Осебпазирии шаҳрӣ ба обхезӣ соҳаи арзёбиест, ки нишон медиҳад одамон, биноҳо, инфрасохтор ва системаҳои иҷтимоии шаҳр то чӣ андоза ба паёмадҳои манфии хатари обхезӣ дучор ва ҳассосанд. Таҳқиқоти Ahyahudin Sodri ва ҳамкоронаш як баррасии библиометрӣ ва систематикӣ мебошад, ки меомӯзад робитаи байни технологияҳои барои муайян кардани осебпазирӣ ба обхезӣ истифодашаванда ва омодагии ҷомеа ба офатҳо дар адабиёти илмӣ чӣ гуна баррасӣ шудааст. Аз 47 сабти дар пойгоҳи Scopus муайяншуда 27 таҳқиқоти илмӣ интихоб ва арзёбӣ шудаанд; истифодаи системаҳои иттилооти ҷуғрофӣ (GIS), LiDAR, шабакаҳои хотираи дароз-кӯтоҳмуддат (LSTM), омӯзиши мошинӣ, платформаҳои маълумоти аз ҷомеа ҷамъоваришуда ва блокчейн дар якҷоягӣ бо иштироки ҷомеа ва таҳқиқоти омодагӣ тафсир шудааст.

Баррасӣ натиҷаҳои мавҷудаи таҳқиқотро муттаҳид мекунад, ки нишон медиҳанд пешрафт дар арзёбии техникии обхезӣ худ аз худ қобилияти омодагии ҷомеаро зиёд намекунад. Арзиши системаҳои технологӣ барои пешгӯӣ, харитасозӣ ва мубодилаи маълумотро танҳо нишондиҳандаи техникӣ муайян намекунад. Фаҳмо будани маълумоти хатар, боэътимод донистани он, мутобиқат ба шароити маҳаллӣ ва қобилияти одамон барои таҳияи амалҳои муҳофизатии иҷрошаванда низ муҳиманд.

Муҳаққиқон пешниҳод мекунанд, ки индекси ҳамгирошудаи ояндаи осебпазирии шаҳрӣ ба обхезӣ чор андозаи ҳамдигарро пуркунанда — иқтидори технологӣ, сифати иштироки ҷомеа, осебпазирии иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва омодагии идоракунӣ — ро дар бар гирад. Аммо таҳқиқот формулаи ниҳоии рақамии индекс, вазнҳои тасдиқшуда ё фаъолияти мустақили саҳроиро, ки ин чор андозаро муттаҳид мекунанд, пешниҳод намекунад.

Ҳудуди тафсири илмӣ: Татбиқҳои LSTM, LiDAR, GIS, блокчейн ва воқеияти виртуалӣ, ки дар мақола баррасӣ шудаанд, ба таҳқиқоти қаблие тааллуқ доранд, ки дар баррасии систематикӣ таҳлил шудаанд. Ҳамаи онҳо аз ҷониби муаллифони таҳқиқоти ҷорӣ дар тарҳи нави таҷрибавӣ таҳия ё якҷоя санҷида нашудаанд.

1. Аҳамияти обхезиҳои шаҳрӣ барои банақшагирии устувори шаҳр

Хатари обхезӣ дар шаҳрҳо на танҳо ба миқдор ва шиддати бориш, балки ба хусусиятҳои сатҳҳои шаҳрӣ, инфрасохтори дренаж, шабакаҳои табиии обгузар ва шакли маҳалҳои истиқоматӣ низ вобаста аст. Таҳқиқоти манбаъ таъкид мекунад, ки тағйирёбии иқлим ва рӯйдодҳои шадиди метеорологӣ идоракунии обхезиҳои шаҳриро мураккабтар мекунанд.

Густариши роҳҳо, таваққуфгоҳҳо, биноҳо ва дигар сатҳҳои сахт метавонад минтақаҳоеро, ки оби борон ба хок ҷаббида мешавад, маҳдуд кунад. Вақте об дар сатҳ ҷамъ мешавад ё ба системаи дренажӣ ворид мегардад, иқтидори интиқоли система ҳангоми бориши шадид метавонад нокифоя шавад.

Тағйир додани маҷрои табиии рӯдҳои шаҳрӣ, пӯшонидани онҳо ва равона кардани об ба каналҳои пӯшида низ метавонад ба рафтори гидрологӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, идоракунии обхезӣ танҳо ба иқтидори як канал ё қубур маҳдуд намешавад; он арзёбии якҷояи тамоми ҳавза ва маҳалҳои шаҳриро талаб мекунад.

Манбаъ аҳамияти афзояндаи инфрасохтори кабуд-сабз ва роҳҳалҳои ба табиат асосёфтаро барои муқобила бо ин мушкилот баррасӣ мекунад. Ин роҳҳалҳо метавонанд ба нигоҳдорӣ, таъхир, ҷаббиши об ба хок ва идоракунии он дар майдонҳои кушода алоқаманд бошанд. Аммо фаъолияти воқеии ҳар роҳҳал аз хок, топография, бориш ва шароити тарҳрезии маҳаллӣ вобаста аст.

Обхезии Плювиалӣ Чист ва Аз Обхезии Дарёӣ Чӣ Фарқ Дорад?

Обхезии плювиалӣ (pluvial flooding) обхезиест, ки ҳангоми зиёд шудани бориши шадид аз иқтидори дренажи маҳаллӣ ва хориҷ кардани оби рӯизаминӣ ба вуҷуд меояд. Барои ба амал омадани чунин обхезӣ ҳатман аз маҷро баромадани дарё лозим нест. Дар обхезии дарёӣ бошад, зиёд шудани ҷараён ва сатҳи об аз шароити интиқоли маҷрои дарё омилҳои ҳалкунанда мебошанд. Баррасии манбаъ махсусан таҳқиқоти марбут ба бориши шадид, ҷараёни рӯизаминӣ, дренажи шаҳрӣ ва хатари обхезиҳои ногаҳониро арзёбӣ мекунад.

2. Робитаи бориш, ҷараёни рӯизаминӣ ва сатҳҳои обногузар

Дар рӯйдоди бориш як қисми об метавонад дар сатҳ ҷорӣ шавад, қисми дигар ба хок ҷаббида шавад ва қисми дигар дар равандҳои гуногуни нигоҳдории муваққатӣ иштирок кунад. Ин тақсимот аз пӯшиши замин, нишебӣ, хусусиятҳои хок, намнокии қаблӣ ва инфрасохтор таъсир мегирад.

Афзоиши сатҳҳои обногузар, агар дигар шароит яксон бошад, метавонад аҳамияти ҷараёни рӯизаминиро зиёд кунад. Аммо наметавон фарз кард, ки ҳамаи боришҳо бо як таносуб ба ҷараёни рӯизаминӣ табдил меёбанд.

Дар арзёбии обхезӣ на танҳо миқдори умумии бориш, балки тақсимоти он дар вақт низ муҳим аст. Бориши зиёди кӯтоҳмуддат метавонад нисбат ба ҳамон миқдори умумӣ, ки дар муддати дарозтар паҳн шудааст, паёмадҳои гидравликии гуногун ба бор орад.

Баррасии манбаъ ин механизмҳои гидрологиро тавассути таҳқиқоти қаблӣ муҳокима мекунад. Муаллифони баррасӣ натиҷаҳои андозагирии таҷрибаи нави бориш-ҷараёнро гузориш накардаанд.

3. Фарқ байни хатари обхезӣ, дучоршавӣ, осебпазирӣ ва омодагӣ

Гарчанде ин мафҳумҳо бо ҳам алоқаманданд, онҳо як бузургиро чен намекунанд. Минтақа метавонад хатари баланди обхезӣ дошта бошад, вале аҳолӣ ё инфрасохтори дучоршаванда маҳдуд бошад. Дар минтақаи дигар, ҳатто агар хатари физикӣ пасттар бошад, осебпазирии иҷтимоӣ-иқтисодӣ метавонад паёмадҳоро вазнинтар кунад.

Таҳқиқоти манбаъ зарурати равишеро баррасӣ мекунад, ки хатари обхезиро танҳо бо харитаҳои физикӣ арзёбӣ накарда, шароити омодагии ҷомеаро низ ба назар мегирад.

