Ushbu tadqiqot yonbag‘irda qurilgan g‘ishtli to‘ldiruvchi devorlarga ega temir-beton binolar faqat bitta asosiy silkinishga emas, balki undan keyingi aftershocklarga ham duch kelganda qanday tutishini o‘rganuvchi uch o‘lchamli nochiziqli zilzila tahlili tadqiqotidir. Tadqiqotda step-back (SB), split-foundation (SF) va setback-step-back (SSB) deb ataluvchi uchta qiya hudud konstruktiv sxemasi 3, 7 va 9 qavatli modellar ko‘rinishida OpenSees Navigator muhitida yaratilgan hamda Himolay hududidan tanlangan mainshock–aftershock yozuvlari ostida Nonlinear Response History Analysis (NRHA) yordamida baholangan. Tahlillarda asosiy silkinishdan keyin yuzaga kelgan shikastlanish nolga qaytarilmasdan aftershocklar qo‘llanganligi sababli, ketma-ket zilzilalardagi shikastlanish to‘planishini ifodalash maqsad qilingan. Natijalar ko‘rib chiqilgan modellar orasida split-foundation konstruksiyalar vertikal bikrlik nomuntazamligi, kalta ustun xatti-harakati va yuk uzatish yo‘lidagi uzilishlar sababli umuman olganda eng zaif guruhni tashkil etishini, SSB geometriyasi esa massa va bikrlikni muvozanatliroq taqsimlab, pastroq talab hosil qilishini ko‘rsatadi. Biroq bu natijalar haqiqiy binolar fondining dala o‘lchovlari emas, balki muayyan geometriya, material, poydevor va zilzila yozuvi farazlariga asoslangan sonli model natijalaridir.

Mainshock–aftershock ketma-ketligi — birinchi zilzilada yuzaga kelgan yorilish, plastiklik, bikrlik yo‘qotilishi va qoldiq deformatsiyalar ikkinchi silkinish boshlanishidan oldin yo‘q qilinmaydigan zilzila yuklanish holatidir. Bu xususiyat ayniqsa yonbag‘irdagi binolar uchun muhim; chunki qiyalik sabab ustunlarning turli poydevor balandliklaridan boshlanishi bikrlik va yuk uzatish yo‘li uzilishlarini yuzaga keltirib, buralish, kalta ustun va qavatlararo siljish talablarini oshirishi mumkin.

Tadqiqotda qo‘llanilgan asosiy muhandislik talab parametrlari Peak Inter-story Drift Ratio (PIDR), Normalized Peak Floor Acceleration (NPFA) va Peak Roof Displacement (PRD) qiymatlaridir. PIDR qavatlar orasidagi nisbiy deformatsiyani, NPFA qavat sathlaridagi tezlanishning kuchayishini, PRD esa butun konstruksiyaning tom sathidagi yonlama siljishini ifodalaydi. Ushbu uch ko‘rsatkich birgalikda baholanganda nafaqat yuk ko‘taruvchi tizim shikastlanishi, balki tezlanishga sezgir yuk ko‘tarmaydigan komponentlar va katta siljishlar yuzaga keltiradigan ikkinchi tartibli ta’sirlar ham kuzatilishi mumkin.

Tadqiqot muammosi: Yonbag‘irdagi bino nega oddiy tekis zamin binosi emas?

Zilzilabardosh konstruksiyalarni loyihalashning asosiy tamoyillaridan biri yuk uzatish yo‘llari imkon qadar muntazam va uzluksiz geometriyaga ega bo‘lishidir. Qiya hududda esa ayni bir binoning ustunlari poydevorga turli sathlarda tayanchlanishi mumkin. Natijada ayrim ustunlar kalta va bikr, boshqalari esa uzunroq va egiluvchan bo‘ladi. Massa markazi bilan bikrlik markazining joylashuvi ham muntazam tekis zamin binosiga qaraganda osonroq ajralishi mumkin. Natijada bir xil gorizontal zilzila harakati ostida turli ustun va qavatlarda bir-biridan ancha farqli deformatsiya, kesuvchi kuch va buralish talablari yuzaga kelishi mumkin.

