңы ката мааниси билдирилбейт.

LSTM жыйынтыктары эмнени далилдейт?

Мурдагы гидрологиялык изилдөөлөрдөн келтирилген жыйынтыктар LSTM белгилүү суунун деңгээлин божомолдоо тапшырмаларында пайдалуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Бирок белгилүү бир маалымат топтомунда алынган натыйжа модель ар бир алапта же ар бир экстремалдуу жаанда бирдей көрсөткүч берет дегенди далилдебейт.

Айрыкча үзгүлтүксүз жана жетиштүү сапаттагы гидрологиялык убакыт катарлары жок аймактарда модель иштеп чыгуу жана ишенимдүү сыноо кыйыныраак болушу мүмкүн.

7. GIS: Суу ташкыны коркунучунун географиялык бөлүштүрүлүшү

GIS географиялык орунга байланышкан маалыматты катмарлар аркылуу баалоого мүмкүндүк берет. Суу ташкыны боюнча изилдөөлөрдө жерди пайдалануу, бийиктик, жантайыңкылык, дарыя тармагы, калктуу аймактар жана инфраструктура сыяктуу маалыматтар бириктирилиши мүмкүн.

Мисалы, бирдей жаан шарттарына дуушар болгон эки конуштун топографиялык жана инфраструктуралык өзгөчөлүктөрү башка болушу мүмкүн. GISке негизделген талдоолор мындай мейкиндиктик айырмачылыктарды аныктоого жардам берет.

GIS өзүнчө алганда белгилүү бир суу ташкынынын качан болорун так айтып бере турган механизм эмес. Натыйжанын камтуусу колдонулган маалыматка, талдоо ыкмасына жана бар болсо гидрологиялык моделдин божомолдоруна байланыштуу.

8. LiDAR: Бет геометриясын өлчөө

LiDAR системалары жөнөтүлгөн лазер нурунун кайтуу өзгөчөлүктөрүн пайдаланып аралык өлчөөлөрүн алат. Бул өлчөөлөр тиешелүү иштетүү процесстеринен өткөрүлүп, үч өлчөмдүү чекит булуттары жана жер бетинин өкүлчүлүктөрү түзүлүшү мүмкүн.

Суу ташкынын баалоодо жер бетинин геометриясы маанилүү; анткени бийиктик айырмачылыктары жана жергиликтүү топография суунун мүмкүн болгон агым жолдоруна жана топтолуу аймактарына таасир этиши мүмкүн.

Жогорку деталдуу топографиялык маалымат гидравликалык же мейкиндиктик моделдер үчүн баалуу киргизүү болушу мүмкүн. Бирок LiDAR маалыматы өзү бардык гидравликалык параметрлерди камтыбайт. Жаан, беттин оройлугу, дренаж жана башка физикалык шарттар да тиешелүү модель үчүн керек болушу мүмкүн.

Серепте каралган Cape Girardeau изилдөөсү LiDAR жана GISти колдонуу менен геологиялык коркунучтарды да камтыйт. Бул изилдөө түздөн-түз шаардык жамгыр суусу каптоолору менен гана чектелбейт. Ошондуктан каралган ар бир LiDAR колдонмосу бир эле суу ташкыны кубулушун өлчөп жатат деп эсептелбеши керек.

9. Машиналык үйрөнүү, SHAP жана божомол катасынын көрсөткүчтөрү

Серепте чакан агымдардагы суунун деңгээлин божомолдоого багытталган жасалма нейрон тармагы (ANN) жана XGBoost салыштыруусун камтыган изилдөө да бар.

Бул изилдөөдө жаан, суунун деңгээли, абанын температурасы жана шүүдүрүм чекитинин температурасы сыяктуу метеорологиялык жана гидрологиялык өзгөрмөлөр бааланган. Ыкмалардын арасында SHAP (Shapley Additive exPlanations) түшүндүрмө ыкмасы да бар.

SHAP — модель божомолу менен киргизүү өзгөрмөлөрүнүн ортосундагы салымдарды чечмелөөгө жардам берген ыкмалардын үй-бүлөсү. Өзгөрмөнүн божомолго кошкон салымы анын физикалык дүйнөдө түз себептик фактор экенин өзүнөн өзү далилдебейт.

Булак жыйынтыктаган мурдагы изилдөөдө тамыр орточо квадраттык ката (RMSE) жана детерминация коэффициенти (R²) сыяктуу көрсөткүчтөр колдонулган.

RMSE математикалык жактан эмнени өлчөйт?

RMSE — модель божомолдору менен таяныч байкоолордун ортосундагы айырмалардын квадраттарынын орточосунун квадраттык түбү. Төмөнкү стандарттык теңдик бул метриканын үйрөтүүчү аныктамасы; серептин авторлору жаңы экспериментте эсептеген натыйжа эмес.

\[\mathrm{RMSE}=\sqrt{\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}\]

Бул жерде \(n\) — бааланган байкоолордун саны, \(y_i\) — өлчөнгөн таяныч маани, ал эми \(\hat{y}_i\) — модель божомолу. Эгер бааланган өзгөрмө метр менен өлчөнгөн суунун деңгээли болсо, RMSE да метр бирдигинде болот.

Квадратка көтөрүү чоң каталарга көбүрөөк салым берет. Квадраттык түбүн алуу натыйжаны таяныч өзгөрмө менен бирдей бирдикке кайтарат.

RMSEнин аз болушу адатта кичине божомол катасын билдирет; бирок өзүнчө ар башка маалымат топтомдорундагы же ар башка өлчөө интервалдарындагы моделдердин абсолюттук артыкчылыгын далилдебейт.

Булак серепте бул салыштыруу үчүн оригиналдуу RMSE сандарынын катарлары берилбегендиктен, эч кандай сандык модель ийгилиги кошулган эмес.

R² кантип чечмеленет?