4. Робитаи амнияти об ва идоракунии обхезӣ

Амнияти обро танҳо ба мавҷудияти миқдори кофии об маҳдуд кардан мумкин нест. Дар шаҳрҳо идомаи кори системаҳои об, ҳифзи инфрасохтор, сифати об ва идоракунии хатарҳои вобаста ба об низ муҳиманд.

Обхезиҳои шадид метавонанд ба инфрасохтори нақлиётӣ ва канализатсия таъсир расонида, ба қатъшавии хадамоти об ва хавфи ифлосшавии муҳити зист мусоидат кунанд. Аз ин рӯ, омодагӣ ба обхезӣ ва идоракунии устувори обро метавон ҳамчун талаботи вобастаи банақшагирӣ арзёбӣ кард, на ҳамчун соҳаҳои ҷудогона.

Баррасии манбаъ пешниҳод мекунад, ки ворид кардани осебпазирӣ ба обхезӣ ва сатҳи омодагии ҷомеа ба низоми умумии арзёбӣ метавонад самти таҳқиқотие бошад, ки ба амнияти дарозмуддати об мусоидат мекунад. Аммо таҷрибаи нави саҳроии амнияти об, ки андозаи чунин саҳмро чен кунад, вуҷуд надорад.

5. Холигии асосии таҳқиқот, ки дар адабиёт муайян шудааст

Қисме аз таҳқиқоти мавҷуда ба баланд бардоштани дақиқии техникии пешгӯии обхезӣ, қисми дигар ба таҳияи харитаҳои ҷуғрофии осебпазирӣ ва баъзеҳо ба фаҳмидани дарки хатар ва сатҳи омодагии ҷомеа тамаркуз мекунанд.

Рушди ҷудогонаи ин самтҳо метавонад арзёбии он ки маълумоти тавлидшудаи системаи техникӣ воқеан ба қобилияти омодагии қобили истифода дар ҷомеа табдил меёбад ё не, душвор созад.

Масалан, мавҷудияти харитаи баландҳалли обхезӣ худ аз худ маънои онро надорад, ки ҷомеаи дахлдор онро мефаҳмад ё одамон медонанд кадом чораҳои муҳофизатиро бояд татбиқ кунанд.

Ба ҳамин монанд, муваффақияти алгоритми пешгӯӣ дар арзёбии техникӣ исбот намекунад, ки огоҳиҳо ба хонаводаҳои камдаромад ё дорои дастрасии маҳдуди рақамӣ расидаанд.

Саволи асосии илмии баррасӣ ин аст, ки осебпазирии шаҳрӣ ба обхезӣ бо дарназардошти якҷояи усулҳои технологӣ ва қобилияти омодагии ҷомеа чӣ гуна омӯхта мешавад.

LSTM, GIS ва LiDAR Дар Пешгӯии Обхезӣ Чӣ Гуна Истифода Мешаванд?

Шабакаҳои хотираи дароз-кӯтоҳмуддат (Long Short-Term Memory, LSTM) моделҳои шабакаи нейронӣ мебошанд, ки барои омӯхтани намунаҳои замонӣ аз ченкуниҳои пайдарпайи гидрологӣ истифода мешаванд. Системаҳои иттилооти ҷуғрофӣ (Geographic Information Systems, GIS) идоракунӣ, муттаҳидсозӣ ва таҳлили фазоии маълумоти вобаста ба ҷойгиршавиро таъмин мекунанд. LiDAR (Light Detection and Ranging) бошад усули ошкорсозиест, ки бо ченкуниҳои лазерӣ муаррифии муфассали геометрияи сатҳро дастгирӣ мекунад. Баррасии манбаъ истифодаи ин технологияҳоро дар таҳқиқоти қаблӣ омӯхтааст, вале татбиқи наверо, ки ҳар се технологияро дар як системаи тасдиқшудаи пешгӯии обхезӣ муттаҳид кунад, пешниҳод накардааст.

6. LSTM: Омӯзиши қаторҳои вақти гидрологӣ

LSTM навъи моделест, ки ба оилаи шабакаҳои нейронии такроршаванда дохил шуда, барои омӯхтани вобастагиҳо дар маълумоти пайдарпай таҳия шудааст. Он метавонад барои арзёбии якҷояи тағйирёбандаҳое чун сатҳи об, ҷараён ва бориш, ки дар вақт чен мешаванд, истифода шавад.

Дар таҳқиқоти моделсозии гидрологии бисёртағйирёбанда, ки дар манбаъ баррасӣ шудааст, истифодаи ченкуниҳои сатҳи об, ҷараён ва бориш аз ду истгоҳи гидрологӣ зикр шудааст.

Бисёртағйирёбанда будани модел маънои онро дорад, ки он на танҳо ба як қимати қаблии сатҳи об, балки ба маълумоти аз намудҳои гуногуни ченкунӣ омада такя карда, робитаҳои пешгӯиро месозад.

Механизмҳои хотира ва дарвоза дар меъмории LSTM ба истифодаи маълумоти гузашта дар пешгӯиҳои минбаъда ва омӯхтани он ки кадом маълумот нигоҳ дошта ё нав карда шавад, кӯмак мекунанд.

Аммо азбаски баррасии дахлдор барои ин модел омӯзиши нави LSTM анҷом надодааст, суръати омӯзиш, шумораи қабатҳо, шумораи ҳуҷайраҳо, уфуқи пешгӯӣ, тақсимоти омӯзиш-санҷиш ё қимати нави хато гузориш нашудааст.

Натиҷаҳои LSTM чиро исбот мекунанд?

Натиҷаҳои аз таҳқиқоти гидрологии қаблӣ овардашуда нишон медиҳанд, ки LSTM метавонад дар баъзе вазифаҳои пешгӯии сатҳи об муфид бошад. Аммо натиҷаи гирифташуда дар як маҷмуаи муайяни маълумот исбот намекунад, ки модел дар ҳар ҳавза ё ҳар бориши шадид ҳамон фаъолиятро нишон медиҳад.

Хусусан дар минтақаҳое, ки қаторҳои вақти гидрологии пайваста ва босифат вуҷуд надоранд, таҳия ва санҷиши боэътимоди модел душвортар буда метавонад.

7. GIS: Тақсимоти ҷуғрофии хатари обхезӣ

GIS имкон медиҳад маълумоти вобаста ба ҷойгиршавии ҷуғрофӣ тавассути қабатҳо арзёбӣ шавад. Дар таҳқиқоти обхезӣ метавон маълумот оид ба истифодаи замин, баландӣ, нишебӣ, шабакаи дарёҳо, маҳалҳои истиқоматӣ ва инфрасохторро муттаҳид кард.

Масалан, ду маҳал, ки ба як шароити бориш дучор шудаанд, метавонанд аз ҷиҳати топография ва инфрасохтор фарқ кунанд. Таҳлилҳои GIS-асос ба муайян кардани чунин фарқиятҳои фазоӣ кӯмак мекунанд.

GIS худ ба худ механизме нест, ки вақти дақиқи рӯй додани як обхезиро муайян кунад. Доираи натиҷаҳо аз маълумоти истифодашуда, усули таҳлил ва фарзияҳои модели гидрологӣ, агар истифода шавад, вобаста аст.

8. LiDAR: Чен кардани геометрияи сатҳ

Системаҳои LiDAR аз хусусиятҳои бозгашти нури лазерии ирсолшуда истифода бурда, ченкуниҳои масофаро ба даст меоранд. Ин ченкуниҳо баъд аз коркарди мувофиқ метавонанд ба абрҳои нуқтавии сеченака ва муаррифии сатҳи замин табдил дода шаванд.

Дар арзёбии обхезӣ геометрияи сатҳи замин муҳим аст, зеро фарқияти баландӣ ва топографияи маҳаллӣ метавонанд ба роҳҳои эҳтимолии ҷараёни об ва минтақаҳои ҷамъшавӣ таъсир расонанд.