Manba tadqiqoti Himolay mintaqasidagi qurilish amaliyotiga qaratilgan. Tadqiqotchilar ushbu hududda uchta keng tarqalgan konstruktiv sxemani taqqoslaydilar:

Mainshock–aftershock ketma-ketliklari nega faqat bitta asosiy silkinish tahlilidan farqli natija beradi?

Asosiy silkinish konstruksiya elementlarida yorilish, plastik sharnir hosil bo‘lishi, to‘ldiruvchi devorlarda ezilish va bikrlik yo‘qotilishini qoldirishi mumkinligi sababli, aftershock endi dastlabki sog‘lom konstruksiyaga emas, xususiyatlari o‘zgargan konstruksiyaga ta’sir qiladi; ushbu tadqiqotda ham aftershockdan oldin konstruktiv xususiyatlar qayta tiklanmagani uchun MS–AS tahlillari to‘plangan shikastlanishni bevosita saqlab qoladi.

Faqat asosiy silkinishni o‘rganish nega yetarli bo‘lmasligi mumkin?

Binoning asosiy zilzila vaqtida butunlay qulamasligi uning aftershocklarga qarshi dastlabki mustahkamligini saqlaganini anglatmaydi. Beton yorilishi, armatura oqishi, to‘ldiruvchi devor bikrligini yo‘qotishi va konstruksiyaning tabiiy davri hamda modal shakllari o‘zgarishi mumkin. Shu sababli kattaligi teng bo‘lmagan kichikroq aftershock ham allaqachon shikastlangan muayyan ustunlar, qavatlar yoki to‘ldiruvchi panellarda kritik talablarni yuzaga keltirishi mumkin.

Tadqiqotning NRHA qo‘llanilishida zilzila yozuvlari ketma-ket modellashtirilgan va asosiy silkinishdan keyingi qoldiq shikastlanish saqlangan. Shunday qilib, aftershock tahlilining boshlang‘ich nuqtasi “shikastlanmagan konstruksiya” emas, balki asosiy silkinishni boshdan kechirgan konstruksiya holatidir.

Split-foundation yonbag‘ir binolari nega zaifroq tutishi mumkin?

Manba modellarida SF konfiguratsiyasida ustunlarning turli poydevor sathlaridan boshlanishi kalta va bikr ustunlar bilan uzunroq ustunlarning bir tizimda birlashishiga, vertikal bikrlikning uzilishiga va kesuvchi kuchlarning nomuntazam uzatilishiga olib keladi; shu sababli ayniqsa yuqori poydevor sathi atrofida yuqori drift, tezlanish va mo‘rt kalta ustun talablari yuzaga keladi.

Yuqori poydevor sathi: xatti-harakat o‘zgaradigan kritik chegara

Tadqiqotda Uppermost Foundation Level (UFL), ya’ni eng yuqori poydevor sathi, yonbag‘ir tomonidan qisman cheklangan quyi konstruksiya sohasi bilan erkinroq harakatlanadigan yuqori qavatlar orasidagi o‘tish sifatida ajralib turadi. Asosiy silkinish natijalarida UFL ostida qavatlararo siljishlar pastroq bo‘lsa, ushbu chegaraning darhol ustida drift talabi tez oshadi. Mualliflar bu o‘tishni bikrlikdagi keskin o‘zgarish bilan bog‘laydilar.

3, 7 va 9 qavatli modellarda eng yuqori drift talabining nisbiy bino balandligining taxminan 0,7–0,8 oralig‘ida jamlanishi shikastlanish faqat poydevor atrofida emas, balki o‘rta va yuqori qavatlarga tomon ham kritiklashishi mumkinligini ko‘rsatadi.