Детерминация коэффициенти моделдин божомол көрсөткүчүн таяныч өзгөрмөнүн өзгөрмөлүүлүгү контекстинде баалоого жардам берет. Кеңири колдонулган эсептөө формасы төмөнкүдөй:

\[R^2=1-\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar y)^2}\]

Бул жерде \(\bar y\) — таяныч маанилердин арифметикалык орточосу. Алым ката квадраттарынын суммасын, бөлүм болсо таяныч маанилердин орточодон четтөөлөрүнүн квадраттарынын суммасын билдирет.

Бул көрсөтүүдө таяныч маанилердин ортосунда өзгөрмөлүүлүк болушу керек. R² мааниси 1, 0 же баалоо шартына жараша терс да болушу мүмкүн. Терс жыйынтык колдонулган божомолдор таяныч орточону туруктуу божомолдогон негизги ыкмага караганда чоңураак квадраттык ката бергенин көрсөтүшү мүмкүн.

R² түздөн-түз себептүүлүктү, суу ташкыны эскертүүсүнүн ийгилигин же коомчулуктун даярдык деңгээлин өлчөбөйт.

10. Коомчулук булактуу маалыматтар жана транспорт байкоолору

Коомчулук булактуу маалымат (crowdsourced data) — колдонуучулардын байкоо жана билдирүүлөр аркылуу маалымат чогултуу процессине салым кошуусу.

Булакта бааланган бир изилдөөдө колдонуучулардын билдирүүлөрү менен майда транспорт маалыматтары жолдордун суу ташкынынан таасирленүү ыктымалдыгын аныктоо үчүн бирге колдонулган.

Бул ыкма расмий өлчөө тармактарына кошумча байкоо каналы боло алат. Бирок маалыматтын сапаты катышуучулардын тыгыздыгы жана адамдар кайсы аймактарда билдирүү жасаганы менен байланыштуу болушу мүмкүн.

Ошондуктан көп колдонуучу билдирүүсү болгон квартал сөзсүз башка кварталдарга караганда жогорку физикалык коркунучка ээ эмес. Билдирүүлөрдүн саны менен реалдуу окуялардын бөлүштүрүлүшү айырмаланышы мүмкүн.

Сереп географиялык жана демографиялык колдонуучу бир жактуулугун маанилүү чектөө катары аныктайт.

11. Блокчейн жана маалымат бүтүндүгү

Блокчейн — жазууларды бөлүшүлгөн түзүлүш аркылуу көзөмөлдөөгө жана кийин өзгөртүүгө байланыштуу текшерүүгө боло турган механизмдерди түзүүгө колдонулушу мүмкүн болгон маалымат башкаруу ыкмасы.

Суу ташкынын эрте эскертүү контекстинде блокчейн колдонмолорунун мүмкүн болгон салымы маалыматтын келип чыгышын жана жазуу тарыхын жакшыраак көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берүү.

Бирок жазуунун өзгөртүлбөгөн болушу ал биринчи киргизилгенде туура болгонун кепилдебейт. Туура эмес сенсор мааниси же жаңылыш адам билдирүүсү да техникалык жактан бүтүндүгү сакталган түрдө жазылышы мүмкүн.

Булак сереп блокчейнге негизделген суу ташкыны колдонмолору дагы эле өнүктүрүү жана прототип баскычтарына байланыштуу маанилүү чектөөлөргө ээ экенин белгилейт. Айрыкча төмөн байланыш мүмкүнчүлүгү жана санариптик сабаттуулук төмөн болгон шарттар жеткиликтүүлүккө таасир этиши мүмкүн.

12. Виртуалдык чындык жана суу ташкыны коопсуздугу боюнча окутуу

Серепте бааланган изилдөөлөрдүн бири толугу менен иммерсивдүү виртуалдык чөйрөнү талап кылбаган виртуалдык чындыкка негизделген окутуу оюнун изилдейт.

Мындай колдонмолордо катышуучу симуляцияланган суу ташкыны шарттарында жасала турган аракеттерди үйрөнүп, чечим кабыл алуу процессин окутуу чөйрөсүндө тажрыйбалай алат.

Булак изилдөө келтирген эмгекте окутууга чейинки жана кийинки баалоолор аркылуу билим, тобокелдикти кабыл алуу жана эвакуацияга байланышкан жүрүм-турумдук ниет изилденген.

Бирок симуляцияланган окутууда билим же ниет өскөнүн көрүү реалдуу суу ташкынында ошол эле жүрүм-турум сөзсүз болорун көрсөтпөйт. Окутуудагы жетишкендик менен реалдуу окуянын көрсөткүчү ар башка натыйжа деңгээлдери.

13. Технология түрлөрүнүн салыштырма илимий ролдору

Коомчулуктун Суу Ташкынына Даярдыгы менен Технологиялык Тобокелдик Баалоону Кантип Интеграциялоого Болот?

Технологиялык тобокелдик баалоо менен коомчулуктун суу ташкынына даярдыгын техникалык өлчөөлөрдү адамдардын реалдуу билими, ресурстары, көндүмдөрү жана чечим кабыл алуу процесстери менен байланыштыруунун негизинде интеграциялоого болот. Булак сереп эскертүү же тобокелдик картасын бөлүшүү гана жетишсиз экенин; коомчулуктар жергиликтүү маалымат бере алышы, колдонмолорду өнүктүрүүгө салым кошушу жана ылайыктуу шартта башкаруу чечимдерине катыша алышы маанилүү экенин белгилейт. Сунушталган интеграцияланган алкак технологиялык мүмкүнчүлүк менен катар катышуунун сапатын, социалдык-экономикалык аялуулукту жана башкаруу даярдыгын баалоону көздөйт. Бул алкак азырынча эмпирикалык жактан тастыкталган сандык индекс эмес.

14. Тобокелдик маалыматын алуу менен даярдануунун айырмасы

Коомчулуктун суу ташкыны картасын көрүшү же эскертүү билдирүүсүн алышы даярдык жүрүм-туруму ишке ашты дегенди далилдебейт.