Маълумоти топографии баландтафсил метавонад барои моделҳои гидравликӣ ё фазоӣ вуруди арзишманд бошад. Аммо маълумоти LiDAR худ аз худ ҳамаи параметрҳои гидравликиро дар бар намегирад. Бориш, ноҳамвории сатҳ, дренаж ва дигар шароити физикӣ низ вобаста ба модели дахлдор метавонанд лозим бошанд.

Таҳқиқоти Cape Girardeau, ки дар баррасӣ таҳлил шудааст, бо истифодаи LiDAR ва GIS хатарҳои геологиро низ баррасӣ мекунад. Ин таҳқиқот танҳо бо обхезиҳои оби борони шаҳрӣ маҳдуд нест. Аз ин рӯ, набояд ҳамаи татбиқҳои LiDAR ҳамчун ченаки як падидаи обхезӣ арзёбӣ шаванд.

9. Омӯзиши мошинӣ, SHAP ва меъёрҳои хатои пешгӯӣ

Дар баррасӣ таҳқиқоте низ мавҷуд аст, ки муқоисаи шабакаи сунъии нейронӣ (ANN) ва XGBoost барои пешгӯии сатҳи об дар рӯдҳои хурдро дар бар мегирад.

Дар ин таҳқиқот тағйирёбандаҳои метеорологӣ ва гидрологӣ, ба монанди бориш, сатҳи об, ҳарорати ҳаво ва ҳарорати нуқтаи шабнам арзёбӣ шудаанд. Дар байни усулҳо равиши тавзеҳии SHAP (Shapley Additive exPlanations) низ мавҷуд аст.

SHAP оилаи усулҳоест, ки ба тафсири саҳми тағйирёбандаҳои вурудӣ ба пешгӯии модел кӯмак мекунад. Саҳми тағйирёбанда ба пешгӯӣ худ ба худ исбот намекунад, ки он дар ҷаҳони физикӣ омили мустақими сабабӣ аст.

Дар таҳқиқоти қаблие, ки манбаъ ҷамъбаст кардааст, меъёрҳое чун решаи хатои миёнаи квадратӣ (RMSE) ва коэффисиенти муайянкунӣ (R²) истифода шудаанд.

RMSE аз ҷиҳати математикӣ чиро чен мекунад?

RMSE решаи квадратии миёнаи квадратҳои фарқи байни пешгӯиҳои модел ва мушоҳидаҳои истинодӣ мебошад. Баробарии стандартии зер таърифи омӯзишии ин метрик аст; натиҷаи дар таҷрибаи нави муаллифони баррасӣ ҳисобшуда нест.

\[\mathrm{RMSE}=\sqrt{\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}\]

Дар ин ҷо \(n\) шумораи мушоҳидаҳои арзёбишуда, \(y_i\) қимати ченшудаи истинодӣ ва \(\hat{y}_i\) пешгӯии модел мебошад. Агар тағйирёбандаи арзёбишуда сатҳи об бо метр бошад, RMSE низ бо метр ифода мешавад.

Ба квадрат бардоштани хатоҳо ба хатоҳои калон саҳми бештар медиҳад. Решаи квадратӣ натиҷаро ба ҳамон воҳиди тағйирёбандаи истинодӣ бармегардонад.

Кам будани RMSE одатан ба хатои хурдтари пешгӯӣ ишора мекунад; аммо худ ба худ бартарии мутлақи моделҳоро дар маҷмуаҳои гуногуни маълумот ё фосилаҳои гуногуни ченкунӣ исбот намекунад.

Азбаски дар баррасии манбаъ силсилаи аслии рақамии RMSE барои ин муқоиса дода нашудааст, ягон муваффақияти рақамии модел илова карда нашудааст.

R² чӣ гуна тафсир мешавад?

Коэффисиенти муайянкунӣ ба арзёбии фаъолияти пешгӯии модел дар заминаи тағйирпазирии тағйирёбандаи истинодӣ кӯмак мекунад. Шакли маъмули ҳисоб чунин аст:

\[R^2=1-\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar y)^2}\]

Дар ин ҷо \(\bar y\) миёнаи арифметикии қиматҳои истинодӣ аст. Сурат ҷамъии квадратҳои хато ва махраҷ ҷамъии квадратҳои фарқи қиматҳои истинодӣ аз миёнаро ифода мекунад.

Дар ин шакл байни қиматҳои истинодӣ бояд тағйирпазирӣ вуҷуд дошта бошад. Қимати R² метавонад 1, 0 ё вобаста ба шароити арзёбӣ манфӣ бошад. Натиҷаи манфӣ метавонад нишон диҳад, ки пешгӯиҳои истифодашуда нисбат ба усули асосие, ки ҳамеша миёнаи истинодро пешгӯӣ мекунад, хатои квадратии бештар додаанд.

R² мустақиман сабабият, муваффақияти огоҳии обхезӣ ё сатҳи омодагии ҷомеаро чен намекунад.

10. Маълумоти аз ҷомеа ҷамъоваришуда ва мушоҳидаҳои нақлиётӣ

Маълумоти аз ҷомеа ҷамъоваришуда (crowdsourced data) саҳми корбарон ба раванди ҷамъоварии маълумот тавассути мушоҳида ва гузоришҳо мебошад.

Дар яке аз таҳқиқоти арзёбишуда, гузоришҳои корбарон ва маълумоти муфассали ҳаракати нақлиёт барои муайян кардани эҳтимоли таъсири обхезӣ ба роҳҳо якҷоя истифода шудаанд.

Ин равиш метавонад канали иловагии мушоҳида ба шабакаҳои расмии ченкунӣ фароҳам оварад. Аммо сифати маълумот метавонад ба зичии иштирокчиён ва минтақаҳое, ки одамон аз онҳо гузориш медиҳанд, вобаста бошад.

Аз ин рӯ, маҳаллае, ки гузоришҳои зиёди корбарон дорад, ҳатман нисбат ба дигар маҳаллаҳо хатари физикии баландтар надорад. Шумораи гузоришҳо ва тақсимоти воқеии рӯйдодҳо метавонанд фарқ кунанд.

Баррасӣ каҷравии ҷуғрофӣ ва демографии корбаронро ҳамчун маҳдудияти муҳим муайян мекунад.

11. Блокчейн ва якпорчагии маълумот

Блокчейн равиши идоракунии маълумот аст, ки метавонад барои пайгирии сабтҳо тавассути сохтори муштарак ва сохтани механизмҳои санҷишпазири тағйироти баъдӣ истифода шавад.

Дар заминаи огоҳии барвақтии обхезӣ саҳми эҳтимолии татбиқҳои блокчейн дар пайгиришаванда кардани манбаъ ва таърихи сабтҳои маълумот аст.

Бо вуҷуди ин, тағйир накардани сабт кафолат намедиҳад, ки он ҳангоми ворид шудан дуруст буд. Қимати нодурусти сенсор ё гузориши хатои инсон низ метавонад аз ҷиҳати техникӣ бо якпорчагӣ ҳифз шуда сабт шавад.

Баррасии манбаъ қайд мекунад, ки татбиқҳои блокчейн барои обхезӣ ҳанӯз маҳдудиятҳои муҳим дар марҳилаҳои таҳия ва прототип доранд. Хусусан дар шароити пайвастшавии паст ва саводнокии рақамии паст дастрасӣ метавонад маҳдуд шавад.

12. Воқеияти виртуалӣ ва омӯзиши амнияти обхезӣ

Яке аз таҳқиқоти баррасишуда бозии омӯзишии ба воқеияти виртуалӣ асосёфтаро таҳлил мекунад, ки муҳити комилан ғӯтаварро талаб намекунад.

Дар чунин татбиқҳо иштирокчӣ метавонад амалҳои имконпазирро дар шароити симулятсионии обхезӣ омӯзад ва раванди қабули қарорро дар муҳити омӯзишӣ таҷриба кунад.

Дар таҳқиқоте, ки манбаъ овардааст, дониш, дарки хатар ва нияти рафтории вобаста ба эвакуатсия тавассути арзёбиҳои пеш ва баъд аз омӯзиш омӯхта шудаанд.

Аммо афзоиши дониш ё ният дар омӯзиши симулятсионӣ нишон намедиҳад, ки дар обхезии воқеӣ ҳамон рафторҳо ҳатман иҷро мешаванд. Натиҷаи омӯзиш ва фаъолияти воқеӣ сатҳҳои гуногуни натиҷа мебошанд.