Даярдыкты баалоо кайсы коргоочу пландар иштелип чыкканын, кайсы көндүмдөр өздөштүрүлгөнүн, эскертүүлөргө жетүү мүмкүнчүлүгүн жана аткарылган чараларды сыяктуу конкреттүү шарттарды талап кылышы мүмкүн.

Булакта каралган изилдөөлөр коркунуч тууралуу маалымдуулук менен чындап аткарылган даярдык ортосунда боштук болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бул абал технологиялык колдонмолордун ийгилигин тактык же ажырымдуулук менен гана аныктоону чектейт. Эрте эскертүү системасы пайдалуу болушу үчүн маалымат кабыл алуучу тарабынан түшүнүлүп, ылайыктуу аракетке айланышы керек.

15. Коомчулуктун катышуусунун үч өзүнчө деңгээли

Булак талкуусу коомчулуктун катышуусу түшүнүгү бири-биринен айырмаланган үч колдонуу түрүн камтышы мүмкүн экенин өзгөчө белгилейт.

Бул үч түр бир эле нерсе эмес. Колдонмонун көп сандагы адамга маалымат жөнөтүшү коомчулуктар менен бирге чечим кабыл алат дегенди билдирбейт.

Булакта каралган изилдөөлөрдүн маанилүү бөлүгү биринчи деңгээлде калып жатканы талкууланат. Айрым эмгектер катышуу түшүнүгүн колдонгону менен, колдонулган ыкма маалымат өткөрүүгө гана негизделгени белгиленген.

Бул айырма сунушталган суу ташкынына аялуулук индекси үчүн маанилүү. Эгер коомчулуктун катышуусу эскертүү билдирүүсүн алган-албаганы менен гана өлчөнсө, реалдуу даярдык мүмкүнчүлүгүнүн маанилүү бөлүктөрү баалоодон тышкары калышы мүмкүн.

16. Социалдык-экономикалык теңсиздиктер жана жеткиликтүүлүк маселеси

Суу ташкынына аялуулук физикалык конуш өзгөчөлүктөрү менен гана байланыштуу эмес. Киреше, билим берүү, турак жай шарттары, камсыздандырууга жетүү, санариптик байланыш, социалдык колдоо жана институционалдык кызматтарга жетүү да маанилүү болушу мүмкүн.

Айрыкча технологияга негизделген эскертүүлөр бардык адамдарга бирдей жетет деп кабыл алууга болбойт. Смартфону, ишенимдүү интернет байланышы же техникалык билими жок топторго башка байланыш каналдары керек болушу мүмкүн.

Булакта талкууланган теңдик маселеси технологиялык чечимди жайылтуу менен бирге жеткиликтүүлүк жана колдонуу шарттары да бааланышы керек экенин көрсөтөт.

Изилдөөчүлөр ошондуктан келечекте иштелип чыга турган индекс коомчулуктун социалдык аялуулугу жана жергиликтүү институттардын инклюзивдүү колдонуу мүмкүнчүлүгү тууралуу көрсөткүчтөрдү камтышы керек деп сунушташат.

17. Сунушталган шаардык суу ташкынына аялуулук индексинин төрт өлчөмү

Серептин концептуалдык салымы — технология менен социалдык жана институционалдык даярдыкты төрт толуктоочу баалоо өлчөмүндө бириктирүү сунушу.

18. Индекстин эсептөө формуласы эмне үчүн азырынча берилбейт?

Бир нече көрсөткүчтү бир сандык индекске бириктирүү үчүн көрсөткүчтөрдү өлчөө, алардын багытын аныктоо, нормалдаштыруу, салмак берүү жана жыйынтыктарды тастыктоо сыяктуу методологиялык чечимдер кабыл алынышы керек.

Бирок каралган сереп төрт өлчөм үчүн акыркы көрсөткүчтөрдүн тизмесин, өлчөө шкалаларын, салмак коэффициенттерин же тастыкталган курама упай формуласын бербейт.

Ошондуктан төрт түшүнүктү катар коюу илимий жактан эсептелүүчү индекс аяктады дегенди билдирбейт.

Изилдөөчүлөр келечектеги иштерде курама көрсөткүч иштеп чыгуу ыкмаларын пайдаланууну, салмак берүү чечимдерин ачык аныктоону, сезгичтик талдоосун жүргүзүүнү жана ар түрдүү шаар шарттарында пилоттук баалоолорду өткөрүүнү сунушташат.

Булакта жок төрт өзгөрмөлүү кошуу теңдемеси бул жерде түзүлгөн эмес. Мындай теңдемени түзүү изилдөөчүлөр али бүтүрө элек модель иштеп чыгуу кадамын бүткөндөй көрсөтмөк.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

19. Изилдөө дизайны: Библиометриялык талдоо жана системалуу сереп

Изилдөөдө бири-бирин толуктаган эки адабият сереп ыкмасы колдонулган.

Библиометриялык талдоо илимий жарыя жазууларынын арасындагы сандык үлгүлөрдү изилдейт. Жарыялардын саны, ачкыч сөздөрдүн жыштыгы, жарыялаган өлкөлөр жана түшүнүктөрдүн бирге көрүнүү байланыштары сыяктуу көрсөткүчтөр аркылуу изилдөө тармагынын түзүлүшүн көрсөтүүнү көздөйт.

Системалуу адабият сереби алдын ала аныкталган изилдөө суроосу жана тандоо критерийлери боюнча тиешелүү жарыяларды аныктоого, баалоого жана алардын жыйынтыктарын бирге чечмелөөгө мүмкүндүк берет.

Бул эки ыкма бири-бирин алмаштырбайт. Ачкыч сөздүн жыштыгы белгилүү бир суу ташкыны чарасы иштээрин далилдебейт. Ошол сыяктуу макаланын көп цитаталанышы анын методологиялык жактан кемчиликсиз экенин билдирбейт.

20. Маалымат базасы, дата аралыгы жана издөө шарттары

Булакта Scopus маалымат базасы колдонулган. Издөө 2014-жылдан 2025-жылдын июлуна чейинки жарыяларга багытталган.

Издөө шарттары суу ташкыны технологиялары менен коомчулуктун даярдыгынын байланышын караган изилдөөлөргө басым жасоо үчүн тарылтылган.

Бул тандоо изилдөө суроосун тактоого жардам бергени менен, тиешелүү темадагы бардык жарыялар каралган дегенди билдирбейт. Башка маалымат базаларындагы, башка тилдердеги же жабык жеткиликтүү изилдөөлөр камтуудан тышкары калышы мүмкүн.

21. Колдонулган библиометриялык жана сереп программалары

Булакта Biblioshiny, VOSviewer 1.6.20 жана системалуу макала тандоо үчүн текстте Convidence деп аталган программа колдонулганы көрсөтүлгөн.

Biblioshiny библиометриялык маалыматтарды иштетүүнү жана визуалдаштырууну колдогон талдоо чөйрөсү.

VOSviewer илимий түшүнүктөр, жарыялар же башка библиометриялык элементтердин ортосундагы байланыш тармактарын визуалдаштыруу үчүн колдонулган программа.

Системалуу сереп башкаруу программасы изилдөө жазууларын тандоого, чыгаруу чечимдерин көзөмөлдөөгө жана сереп иш агымын уюштурууга жардам бере алат.

Булакта берилбеген программа жөндөөлөрү, бирге көрүнүү чектери, тармак нормалдаштыруу параметрлери же кластерлөө ажырымдуулуктары бул жерде так маанилер менен толтурулган эмес.

22. PICO менен изилдөө суроосун түзүмдөштүрүү

Булак системалуу серепте PICO алкагын колдонгонун билдирет.

PICO изилдөө суроосун системалуу аныктоого жардам берет. Бирок PICO колдонулушу каралган бардык изилдөөлөр рандомизацияланган көзөмөлдүү эксперимент болгонун же жалпы себептик таасир өлчөмү эсептелгенин билдирбейт.

23. Макала тандоо агымы: 47 жазуудан 27 изилдөөгө

Булактын 1-сүрөтүндө Scopus аркылуу 47 жазуу аныкталганы, ылайыктуулук баалоосунда 20 изилдөө чыгарылганы жана 27 изилдөө системалуу серепке киргизилгени көрсөтүлөт.

Булакта 47 жазуунун баары ылайыктуулук баалоосуна жеткени, 20 жазуу чыгарылганы жана 27 жазуу киргизилгени билдирилет.

Бул сандык агым серепке киргизилген изилдөөлөрдү аныктайт. Болгону 27 изилдөө табылганы тема боюнча дүйнөдөгү бардык жарыялар ушул сан менен чектелгенин билдирбейт.

24. Макалалардын сапатын баалоо

Булакта киргизилген ар бир изилдөө Q1–Q10 деп аталган он критерий менен бааланган. Критерийлер Ооба/Жок түрүндө упайланган; ачык далил жок болсо оң чечим берилбеши керектиги белгиленген.

Эки баалоочу изилдөөлөрдү өз алдынча карап чыкканын жана пикир келишпестиктерди талкуулап чечкенин билдиришкен.

Булактагы шайкештик эскертүүсү: Таблицада Q3 = 12, Q4 = 26, Q8 = 20 деп көрсөтүлгөнүнө карабай, талкуу текстинде тиешелүүлүгүнө жараша 11, 25 жана 21 деп айтылат. Булак бул айырмачылыктар үчүн так оңдоо бербейт. Ошондуктан таблица маанилери булак таблицаларына таандык деп берилип, тексттеги айырма жашырылган эмес.

25. Сапат баалоосунда жалпы упайды эсептөө

Булакта ар бир изилдөө үчүн оң жоопторду саноо аркылуу эң көп 10 упайлык жалпы упай аныкталган.

Бул упай ар бир критерий бирдей бирдиктик салым менен саналат дегенди билдирет. Булак критерийлерге ар башка салмак берген альтернативдүү упай системасы колдонулганын айтпайт.

Мисалы, изилдөө он критерийдин жетисинде Ооба деп бааланса, жалпы упайы 7 болот. Бул ошол изилдөөнүн бардык илимий жыйынтыктары %70 тактык менен далилденген дегенди билдирбейт.

Ошол сыяктуу изилдөөнүн жогорку жалпы упай алышы анын бардык контексттерде жарактуу экенин же себептик жыйынтыктары так экенин билдирбейт.

Булак 3-таблицада баалоо упайларынын жалпы орточосун болжол менен 6,85 деп билдирет. Бул маани каралган 27 изилдөөнүн колдонулган сапат критерийлериндеги жалпы упайлары менен гана байланыштуу.

Q7 жана Q9 үчүн оң жыйынтыктардын салыштырмалуу чектелүү болушу булакта каралган изилдөөлөрдүн айрымдарында отчеттуулуктун ачыктыгы жана кайра өндүрүлө билүү жагынан жакшыртылышы керек болгон тармактар болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

26. Изилдөөлөрдүн жарыя сапаты квартилдери

Булакта 27 изилдөөнүн 15и Q1, сегизи Q2 жана төртөө Q4 квартилдеги журналдарда жарыяланганы айтылат.

Q1–Q4 журнал квартилдери менен Q1–Q10 сапат баалоо суроолору ар башка классификация системалары. Бирдей Q тамгасын колдонгону аларды бир критерий кылбайт.

Журналдын квартил классы тиешелүү жарыя тармагындагы салыштырмалуу журнал позициясына байланыштуу. Жеке макаланын ыкмасынын же жыйынтыктарынын түз тууралык кепилдиги эмес.

27. Библиометриялык ачкыч сөздөрдүн жыштыгы

Булак 3-сүрөттө өзгөчө көрүнгөн түшүнүктөрдүн колдонуу жыштыгы көрсөтүлөт. Климаттын өзгөрүшү 31, тобокелдикти баалоо 28, flooding 26 жана floods 23 жолу билдирилген.