13. Нақшҳои муқоисавии илмии намудҳои технология

Омодагии Ҷомеа Ба Обхезӣ ва Арзёбии Технологии Хатар Чӣ Гуна Метавонанд Ҳамгиро Шаванд?

Арзёбии технологии хатар ва омодагии ҷомеа ба обхезӣ метавонанд тавассути пайваст кардани ченкуниҳои техникӣ бо дониш, захира, малака ва равандҳои воқеии қабули қарорҳои одамон ҳамгиро шаванд. Баррасии манбаъ таъкид мекунад, ки танҳо мубодилаи огоҳӣ ё харитаи хатар кофӣ нест; ҷомеаҳо бояд тавонанд маълумоти маҳаллӣ пешниҳод кунанд, ба таҳияи татбиқҳо саҳм гузоранд ва дар шароити мувофиқ дар қарорҳои идоракунӣ иштирок кунанд. Чаҳорчӯбаи ҳамгирошудаи пешниҳодшуда мехоҳад дар баробари иқтидори технологӣ сифати иштирок, осебпазирии иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва омодагии идоракуниро арзёбӣ кунад. Ин чаҳорчӯба ҳанӯз индекси рақамии аз ҷиҳати эмпирикӣ тасдиқшуда нест.

14. Фарқ байни гирифтани маълумоти хатар ва омода шудан

Дидани харитаи обхезӣ ё гирифтани паёми огоҳкунанда аз ҷониби ҷомеа исбот намекунад, ки рафтори омодагӣ иҷро шудааст.

Арзёбии омодагӣ метавонад ба шароити мушаххастар, аз қабили кадом нақшаҳои муҳофизатӣ таҳия шудаанд, кадом малакаҳо ба даст омадаанд, имкони дастрасӣ ба огоҳиҳо ва чораҳои иҷрошуда такя кунад.

Таҳқиқоти дар манбаъ баррасишуда нишон медиҳанд, ки байни огоҳӣ аз хатар ва омодагии воқеан иҷрошуда метавонад холигӣ вуҷуд дошта бошад.

Ин ҳолат муваффақияти татбиқҳои технологиро танҳо бо дақиқӣ ё ҳалли тасвир муайян карданро маҳдуд мекунад. Барои муфид будани системаи огоҳии барвақт, маълумот бояд аз ҷониби қабулкунанда фаҳмида ва ба амали мувофиқ табдил дода шавад.

15. Се сатҳи ҷудогонаи иштироки ҷомеа

Муҳокимаи манбаъ махсусан қайд мекунад, ки мафҳуми иштироки ҷомеа метавонад се шакли гуногуни амалиро дар бар гирад.

Ин се шакл як чиз нестанд. Фиристодани маълумот ба шумораи зиёди одамон маънои онро надорад, ки барнома бо ҷомеаҳо муштаракан қарор қабул мекунад.

Дар манбаъ муҳокима мешавад, ки қисми муҳими таҳқиқоти баррасишуда дар сатҳи якум боқӣ мемонад. Баъзе корҳо аз мафҳуми иштирок истифода мекунанд, аммо усули татбиқшуда танҳо ба интиқоли маълумот такя мекунад.

Ин фарқ барои индекси пешниҳодшудаи осебпазирӣ ба обхезӣ муҳим аст. Агар иштироки ҷомеа танҳо бо гирифтани ё нагирифтани паёми огоҳкунанда чен шавад, қисмҳои муҳими қобилияти воқеии омодагӣ берун аз арзёбӣ мемонанд.

16. Нобаробариҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва мушкили дастрасӣ

Осебпазирӣ ба обхезӣ танҳо ба хусусиятҳои физикии ҷойгиршавӣ вобаста нест. Даромад, таҳсил, шароити манзил, дастрасӣ ба суғурта, пайвастшавии рақамӣ, дастгирии иҷтимоӣ ва дастрасӣ ба хадамоти институтсионалӣ низ метавонанд муҳим бошанд.

Хусусан наметавон фарз кард, ки огоҳиҳои технологӣ ба ҳамаи одамон яксон мерасанд. Гурӯҳҳое, ки смартфон, интернети боэътимод ё дониши техникӣ надоранд, метавонанд ба каналҳои дигари иртибот ниёз дошта бошанд.

Масъалаи баробарӣ, ки дар манбаъ муҳокима мешавад, нишон медиҳад, ки дар баробари паҳн кардани роҳҳали технологӣ, шароити дастрасӣ ва истифода низ бояд арзёбӣ шавад.

Аз ин рӯ, муҳаққиқон пешниҳод мекунанд, ки индекси оянда нишондиҳандаҳои осебпазирии иҷтимоии ҷомеа ва қобилияти татбиқи фарогири муассисаҳои маҳаллиро дар бар гирад.

17. Чор андозаи индекси пешниҳодшудаи осебпазирии шаҳрӣ ба обхезӣ

Саҳми консептуалии баррасӣ пешниҳодест барои муттаҳид кардани технология бо омодагии иҷтимоӣ ва институтсионалӣ дар чор андозаи ҳамдигарро пуркунанда.

18. Чаро формулаи ҳисобкунии индекс ҳанӯз дода намешавад?

Барои муттаҳид кардани якчанд нишондиҳанда дар як индекси рақамӣ бояд қарорҳои методологӣ оид ба чен кардани нишондиҳандаҳо, муайян кардани самт, нормализатсия, вазнгузорӣ ва тасдиқи натиҷаҳо қабул шаванд.

Аммо баррасии мавриди таҳлил рӯйхати ниҳоии нишондиҳандаҳо, шкалаҳои ченкунӣ, коэффисиентҳои вазн ё формулаи тасдиқшудаи холҳои таркибиро барои чор андоза пешниҳод намекунад.

Аз ин рӯ, танҳо дар паҳлӯи ҳам ҷойгир кардани чор мафҳум маънои онро надорад, ки индекси илмии ҳисобшаванда анҷом ёфтааст.

Муҳаққиқон тавсия медиҳанд, ки дар таҳқиқоти оянда усулҳои таҳияи нишондиҳандаҳои таркибӣ истифода шуда, қарорҳои вазнгузорӣ ошкоро муайян, таҳлили ҳассосият гузаронида ва дар шароити гуногуни шаҳрӣ арзёбиҳои пилотӣ анҷом дода шаванд.

Дар ин ҷо муодилаи чор тағйирёбандае, ки дар манбаъ мавҷуд нест, тавлид нашудааст. Сохтани чунин муодила қадами таҳияи моделро, ки муҳаққиқон ҳанӯз анҷом надодаанд, ҳамчун анҷомёфта нишон медод.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

19. Тарҳи таҳқиқот: Таҳлили библиометрӣ ва баррасии систематикӣ

Дар таҳқиқот ду равиши якдигарро пуркунандаи баррасии адабиёт истифода шудааст.

Таҳлили библиометрӣ намунаҳои рақамии байни сабтҳои нашрияҳои илмиро меомӯзад. Он бо нишондиҳандаҳое чун шумораи нашрияҳо, басомади калимаҳои калидӣ, маълумоти кишварҳои нашркунанда ва робитаҳои якҷоя пайдо шудани мафҳумҳо сохтори соҳаи таҳқиқотро намоён мекунад.

Баррасии систематикии адабиёт имкон медиҳад нашрияҳои дахлдор бо саволи пешакӣ муайяншуда ва меъёрҳои интихоб муайян, арзёбӣ ва натиҷаҳои онҳо якҷоя тафсир шаванд.

Ин ду усул ҷойгузини якдигар нестанд. Басомади калимаи калидӣ самаранок будани чорабинии муайяни обхезиро исбот намекунад. Ба ҳамин монанд, бисёр иқтибос гирифтани мақола нишон намедиҳад, ки он аз ҷиҳати методологӣ бенуқсон аст.

20. Пойгоҳи маълумот, фосилаи сана ва шартҳои ҷустуҷӯ

Дар манбаъ пойгоҳи Scopus истифода шудааст. Ҷустуҷӯ нашрияҳои солҳои 2014 то июли 2025-ро фаро мегирад.