Flooding жана floods англисче булак текстинде өзүнчө ачкыч сөз формалары. Мааниси жакын болгонуна карабай, булак сандары автоматтык түрдө бириктирилбеши керек.

Булак 3-сүрөттө disaster management, flood, flood control, disasters, human жана vulnerability сыяктуу терминдер да көрсөтүлгөн. Алар тиешелүү илимий жарыяларда климат тобокелдиги, коркунуч баалоосу жана адамдын аялуулугу бирге талкууланганын чагылдырган түшүнүктөр.

Ачкыч сөз жыштыктары айрым темалардын жарыя жазууларында көрүнүшүн түшүндүрүүгө жардам берет. Бирок түшүнүк көп кездеши анын башка түшүнүктөрдөн илимий жактан маанилүүрөөк же себептик жактан таасирдүүрөөк экенин далилдебейт.

28. Treemap: Изилдөө багыттарынын салыштырмалуу көрүнүшү

Булак 4-сүрөт ачкыч сөздөрдү кутулардын аянты менен көрсөткөн treemap визуалдаштыруусу. Кутулардын аянты тиешелүү түшүнүктүн библиометриялык өкүлчүлүк көлөмүн көрсөтүү үчүн колдонулат.

Булак баянында айлана-чөйрөнү мониторингдөө жана суунун сапаты болжол менен %6дан, дарыялар, дарыя булганышы жана тобокелдикти баалоо болжол менен %5тен айырмаланат.

Бул пайыздар суу ташкыны коркунучунун физикалык ыктымалдыгы эмес. Жарыяларда колдонулган тиешелүү түшүнүктөрдүн библиометриялык бөлүштүрүлүшүн көрсөтөт.

Treemapтын бардык чийки жазуулары жана нормалдаштыруу деталдары булакта өзүнчө кайра өндүрүү таблицасы катары берилбегендиктен, калган бардык кутулардын сандык маалыматтары болжолдонуп жаңы treemap түзүлгөн эмес.

29. Ачкыч сөз тармактары жана бирге көрүнүү талдоосу

Булак 5-сүрөт түшүнүктөрдүн жарыяларда бирге көрүнүү байланыштарын тармак түзүлүшү менен көрсөтөт.

Бирге көрүнүү тармагы эки терминдин бир эле жарыя жазуусунда же аныкталган талдоо бирдигинде бирге болушуна негизделиши мүмкүн. Тармактагы байланыштар колдонулган библиометриялык ыкмага жараша түшүнүктөрдүн ортосундагы байланыш жакындыгын чагылдырат.

Булак бул тармакта үч үстөм концептуалдык кластерди аныктайт:

• Суу ташкыны тобокелдиги, тобокелдикти кабыл алуу, даярдык жана тобокелдикти башкаруу менен байланышкан түшүнүктөр.
• Коркунучту баалоо, аялуулук жана кырсыктарды алдын алуу сыяктуу баалоо жана саясат түшүнүктөрү.
• Географиялык жана социалдык-экономикалык контекст менен байланышкан түшүнүктөр.

Бул кластерлер тармактын дисциплиналар аралык түзүлүшүн көрсөтөт. Физикалык коркунучту баалоо, социалдык таасирлер жана башкаруу маселелери жарыяларда бири-бири менен байланышта.

Бирок тармакта эки түшүнүктүн байланыштуу болушу алардын бири экинчисине себеп экенин далилдебейт. Мындан тышкары, тармак түйүндөрүнүн координаттары булакта машина аркылуу кайра тартууга боло турган так сандык маалымат таблицасы катары берилбегендиктен, оригинал тармак геометриясы көчүрүлгөн эмес.

30. Темалык өзгөрүү: 2014–2023 жана 2024–2025

Булак 6-сүрөт ар башка мезгилдердеги негизги изилдөө темаларынын байланышын Sankey диаграммасы менен көрсөтөт.

Биринчи мезгилде климаттын өзгөрүшү, кырсык тобокелдигин азайтуу, климаттын өзгөрүшүнө ылайыкташуу жана даярдык сыяктуу кеңири темалар болсо, кийинки мезгилде суу ташкыны тобокелдиги, тобокелдикти башкаруу, тобокелдикти кабыл алуу, даярдык жана туруктуулук сыяктуу көбүрөөк конкреттүү темалар көрүнөт.

Таблица булак Sankey диаграммасынын илимий билдирүүсүн мезгилдер арасында концептуалдык түшүндүрөт. Ар бир сап белгилүү агымдын сандык көлөмүн же так бирден-бир дал келүүсүн билдирбейт.

Sankey байланыштарынын так салмактары жетиштүү билдирилбегендиктен, жаңы сандык Sankey сүрөтү түзүлгөн эмес. Бул илимий маалыматты таштап кетүү эмес, белгисиз байланыш салмактарын ойлоп чыгарбоо.

31. Өлкөлөр аралык жарыя жана кызматташтык үлгүлөрү

Булактын 2-сүрөтү жооптуу авторлордун өлкөлөрүнө жана бир өлкөлүү менен көп өлкөлүү жарыялардын айырмасына көңүл бурат.

Булак баянында Америка Кошмо Штаттары жарыялардын саны боюнча алдыда экени; Индия жана Индонезия көз карандысыз изилдөө салымдары менен, Улуу Британия жана Пакистан эл аралык кызматташтык жагынан өзгөчө экени айтылат.

Бул жыйынтыктар белгилүү библиометриялык маалымат топтомуна тиешелүү. Ар бир өлкөнүн дүйнөдөгү жалпы суу ташкыны изилдөө мүмкүнчүлүгүнүн же илимий активдүүлүгүнүн так рейтинги эмес.

Өлкөлөр боюнча бардык сандык бөлүштүрүүлөр макала текстинде ачык булак таблицасы катары берилбегендиктен, графиктен так өлкө маанилери болжолдонгон эмес.

32. Системалуу серептеги изилдөөлөрдүн негизги темалары

Серептин 27 изилдөө боюнча берген кеңири салыштыруулары бир нече маанилүү изилдөө багыттарын көрсөтөт.

33. Тандалган изилдөөлөрдүн жыйынтыктары кантип айырмаланышы керек?

33.1. Чоң Аккрада үй-бүлөлөрдүн суу ташкынына даярдыгы

Гананын Чоң Аккра метропол аймагын изилдеген эмгек үй-бүлөлөрдүн суу ташкынына даярдыгына байланышкан чечимдерди жана институционалдык колдоону карайт. Сереп коомчулуктун көз караштары жана институционалдык координация даярдык стратегиялары үчүн маанилүү экенин айтат.

Бул жыйынтык Гана изилдөөсүнүн контекстине тиешелүү. Ушундай эле катышуу же даярдык деңгээли бардык шаардык аймактар үчүн кабыл алынбайт.

33.2. Колумбияда көп өзгөрмөлүү гидрологиялык божомол

Колумбиядагы LSTM изилдөөсү гидрологиялык убакыт катарларындагы татаал байланыштарды моделдөөнү көздөйт. Сереп бул ыкма суунун деңгээлин божомолдоодо колдонулушу мүмкүн экенин белгилейт.

Бирок моделдин көрсөткүчү тиешелүү маалымат жана изилдөө шарттарына байланыштуу. Сереп авторлорунун өздөрү иштеп чыккан жаңы Колумбия суу ташкыны божомол модели жок.

33.3. Италияда климаттык тынчсыздануу жана даярдык

Simeto дарыясынын алабындагы изилдөө климаттын өзгөрүшү боюнча тынчсыздануу практикалык суу ташкынына даярдык менен кандай байланышта экенин изилдейт.

Серепте бул изилдөөнүн маанилүү билдирүүсү — климаттын өзгөрүшү тууралуу жогорку маалымдуулук дайыма күчтүүрөөк даярдык же туруктуу ылайыкташуу инвестицияларына даярдык дегенди билдирбейт.

Бул табылга билим же тынчсызданууну түздөн-түз аяктаган даярдык жүрүм-туруму менен теңебөө керектигин колдойт.

33.4. Пакистандагы эрте эскертүү системалары

Пакистанда эрте эскертүү системаларына багытталган изилдөө техникалык инфраструктура менен катар коомчулуктун эскертүүлөрдү түшүнүшү жана бул системаларга ишениши маанилүү экенин карайт.

Булакта технология менен коммуникациянын ортосундагы көйгөйлөр эрте эскертүү системаларынын коомдук колдонулушун чектеши мүмкүн экени баса белгиленет.

Мындан бардык эрте эскертүү системалары натыйжасыз деген тыянак чыгарууга болбойт. Жыйынтыктар натыйжалуулук техникалык жана социалдык шарттарга бирге байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

33.5. Мексикада коомчулук менен бирге суу ташкынын визуалдаштыруу

Тихуанада жүргүзүлгөн коомчулукка негизделген изилдөө жергиликтүү катышуу менен суу ташкынын моделдөөнү бирге караган.

Сереп колдонуучулардын муктаждыктары жана пикирлери эске алынганда суу ташкыны коркунучунун визуалдаштыруулары пландаштыруу үчүн көбүрөөк тиешелүү жана түшүнүктүү боло аларын билдирет.

Бул мисал маалыматты жөн гана берүү эмес, аны бирге иштеп чыгуу да илимий баалоонун темасы боло аларын көрсөтөт.

33.6. Таиланддагы Ayutthaya изилдөөлөрү

Ayutthaya боюнча каралган изилдөөлөр шаардык суу ташкыны коркунучун, жерди пайдаланууну, жер үстүндөгү агымды, даярдык окутуусун жана жергиликтүү башкаруу шарттарын баалайт.

Булакта камтылган изилдөөлөрдүн бири 522 катышуучунун маалыматын колдонгон. Серепте жер үстүндөгү агым, жерди пайдалануу жана жаан сыяктуу көрсөткүчтөр суу ташкыны коркунучу үчүн маанилүү экени айтылат.

Бирок бул 522 катышуучу Verianla негиз кылган системалуу серепте жаңы чогултулган үлгү эмес; каралган оригинал изилдөөлөрдүн бирине тиешелүү.

34. Изилдөөнүн интеграция деңгээлине байланыштуу чечмелөөсү

Булак талкуусу техникалык божомолго багытталган изилдөөлөр жогорку техникалык көрсөткүчтөрдү билдириши мүмкүн экенин, бирок коомчулук менен бирге өндүрүүнү чектелүү деңгээлде карай турганын; коомчулуктун катышуусуна багытталган изилдөөлөр болсо жергиликтүү көз караштарды жакшыраак камтып, айрым техникалык баалоо компоненттеринен ажырап калышы мүмкүн экенин белгилейт.

Бул айырма эки изилдөө ыкмасынын бири керексиз дегенди билдирбейт. Максат — гидрологиялык баалоо менен социалдык мүмкүнчүлүк бири-бирин толуктаган изилдөө дизайндарын өнүктүрүү.

Серепте Q3, Q5, Q7 жана Q9 сыяктуу сапат критерийлерин бирге чечмелөө аркылуу методологиялык катаалдык менен коомчулуктун катышуусунун байланышы талкууланат. Бирок бул чечмелөө бул байланыштар себептик түрдө өлчөнгөн жаңы мета-анализ жыйынтыгы эмес.

35. Маалымат жагынан чектелген шаардык аймактар

Булак жогорку сапаттагы жана үзгүлтүксүз маалымат талап кылган техникаларды маалымат инфраструктурасы чектелген аймактарда колдонуу кыйыныраак болушу мүмкүн экенин айтат.

Айрыкча өнүгүп жаткан шаарларда сенсор тармактарынын камтуусу, өлчөөлөрдүн үзгүлтүксүздүгү жана маалыматка жетүү тартиби айырмаланышы мүмкүн. Бул божомол моделдерин окутуу жана сыноо үчүн маанилүү.