Шартҳои ҷустуҷӯ барои тамаркуз ба таҳқиқотҳое, ки робитаи технологияҳои обхезӣ ва омодагии ҷомеаро баррасӣ мекунанд, маҳдуд карда шудаанд.

Ин интихоб ба равшан шудани саволи таҳқиқот кӯмак мекунад, аммо маънои онро надорад, ки ҳамаи нашрияҳои мавзӯи дахлдор баррасӣ шудаанд. Таҳқиқоти дар пойгоҳҳои дигар, бо забонҳои дигар ё дастрасии пӯшида метавонанд берун монда бошанд.

21. Барномаҳои библиометрӣ ва баррасии истифодашуда

Дар манбаъ истифодаи Biblioshiny, VOSviewer 1.6.20 ва барномае, ки барои интихоби мақолаҳои систематикӣ дар матн Convidence номида шудааст, зикр мешавад.

Biblioshiny муҳити таҳлилиест, ки коркард ва визуализатсияи маълумоти библиометриро дастгирӣ мекунад.

VOSviewer барномаест барои визуализатсияи шабакаҳои муносибат байни мафҳумҳои илмӣ, нашрияҳо ва дигар унсурҳои библиометрӣ.

Барномаи идоракунии баррасии систематикӣ метавонад ба интихоб кардани сабтҳои таҳқиқот, пайгирии қарорҳои хориҷкунӣ ва ташкили ҷараёни кори баррасӣ кӯмак кунад.

Танзимоти барнома, ҳадҳои ҳампайдоӣ, параметрҳои нормализатсияи шабака ё ҳалли кластерсозӣ, ки дар манбаъ гузориш нашудаанд, дар ин ҷо бо қиматҳои тахминӣ пур карда нашудаанд.

22. Сохторбандии саволи таҳқиқот бо PICO

Манбаъ мегӯяд, ки дар баррасии систематикӣ чаҳорчӯбаи PICO истифода шудааст.

PICO ба сохторбандии систематикии саволи таҳқиқот кӯмак мекунад. Аммо истифодаи PICO маънои онро надорад, ки ҳамаи таҳқиқоти баррасишуда озмоишҳои тасодуфии назоратшаванда буданд ё андозаи умумии таъсири сабабӣ ҳисоб шудааст.

23. Ҷараёни интихоби мақола: Аз 47 сабт то 27 таҳқиқот

Дар Расми 1-и манбаъ нишон дода шудааст, ки 47 сабт тавассути Scopus муайян, 20 таҳқиқот дар арзёбии мувофиқат хориҷ ва 27 таҳқиқот ба баррасии систематикӣ дохил шудаанд.

Манбаъ мегӯяд, ки ҳамаи 47 сабт ба арзёбии мувофиқат расиданд, 20 сабт хориҷ ва 27 сабт дохил шуданд.

Ин ҷараёни рақамӣ таҳқиқоти ба баррасӣ дохилшударо муайян мекунад. Танҳо 27 таҳқиқот ёфт шудан маънои онро надорад, ки ҳамаи нашрияҳои байналмилалӣ дар ин мавзӯъ ҳамин қадар мебошанд.

24. Арзёбии сифати мақолаҳо

Дар манбаъ ҳар таҳқиқоти дохилшуда бо даҳ меъёри Q1–Q10 арзёбӣ шудааст. Меъёрҳо дар шакли Ҳа/Не холгузорӣ шудаанд; дар сурати набудани далели ошкор қарор набояд мусбат бошад.

Зикр шудааст, ки ду арзёбанда таҳқиқотро мустақилона баррасӣ карда, ихтилофҳоро тавассути муҳокима ҳал кардаанд.

Ёддошти мутобиқати манбаъ: Гарчанде ҷадвал Q3 = 12, Q4 = 26 ва Q8 = 20 нишон медиҳад, дар матни муҳокима мутаносибан 11, 25 ва 21 оварда шудааст. Манбаъ барои ин фарқиятҳо ислоҳи қатъӣ пешниҳод намекунад. Аз ин рӯ, қиматҳои ҷадвал ба ҷадвалҳои манбаъ нисбат дода шуда ва фарқияти матн пинҳон карда нашудааст.

25. Ҳисоб кардани холи умумӣ дар арзёбии сифат

Дар манбаъ барои ҳар таҳқиқот бо шуморидани ҷавобҳои мусбат холи умумӣ то ҳадди 10 муайян шудааст.

Ин хол маънои онро дорад, ки ҳар меъёр бо саҳми яквоҳидаи баробар ҳисоб мешавад. Манбаъ истифодаи низоми алтернативии холгузориро, ки ба меъёрҳо вазнҳои гуногун медиҳад, зикр намекунад.

Масалан, агар таҳқиқот дар ҳафт аз даҳ меъёр Ҳа гирифта бошад, холи умумии он 7 аст. Ин маънои онро надорад, ки ҳамаи натиҷаҳои илмии он бо дақиқии %70 исбот шудаанд.

Ба ҳамин монанд, холи баланди умумӣ маънои онро надорад, ки таҳқиқот дар ҳамаи контекстҳо эътибор дорад ё натиҷаҳои сабабии он қатъӣ шудаанд.

Манбаъ дар Ҷадвали 3 миёнаи умумии холҳои арзёбиро тақрибан 6,85 гузориш мекунад. Ин қимат танҳо ба холҳои умумии 27 таҳқиқоти баррасишуда дар меъёрҳои сифат дахл дорад.

Натиҷаҳои нисбатан маҳдуди мусбат барои Q7 ва Q9 нишон медиҳанд, ки дар қисми таҳқиқоти баррасишуда метавонанд масъалаҳои шаффофияти гузориш ва такроршавандагӣ вуҷуд дошта бошанд.

26. Квартилҳои сифати нашри таҳқиқот

Манбаъ мегӯяд, ки аз 27 таҳқиқот 15 дар журналҳои Q1, ҳашт дар Q2 ва чор дар Q4 нашр шудаанд.

Квартилҳои журналии Q1–Q4 ва саволҳои арзёбии сифати Q1–Q10 системаҳои гуногуни тасниф мебошанд. Истифодаи як ҳарфи Q онҳоро як меъёр намекунад.

Синфи кварталии журнал ба мавқеи нисбии журнал дар соҳаи нашр дахл дорад. Он кафолати мустақими дурустии усул ё натиҷаҳои як мақола нест.

27. Басомади калимаҳои калидии библиометрӣ

Дар Расми 3-и манбаъ басомади мафҳумҳои барҷаста нишон дода шудааст. Тағйирёбии иқлим 31, арзёбии хатар 28, flooding 26 ва floods 23 маротиба гузориш шудаанд.

Flooding ва floods дар матни англисии манбаъ шаклҳои ҷудогонаи калимаи калидӣ мебошанд. Гарчанде аз ҷиҳати маъно наздиканд, шумораҳои манбаъ набояд худкор якҷоя карда шаванд.

Дар Расми 3-и манбаъ инчунин истилоҳҳои disaster management, flood, flood control, disasters, human ва vulnerability нишон дода шудаанд. Онҳо мафҳумҳое мебошанд, ки нишон медиҳанд дар нашрияҳои илмии дахлдор хатари иқлим, арзёбии хатар ва осебпазирии инсон якҷоя муҳокима шудаанд.

Басомади калимаҳои калидӣ ба фаҳмидани намоёнии мавзӯъҳои муайян дар сабтҳои нашр кӯмак мекунад. Аммо бештар вохӯрдани як мафҳум исбот намекунад, ки он аз ҷиҳати илмӣ муҳимтар ё аз ҷиҳати сабабӣ таъсирбахштар аст.

28. Treemap: Намоёнии нисбии соҳаҳои таҳқиқот

Расми 4-и манбаъ визуализатсияи treemap мебошад, ки калимаҳои калидиро бо масоҳати қуттиҳо нишон медиҳад. Масоҳати қуттӣ барои нишон додани ҳаҷми намояндагии библиометрии мафҳуми дахлдор истифода мешавад.