Ошол эле учурда маалымат аз болгон жерлерде технологиялык инфраструктураны гана көбөйтүү жетишсиз болушу мүмкүн. Жергиликтүү коомчулуктар менен маалымат өндүрүү жана жеткиликтүү тобокелдик коммуникациясы колдонмолорду баалоодо өзүнчө өлчөм катары каралышы керек.

36. Изилдөө сунуш кылган башкаруу жана саясат багыттары

Сереп мурдагы жыйынтыктардын синтезине таянып үч негизги саясат багытын талкуулайт.

Маалыматтардын өз ара иштешүүсү: Суу ташкынына байланышкан институттар түзгөн божомол, мейкиндиктик баалоо жана маалымат бүтүндүгү системалары бири-биринен бөлүнүп калбашы үчүн шайкеш маалымат стандарттарынын маанисин баалоо.

Коомчулуктун даярдыгын өлчөнүүчү натыйжа катары кароо: Даярдык окутуусун, жергиликтүү катышууну жана коргоочу мүмкүнчүлүктү инфраструктура инвестицияларынын кошумча пайдасы катары гана эмес, өз алдынча бааланууга тийиш болгон факторлор катары кароо.

Инклюзивдүү колдонуу: Төмөн кирешелүү, санариптик жеткиликтүүлүгү чектелген же социалдык жактан аялуу коомчулуктар технологиялык эскертүү системаларынан четте калбашы үчүн чараларды иштеп чыгуу.

Булар сереп авторлорунун адабиятка негизделген сунуштары. Изилдөөдө бул үч саясат вариантын колдонгон жаңы шаар башкаруу эксперименти же чыгым-пайда жыйынтыгы билдирилген эмес.

37. Келечектеги изилдөөлөр үчүн беш артыкчылык

Булак келечектеги индекс сыноолору үчүн жогорку кирешелүү жана маалыматка бай шаарлар, орто кирешелүү жана маалымат жагынан чектелген шаарлар жана расмий эмес конуш аймактары сыяктуу ар башка шаар шарттарын баалоону сунуштайт.

Бул классификациялар жаңы талаа үлгүсү катары колдонулган эмес; сунушталган тастыктоо программасынын бөлүктөрү.

38. Сүрөткө негизделген суу ташкыны тереңдигин баалоо

Сереп келечекте изилдене турган технологиялардын арасында сүрөттөрдөн суу ташкынынын тереңдигин же суу каптоо классын чыгарган терең үйрөнүү ыкмаларына да токтолот.

CBAM менен жакшыртылган ResNet50 сыяктуу моделдер визуалдык маалыматтан белгилүү классификация өзгөчөлүктөрүн үйрөнүүгө колдонулушу мүмкүн болгон архитектура мисалдары катары талкууланат.

Булак так түрдө системалуу серепте бааланган 27 изилдөө бул белгилүү ыкманы колдонбогонун белгилейт.

Ошондуктан сүрөткө негизделген тереңдик классификациясы азыркы серептин сыналган негизги жыйынтыгы эмес, келечекте баалоо сунушталган технологиялык багыт.

39. Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү

Адабияттын камтуусу: Издөө бир библиографиялык маалымат базасына, белгилүү жылдарга, англис тилиндеги журнал макалаларына жана ачык жеткиликтүү жарыяларга багытталган. Бул камтуудан тышкары калган изилдөөлөр киргизилбей калышы мүмкүн.

Изилдөөлөрдүн саны: Системалуу сереп 27 изилдөөнү камтыйт. Бул сан салыштырма чечмелөө үчүн колдонулушу мүмкүн; бирок дүйнөдөгү бардык суу ташкыны изилдөөлөрүнүн толук өкүлчүлүгү дегенди билдирбейт.

Гетерогендик ыкмалар: Каралган изилдөөлөрдө гидрологиялык моделдөө, GIS, сурамжылоо, маек жана ар түрдүү статистикалык ыкмалар бар. Бул изилдөөлөрдүн бардык жыйынтыктары бир жалпы таасир өлчөмүнө кыскартылган эмес.

Технологиялык интеграция: Булак ар түрдүү технология түрлөрүн бирге колдонгон тастыкталган колдонмолор чектелүү экенин белгилейт. Жаңы интеграцияланган колдонмонун ийгилиги түз өлчөнгөн эмес.

Социалдык натыйжаларды өлчөө: Тобокелдик тууралуу маалымдуулук, окутуудагы жетишкендик, даярдык ниети жана аткарылган даярдык жүрүм-турумдары бири-бири менен аралаштырылбашы керек.

Географиялык өкүлчүлүк: Ар башка өлкөлөрдүн изилдөө камтуусундагы өкүлчүлүгү бирдей эмес. Булак айрыкча маалымат жагынан чектелген жана төмөн/орто кирешелүү аймактарда кошумча изилдөө керек экенин баса белгилейт.

Сапат таблицасындагы шайкешсиздиктер: Айрым сапат критерийлеринин оң жооп сандары таблицалар менен талкуу текстинин ортосунда ар башка берилген. Бул айырмачылыктар окурмандан жашырылбашы керек.

Индекстин бүтпөгөнү: Сунушталган төрт өлчөмдүү шаардык суу ташкынына аялуулук ыкмасы азырынча акыркы математикалык аныктамасы жана талаа тастыктоосу аяктаган өлчөө куралы эмес.

40. Изилдөө колдогон жана колдобогон дооматтар

41. Изилдөөнүн илимий салымын баалоо

Бул серептин негизги салымы — шаардык суу ташкыны тобокелдигин баалаган технологияларды техникалык көрсөткүч жагынан гана изилдебеш керек экенин ачык көрсөткөн адабиятка негизделген изилдөө алкагын сунуштоо.

Суу ташкынын божомолдоону техникалык жактан жакшыртуу, жогорку ажырымдуулуктагы карталарды иштеп чыгуу жана маалымат бүтүндүгүн күчөтүү маанилүү изилдөө тармактары. Бирок бул техникалык жыйынтыктарды коомчулуктун реалдуу даярдык мүмкүнчүлүгү менен байланыштырууга өзүнчө баалоо керек.