Дар шарҳи манбаъ мониторинги муҳити зист ва сифати об тақрибан бо ҳиссаи %6, дарёҳо, ифлосшавии дарё ва арзёбии хатар бошад тақрибан бо ҳиссаи %5 барҷаста мебошанд.

Ин фоизҳо эҳтимолҳои физикии хатари обхезӣ нестанд. Онҳо тақсимоти библиометрии мафҳумҳои дахлдорро дар нашрияҳо нишон медиҳанд.

Азбаски ҳамаи сабтҳои хоми treemap ва тафсилоти нормализатсия дар манбаъ ҳамчун ҷадвали алоҳидаи такрорсозӣ дода нашудаанд, барои қуттиҳои боқимонда маълумоти рақамӣ тахмин карда нашуда ва treemap-и нав сохта нашудааст.

29. Шабакаҳои калимаҳои калидӣ ва таҳлили ҳампайдоӣ

Расми 5-и манбаъ робитаҳои якҷоя пайдо шудани мафҳумҳоро дар нашрияҳо бо сохтори шабакавӣ нишон медиҳад.

Шабакаи ҳампайдоӣ метавонад ба якҷоя будани ду истилоҳ дар як сабти нашр ё воҳиди муайяни таҳлил асос ёбад. Робитаҳои шабака наздикии муносибатии байни мафҳумҳоро мувофиқи усули библиометрии истифодашуда нишон медиҳанд.

Манбаъ дар ин шабака се кластери консептуалии ҳукмронро муайян мекунад:

• Мафҳумҳои вобаста ба хатари обхезӣ, дарки хатар, омодагӣ ва идоракунии хатар.
• Мафҳумҳои арзёбӣ ва сиёсӣ, ба монанди арзёбии хатар, осебпазирӣ ва пешгирии офатҳо.
• Мафҳумҳои вобаста ба контексти ҷуғрофӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодӣ.

Ин кластерҳо сохтори байнифаннии соҳаро нишон медиҳанд. Арзёбии хатари физикӣ, таъсирҳои иҷтимоӣ ва масъалаҳои идоракунӣ дар нашрияҳо ба ҳам пайвастанд.

Аммо пайваст шудани ду мафҳум дар шабака исбот намекунад, ки яке сабаби дигар аст. Ҳамчунин азбаски координатаҳои гиреҳҳои шабака дар манбаъ ҳамчун ҷадвали дақиқи рақамӣ барои бозкашии мошинӣ дода нашудаанд, геометрияи аслии шабака тақлид карда нашудааст.

30. Тағйири мавзӯӣ: 2014–2023 ва 2024–2025

Расми 6-и манбаъ робитаҳои мавзӯъҳои асосии таҳқиқотро дар давраҳои гуногун бо диаграммаи Sankey нишон медиҳад.

Дар давраи аввал мавзӯъҳои васеътар, ба монанди тағйирёбии иқлим, коҳиши хатари офат, мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва омодагӣ бартарӣ доранд; дар давраи баъдӣ бошад мавзӯъҳои мушаххастар, ба монанди хатари обхезӣ, идоракунии хатар, дарки хатар, омодагӣ ва тобоварӣ намоён мешаванд.

Ҷадвал паёми илмии диаграммаи Sankey-и манбаъро дар байни давраҳо ба таври консептуалӣ шарҳ медиҳад. Ҳар сатр андозаи рақамии ҷараёни муайян ё мувофиқати як-ба-якро ифода намекунад.

Азбаски вазнҳои дақиқи пайвандҳои Sankey ба қадри кофӣ гузориш нашудаанд, Sankey-и нави миқдорӣ сохта нашудааст. Ин маънои партофтани маълумоти илмӣ нест, балки худдорӣ аз сохтани вазнҳои номаълум аст.

31. Намунаҳои нашр ва ҳамкории байни кишварҳо

Расми 2-и манбаъ ба кишварҳои муаллифони масъул ва фарқи байни нашрияҳои яккишварӣ ва бисёркишварӣ тамаркуз мекунад.

Дар шарҳи манбаъ гуфта мешавад, ки Иёлоти Муттаҳида аз рӯи шумораи нашрияҳо пешсаф аст; Ҳиндустон ва Индонезия бо саҳмҳои мустақили таҳқиқотӣ ва Британияи Кабир ва Покистон аз ҷиҳати ҳамкории байналмилалӣ ҷолибанд.

Ин натиҷаҳо ба маҷмуаи муайяни маълумоти библиометрӣ тааллуқ доранд. Онҳо рейтинги қатъии қобилияти умумии таҳқиқоти обхезӣ ё фаъолияти илмии ҳар кишвар дар ҷаҳон нестанд.

Азбаски ҳамаи тақсимоти рақамии кишварӣ дар матни мақола ҳамчун ҷадвали кушодаи манбаъ дода нашудаанд, қиматҳои дақиқи кишварҳо аз график тахмин карда нашудаанд.

32. Мавзӯъҳои асосии таҳқиқот дар баррасии систематикӣ

Муқоисаҳои муфассали 27 таҳқиқот дар баррасӣ чанд самти муҳими таҳқиқотиро намоён мекунанд.

33. Натиҷаҳои таҳқиқоти интихобшуда чӣ гуна бояд ҷудо карда шаванд?

33.1. Омодагии хонаводаҳо ба обхезӣ дар Аккраи Бузург

Таҳқиқоти минтақаи метрополии Аккраи Бузург дар Гана қарорҳои марбут ба омодагии хонаводаҳо ба обхезӣ ва дастгирии институтсионалиро баррасӣ мекунад. Баррасӣ аҳамияти назари ҷомеа ва ҳамоҳангии институтсионалиро барои стратегияҳои омодагӣ таъкид мекунад.

Ин натиҷа ба контексти таҳқиқоти Гана тааллуқ дорад. Наметавон ҳамон сатҳи иштирок ё омодагиро барои ҳамаи минтақаҳои шаҳрӣ фарз кард.

33.2. Пешгӯии бисёртағйирёбандаи гидрологӣ дар Колумбия

Таҳқиқоти LSTM дар Колумбия ҳадаф дорад робитаҳои мураккаби қаторҳои вақти гидрологиро моделсозӣ кунад. Баррасӣ таъкид мекунад, ки ин равиш метавонад барои пешгӯии сатҳи об истифода шавад.

Аммо фаъолияти модел аз маълумот ва шароити таҳқиқоти дахлдор вобаста аст. Муаллифони баррасӣ худ модели нави пешгӯии обхезӣ барои Колумбия таҳия накардаанд.

33.3. Нигаронии иқлимӣ ва омодагӣ дар Италия

Таҳқиқоти ҳавзаи дарёи Simeto меомӯзад, ки нигаронӣ аз тағйирёбии иқлим бо омодагии амалии обхезӣ чӣ гуна алоқаманд аст.

Паёми муҳими ин таҳқиқот дар баррасӣ он аст, ки огоҳии баланди тағйирёбии иқлим ҳамеша маънои омодагии қавитар ё майли сармоягузорӣ ба мутобиқшавии устуворро надорад.

Ин натиҷа зарурати баробар накардани дониш ё нигаронӣ бо рафтори анҷомёфтаи омодагиро дастгирӣ мекунад.

33.4. Системаҳои огоҳии барвақт дар Покистон

Таҳқиқоте, ки ба системаҳои огоҳии барвақт дар Покистон тамаркуз мекунад, аҳамияти фаҳмидани огоҳиҳо ва эътимод ба ин системаҳо аз ҷониби ҷомеаро дар баробари инфрасохтори техникӣ баррасӣ мекунад.

Манбаъ таъкид мекунад, ки мушкилоти байни технология ва иртибот метавонад истифодаи иҷтимоии системаҳои огоҳии барвақтро маҳдуд кунад.

Аз ин натиҷа наметавон хулоса кард, ки ҳамаи системаҳои огоҳии барвақт бесамаранд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки самаранокӣ метавонад якҷоя ба шароити техникӣ ва иҷтимоӣ вобаста бошад.

33.5. Визуализатсияи обхезӣ бо иштироки ҷомеа дар Мексика

Таҳқиқоти ҷомеамеҳвари дар Тихуана гузаронидашуда иштироки маҳаллӣ ва моделсозии обхезиро якҷоя баррасӣ кардааст.

Баррасӣ гузориш медиҳад, ки бо дарназардошти ниёзҳо ва бозхурди корбарон, визуализатсияҳои хатари обхезӣ метавонанд барои банақшагирӣ мувофиқтар ва фаҳмотар гарданд.

Ин намуна нишон медиҳад, ки на танҳо пешниҳоди маълумот, балки таҳияи муштараки он низ метавонад мавзӯи арзёбии илмӣ бошад.

33.6. Таҳқиқоти Ayutthaya дар Таиланд

Таҳқиқоти баррасишуда оид ба Ayutthaya хатари обхезии шаҳрӣ, истифодаи замин, ҷараёни рӯизаминӣ, омӯзиши омодагӣ ва шароити идоракунии маҳаллиро арзёбӣ мекунанд.

Яке аз таҳқиқоти манбаъ маълумоти 522 иштирокчиро истифода мебарад. Дар баррасӣ муҳим будани нишондиҳандаҳое чун ҷараёни рӯизаминӣ, истифодаи замин ва бориш барои хатари обхезӣ зикр шудааст.

Аммо ин 522 иштирокчӣ намунаи наве нест, ки дар баррасии систематикии Verianla ҷамъоварӣ шудааст; онҳо ба яке аз таҳқиқоти аслии баррасишуда тааллуқ доранд.

34. Тафсири сатҳи ҳамгироии таҳқиқот

Муҳокимаи манбаъ қайд мекунад, ки таҳқиқоти ба пешгӯии техникӣ нигаронидашуда метавонанд нишондиҳандаҳои баланди техникӣ гузориш диҳанд, вале истеҳсоли муштарак бо ҷомеаро маҳдуд баррасӣ кунанд; таҳқиқоти ба иштироки ҷомеа нигаронидашуда бошад метавонанд назари маҳаллиро беҳтар фаро гиранд, аммо аз баъзе ҷузъҳои арзёбии техникӣ маҳрум бошанд.

Ин фарқ маънои онро надорад, ки яке аз ду равиши таҳқиқот нолозим аст. Ҳадаф таҳияи тарҳҳои таҳқиқотест, ки арзёбии гидрологӣ ва қобилияти иҷтимоӣ якдигарро пур кунанд.

Дар баррасӣ муносибати байни сахтгирии методологӣ ва иштироки ҷомеа тавассути тафсири якҷояи меъёрҳои Q3, Q5, Q7 ва Q9 муҳокима мешавад. Аммо ин тафсир натиҷаи мета-таҳлили наве нест, ки ин робитаҳоро ба таври сабабӣ чен карда бошад.

35. Минтақаҳои шаҳрии маҳдуд аз ҷиҳати маълумот

Манбаъ қайд мекунад, ки истифодаи усулҳои талабкунандаи маълумоти босифат ва пайваста дар минтақаҳое, ки инфрасохтори маълумот маҳдуд аст, душвортар буда метавонад.

Хусусан дар шаҳрҳои рӯ ба рушд фарогирии шабакаҳои сенсор, пайвастагии ченкунӣ ва тартиби дастрасӣ ба маълумот метавонанд фарқ кунанд. Ин барои омӯзиш ва санҷиши моделҳои пешгӯӣ муҳим аст.

Бо вуҷуди ин, дар ҷойҳои маълумоти кам танҳо зиёд кардани инфрасохтори технологӣ низ метавонад кофӣ набошад. Истеҳсоли маълумот бо ҷомеаҳои маҳаллӣ ва иртиботи дастрас оид ба хатар бояд ҳамчун андозаи ҷудогона дар арзёбии татбиқҳо баррасӣ шавад.

36. Самтҳои идоракунӣ ва сиёсати пешниҳодшудаи таҳқиқот

Баррасӣ дар асоси синтези натиҷаҳои қаблӣ се самти асосии сиёсиро муҳокима мекунад.

Ҳамкории маълумот: Арзёбии аҳамияти стандартҳои мувофиқи маълумот барои пешгирӣ аз ҷудо мондани системаҳои пешгӯӣ, арзёбии фазоӣ ва якпорчагии маълумоти муассисаҳои вобаста ба обхезӣ.

Муносибат ба омодагии ҷомеа ҳамчун натиҷаи ченшаванда: Омӯзиши омодагӣ, иштироки маҳаллӣ ва иқтидори муҳофизатӣ бояд на танҳо ҳамчун манфиати иловагии сармоягузории инфрасохтор, балки ҳамчун унсурҳои мустақили арзёбишаванда дида шаванд.

Татбиқи фарогир: Таҳияи чораҳо барои пешгирӣ аз хориҷ мондани ҷомеаҳои камдаромад, дорои дастрасии маҳдуди рақамӣ ё осебпазири иҷтимоӣ аз системаҳои технологӣ.

Инҳо пешниҳодҳои муаллифони баррасӣ мебошанд, ки ба адабиёт такя мекунанд. Таҳқиқот таҷрибаи нави идоракунии шаҳр ё натиҷаи хароҷот-фоидаеро, ки ин се интихоби сиёсиро татбиқ карда бошад, гузориш намекунад.

37. Панҷ афзалияти таҳқиқоти оянда

Манбаъ пешниҳод мекунад, ки дар санҷишҳои ояндаи индекс шароити гуногуни шаҳрӣ, аз ҷумла шаҳрҳои даромадашон баланд ва маълумоташон фаровон, шаҳрҳои даромадашон миёна ва маълумоташон маҳдуд ва минтақаҳои маскунии ғайрирасмӣ арзёбӣ шаванд.

Ин таснифҳо ҳамчун намунаҳои нави саҳроӣ татбиқ нашудаанд; онҳо қисмҳои барномаи пешниҳодшудаи тасдиқ мебошанд.

38. Арзёбии чуқурии обхезӣ аз рӯи тасвир

Баррасӣ дар байни технологияҳои оянда ба равишҳои омӯзиши амиқе низ ишора мекунад, ки аз тасвирҳо чуқурии обхезӣ ё синфи обмонӣ муайян мекунанд.

Моделҳо ба монанди ResNet50-и такмилёфта бо CBAM ҳамчун намунаҳои меъморӣ баррасӣ мешаванд, ки метавонанд барои омӯхтани хусусиятҳои муайяни тасниф аз маълумоти визуалӣ истифода шаванд.

Манбаъ ба таври равшан мегӯяд, ки ҳеҷ яке аз 27 таҳқиқоти дар баррасии систематикӣ арзёбишуда ин равиши мушаххасро истифода накардааст.

Аз ин рӯ, таснифи чуқурӣ аз рӯи тасвир натиҷаи асосии санҷидашудаи баррасии ҷорӣ нест, балки самти технологиест, ки барои таҳқиқоти оянда пешниҳод шудааст.

39. Маҳдудиятҳои асосии таҳқиқот

Доираи адабиёт: Ҷустуҷӯ ба як пойгоҳи библиографӣ, солҳои муайян, мақолаҳои англисии журналӣ ва нашрияҳои дастрасии кушода маҳдуд шудааст. Таҳқиқоти берун аз ин доира метавонанд дохил нашуда бошанд.

Шумораи таҳқиқот: Баррасии систематикӣ 27 таҳқиқотро фаро мегирад. Ин шумора метавонад барои тафсири муқоисавӣ истифода шавад, аммо маънои намояндагии пурраи тамоми таҳқиқоти ҷаҳонии обхезиро надорад.

Усулҳои гетерогенӣ: Таҳқиқоти баррасишуда моделсозии гидрологӣ, GIS, пурсиш, мусоҳиба ва усулҳои гуногуни омориро истифода мебаранд. Ҳама натиҷаҳо ба як андозаи умумии таъсир кам карда нашудаанд.

Ҳамгироии технологӣ: Манбаъ қайд мекунад, ки татбиқҳои тасдиқшудае, ки намудҳои гуногуни технологияро якҷоя истифода мебаранд, маҳдуданд. Муваффақияти татбиқи нави ҳамгирошуда мустақиман чен нашудааст.