Сереп эскертүү алган коомчулук менен маалымат өндүрүүгө салым кошкон же чечим кабыл алуу процесстерине катышкан коомчулуктун айырмасын тактайт. Мындан тышкары, социалдык-экономикалык аялуулукту жана жергиликтүү башкаруу даярдыгын бул баалоого кошууну сунуштайт.

Ошондуктан изилдөө технологияны колдонууну өзүнчө коомдук туруктуулук деп кабыл албоо керек деген маанилүү илимий чечмелөө берет.

42. Жалпы жыйынтык

Sodri жана кесиптештеринин изилдөөсү туруктуу шаардык суу ташкынын башкаруу үчүн гидрологиялык, географиялык, технологиялык, социалдык жана башкаруу маалыматтарын бирге баалоо зарыл экенин көрсөтөт.

Каралган илимий адабият суу ташкынын божомолдоодо машиналык үйрөнүү, мейкиндиктик талдоодо GIS жана LiDAR, коомчулук маалыматтарын чогултууда санариптик платформалар жана окутууда интерактивдүү колдонмолор сыяктуу ар кандай куралдар колдонулушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бирок серептин негизги жыйынтыгы бул технологиялар өзүнөн өзү интеграцияланган жана тастыкталган суу ташкынын башкаруу системасын түзбөй турганы.

Авторлор сунуштаган төрт өлчөмдүү шаардык суу ташкынына аялуулук ыкмасы келечекте технологиялык мүмкүнчүлүктү, коомчулуктун катышуусун, социалдык-экономикалык шарттарды жана башкаруу даярдыгын бирге баалаган кеңири изилдөөлөр үчүн концептуалдык башталыш берет.

Бул ыкма реалдуу өлчөө индексине айланышы үчүн көрсөткүчтөр аныкталып, салмак берүү жана нормалдаштыруу процесстери түшүндүрүлүп, сезгичтик талдоолору жүргүзүлүп жана ар кандай шаар контексттеринде эмпирикалык түрдө тастыкталышы керек.

Жыйынтыктап айтканда, изилдөө жаңы суу ташкыны божомол көрсөткүчүнүн далили эмес; технологиялык тобокелдик баалоо менен коомчулуктун даярдыгынын ортосундагы илимий жана практикалык боштуктарды аныктаган, аларды бирге кароо үчүн өнүктүрүлө турган өлчөө алкагын түшүндүргөн системалуу адабият сереби.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска академиялык изилдөөнүн библиографиялык идентификациясы

Түпнуска аталышы: Integrating Technology into Sustainable Urban Planning: Assessing Urban Flood Vulnerability and Strengthening Community Preparedness for Enhanced Water Security

Авторлор: Ahyahudin Sodri; Mauliza Fatwa Yusdian; Haruki Agustina; Nuraeni Nuraeni; Riska Nur Azizah.

Жооптуу автор: Ahyahudin Sodri.

Мекемелер: Department of Environmental Science, Graduate School of Sustainable Development, Universitas Indonesia; Social Environment, Community Engagement, and Environmental Economics Research Cluster, Universitas Indonesia; Magister Social Welfare Science, Faculty of Social and Political Science, Universitas Indonesia.

Журнал: Urban Science.

Басмакана: MDPI, Basel, Швейцария.

Жарыя маалыматы: 2026, том 10, сан 7, макала 404.

Жөнөтүлгөн күнү: 10 май 2026.

Оңдолгон күнү: 3 июль 2026.

Кабыл алынган күнү: 8 июль 2026.

Жарыяланган күнү: 12 июль 2026.

DOI: 10.3390/urbansci10070404.

Расмий жарыя шилтемеси: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/7/404

DOI шилтемеси: https://doi.org/10.3390/urbansci10070404

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Лицензия шарттары.

Макаланын түрү: Рецензияланган академиялык сереп; библиометриялык талдоо жана системалуу адабият сереби.

Каржылоо жана изилдөө билдирүүлөрү

Каржылоо: Research and Development (Risbang), Universitas Indonesia; PUTI Q1 2024 изилдөө программасы. Булакта NKB-552/UN2.RST/HKP.05.00/2024 келишим маалыматы берилген.

Этика комитети: Булакта колдонулбай турганы көрсөтүлгөн.

Маалымдалган макулдук: Булакта колдонулбай турганы көрсөтүлгөн.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Изилдөө маалыматтары суроо-талап боюнча авторлордон алынары билдирилген. Чийки маалымат бул Verianla жазуусунда өз алдынча кайра талданган эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Ыраазычылык: Изилдөө Universitas Indonesiaнын 2024-жылкы Suburban Watershed, Water Security and Quality Index изилдөө темасы менен байланыштуу жүргүзүлгөн; Risbang Universitas Indonesia колдоосу көрсөтүлгөн.

Авторлордун салымдары

Булакта концептуалдаштыруу бардык беш авторго; методология Ahyahudin Sodri жана Mauliza Fatwa Yusdianга; программалык камсыздоо Mauliza Fatwa Yusdian жана Nuraeni Nuraeniге; текшерүү, формалдык талдоо жана изилдөө Ahyahudin Sodri менен Mauliza Fatwa Yusdianга таандык деп көрсөтүлгөн.

Булак жана маалыматтарды иреттөө иштерине Mauliza Fatwa Yusdian менен Nuraeni Nuraeni салым кошкон. Түпнуска текстти даярдоого жана карап чыгууга бардык авторлор катышкан. Визуалдаштыруу Ahyahudin Sodri, Mauliza Fatwa Yusdian жана Nuraeni Nuraeniге; көзөмөл Ahyahudin Sodri жана Haruki Agustinaга; долбоорду башкаруу жана каржылоо алуу Ahyahudin Sodriге таандык деп көрсөтүлгөн.