Чен кардани натиҷаҳои иҷтимоӣ: Огоҳӣ аз хатар, натиҷаи омӯзиш, нияти омодагӣ ва рафтори воқеан иҷрошудаи омодагӣ набояд омехта карда шаванд.

Намояндагии ҷуғрофӣ: Намояндагии кишварҳои гуногун дар доираи таҳқиқот баробар нест. Манбаъ махсусан зарурати таҳқиқоти иловагиро дар минтақаҳои маълумоташон маҳдуд ва даромадашон паст/миёна таъкид мекунад.

Номувофиқии ҷадвали сифат: Шумораи ҷавобҳои мусбат барои баъзе меъёрҳои сифат байни ҷадвал ва матни муҳокима фарқ мекунад. Ин фарқиятҳо набояд аз хонанда пинҳон карда шаванд.

Нопурра будани индекс: Равиши пешниҳодшудаи чорандозаи осебпазирии шаҳрӣ ба обхезӣ ҳанӯз воситаи ченкуниест, ки таърифи ниҳоии математикӣ ва тасдиқи саҳроиаш анҷом нашудааст.

40. Даъвоҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад ва намекунад

41. Арзёбии саҳми илмии таҳқиқот

Саҳми асосии ин баррасӣ пешниҳоди чаҳорчӯбаи ба адабиёт асосёфтаест, ки равшан нишон медиҳад технологияҳои арзёбии хатари обхезии шаҳрӣ набояд танҳо аз ҷиҳати фаъолияти техникӣ таҳлил шаванд.

Беҳтар кардани пешгӯии обхезӣ аз ҷиҳати техникӣ, таҳияи харитаҳои баландҳал ва тақвияти якпорчагии маълумот соҳаҳои муҳими таҳқиқот мебошанд. Аммо пайваст кардани ин натиҷаҳои техникӣ бо қобилияти воқеии омодагии ҷомеа арзёбии ҷудогона талаб мекунад.

Баррасӣ фарқро байни ҷомеае, ки огоҳӣ мегирад, ва ҷомеае, ки ба истеҳсоли маълумот саҳм мегузорад ё дар қабули қарор иштирок мекунад, равшан месозад. Ҳамчунин пешниҳод мешавад, ки осебпазирии иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва омодагии идоракунии маҳаллӣ ба ин арзёбӣ дохил карда шаванд.

Аз ин рӯ, таҳқиқот тафсири муҳими илмӣ пешниҳод мекунад, ки истифодаи технология набояд худ аз худ ба тобоварии иҷтимоӣ баробар карда шавад.

42. Хулосаи умумӣ

Таҳқиқоти Sodri ва ҳамкоронаш нишон медиҳад, ки барои идоракунии устувори обхезиҳои шаҳрӣ арзёбии якҷояи маълумоти гидрологӣ, ҷуғрофӣ, технологӣ, иҷтимоӣ ва идоракунӣ зарур аст.

Адабиёти илмии баррасишуда нишон медиҳад, ки дар пешгӯии обхезӣ омӯзиши мошинӣ, дар таҳлили фазоӣ GIS ва LiDAR, дар ҷамъоварии маълумоти ҷомеа платформаҳои рақамӣ ва дар омӯзиш татбиқҳои интерактивӣ истифода шуда метавонанд.

Аммо хулосаи асосии баррасӣ ин аст, ки ин технологияҳо худ ба худ системаи ҳамгирошуда ва тасдиқшудаи идоракунии обхезиро ташкил намедиҳанд.

Равиши чорандозаи осебпазирии шаҳрӣ ба обхезӣ, ки муаллифон пешниҳод мекунанд, барои таҳқиқоти фарогиртари оянда, ки иқтидори технологӣ, иштироки ҷомеа, шароити иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва омодагии идоракуниро якҷоя арзёбӣ мекунанд, оғози консептуалӣ фароҳам меорад.

Барои он ки ин равиш ба индекси воқеии ченкунӣ табдил ёбад, нишондиҳандаҳо бояд муайян, тартиби вазнгузорӣ ва нормализатсия шарҳ, таҳлили ҳассосият гузаронида ва дар контекстҳои гуногуни шаҳрӣ ба таври эмпирикӣ тасдиқ карда шавад.

Дар натиҷа, таҳқиқот далели фаъолияти нави пешгӯии обхезӣ нест; он як баррасии систематикии адабиёт аст, ки холигиҳои илмӣ ва амалиро байни арзёбии технологии хатар ва омодагии ҷомеа муайян карда, чаҳорчӯбаи ченкуниеро шарҳ медиҳад, ки барои баррасии якҷояи онҳо таҳия шуда метавонад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Ҳувияти библиографии таҳқиқоти аслии академӣ

Унвони аслӣ: Integrating Technology into Sustainable Urban Planning: Assessing Urban Flood Vulnerability and Strengthening Community Preparedness for Enhanced Water Security

Муаллифон: Ahyahudin Sodri; Mauliza Fatwa Yusdian; Haruki Agustina; Nuraeni Nuraeni; Riska Nur Azizah.

Муаллифи масъул: Ahyahudin Sodri.

Муассисаҳо: Department of Environmental Science, Graduate School of Sustainable Development, Universitas Indonesia; Social Environment, Community Engagement, and Environmental Economics Research Cluster, Universitas Indonesia; Magister Social Welfare Science, Faculty of Social and Political Science, Universitas Indonesia.

Маҷалла: Urban Science.

Ношир: MDPI, Basel, Швейтсария.

Сабти нашр: 2026, ҷилди 10, шумораи 7, мақолаи 404.

Санаи ирсол: 10 майи 2026.

Санаи бознигарӣ: 3 июли 2026.

Санаи қабул: 8 июли 2026.

Санаи нашр: 12 июли 2026.

DOI: 10.3390/urbansci10070404.

Пайванди расмии нашр: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/7/404

Пайванди DOI: https://doi.org/10.3390/urbansci10070404

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Шартҳои иҷозатнома.

Навъи мақола: Баррасии академии тақризшуда; таҳлили библиометрӣ ва баррасии систематикии адабиёт.

Маблағгузорӣ ва изҳороти таҳқиқот

Маблағгузорӣ: Research and Development (Risbang), Universitas Indonesia; барномаи таҳқиқотии PUTI Q1 2024. Дар манбаъ маълумоти шартномаи NKB-552/UN2.RST/HKP.05.00/2024 оварда шудааст.

Кумитаи ахлоқ: Дар манбаъ ғайриқобили татбиқ гуфта шудааст.

Ризоияти огоҳона: Дар манбаъ ғайриқобили татбиқ гуфта шудааст.

Дастрасии маълумот: Гузориш шудааст, ки маълумоти таҳқиқотро бо дархост аз муаллифон гирифтан мумкин аст. Маълумоти хом дар ин матни Verianla мустақилона аз нав таҳлил нашудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор кардаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Сипосгузорӣ: Таҳқиқот дар иртибот бо мавзӯи таҳқиқотии соли 2024-и Universitas Indonesia — Suburban Watershed, Water Security and Quality Index — анҷом дода шуда, дастгирии Risbang Universitas Indonesia зикр шудааст.

Саҳми муаллифон

Дар манбаъ консептуализатсия ба ҳамаи панҷ муаллиф; методология ба Ahyahudin Sodri ва Mauliza Fatwa Yusdian; нармафзор ба Mauliza Fatwa Yusdian ва Nuraeni Nuraeni; тасдиқ, таҳлили формалӣ ва таҳқиқот ба Ahyahudin Sodri ва Mauliza Fatwa Yusdian нисбат дода шудааст.

Дар корҳои манбаъ ва тартиб додани маълумот Mauliza Fatwa Yusdian ва Nuraeni Nuraeni саҳм гузоштаанд. Дар омодасозӣ ва бознигарии матни аслӣ ҳамаи муаллифон иштирок кардаанд. Визуализатсия ба Ahyahudin Sodri, Mauliza Fatwa Yusdian ва Nuraeni Nuraeni; назорат ба Ahyahudin Sodri ва Haruki Agustina; идоракунии лоиҳа ва дарёфти маблағгузорӣ ба Ahyahudin Sodri нисбат дода шудааст.