G‘ishtli to‘ldiruvchi devorlar zilzila xatti-harakatini qanday o‘zgartiradi?

G‘ishtli to‘ldiruvchi devor dastlab temir-beton karkas ichida diagonal siqilish sterjeniga o‘xshash yuk ko‘tarish mexanizmini hosil qilib, gorizontal bikrlikni oshirishi mumkin; biroq yorilish va ezilish rivojlanganda bu hissa kamayadi va asosiy silkinishda shikastlangan to‘ldiruvchi panellar aftershock vaqtida dastlabki bikrligini saqlay olmaydi.

To‘ldiruvchi devorning sonli ifodalanishi

Tadqiqot g‘ishtli to‘ldiruvchi panellarni batafsil g‘isht va qorishma mikro-modeli bilan emas, hisoblash yukini kamaytiruvchi ekvivalent makro-model bilan ifodalaydi. Har bir panel to‘rtta elastik beam-column elementi bilan ekvivalent diagonal siqilish yo‘llari va markazda bitta nochiziqli beam-column elementi yordamida modellashtirilgan. Gisteretik xatti-harakat uchun OpenSees dagi Pinching4 bir o‘qli material modeli qo‘llanilgan.

Pinching4 yondashuvi mustahkamlikning kamayishi, bo‘shatish bikrligi, qayta yuklash bikrligi va energiya sarfidagi o‘zgarishlarni ifodalovchi parametrlar orqali takroriy sikllarda to‘ldiruvchi panel xatti-harakatini taxminan kuzatadi. Bu tanlov to‘ldiruvchi devor asosiy silkinishda shikastlangandan keyin aftershock vaqtida nega bir xil bikrlik hissasini ko‘rsatmasligini modellashtirish uchun markaziy ahamiyatga ega.

To‘ldiruvchi devorda yorilish va qoldiq mustahkamlik

Manbada to‘ldiruvchi devor yorilishi taxminan %0,015–%0,15 qavatlararo siljish nisbati oralig‘ida boshlanishi faraz qilinadi. Yorilish mustahkamligi maksimal gorizontal mustahkamlikning 0,55 baravariga teng deb olingan. Maksimal mustahkamlikka erishiladigan siljish nisbati %0,25 deb berilgan. Qoldiq mustahkamlik esa cho‘qqi mustahkamligining %20'i deb qabul qilinadi va bu sathga maksimal mustahkamlik siljishining besh baravarida erishilishi faraz qilinadi.

Beton modeli

Temir-beton elementlarning yadro va qoplama betonlari OpenSees Concrete04 bir o‘qli material modeli bilan ifodalangan. Siqilish qobig‘i Popovics bog‘lanishiga asoslanadi:

\[ f_{ci}=f'_c \frac{ \left(\frac{\varepsilon_{ci}}{\varepsilon_c}\right)n }{ n-1+\left(\frac{\varepsilon_{ci}}{\varepsilon_c}\right)^n } \]

\[ n=\frac{E_c}{E_c-E_{sec}}, \qquad E_{sec}=\frac{f_{ci}}{\varepsilon_{ci}} \]

Bu yerda \(f'_c\) betonning 28 kunlik siqilish mustahkamligini, \(\varepsilon_c\) cho‘qqi siqilish mustahkamligiga mos nisbiy deformatsiyani, \(E_c\) boshlang‘ich elastiklik modulini va \(E_{sec}\) sekant bikrligini ifodalaydi. Manba boshlang‘ich elastik bikrlik uchun \(E_c=5000\sqrt{|f'_c|}\) MPa bog‘lanishidan foydalanadi.

Betonning cho‘zilish xatti-harakati uchun manba quyidagi eksponensial qobiq bog‘lanishini ham beradi:

\[ \sigma_i = f_t \left( \frac{\beta f_{ti}}{f_t} \right)^{ \frac{ \varepsilon_{ti}-f_{ti}/E_t }{ \varepsilon_t-f_t/E_t } } \]

Manbada \(f_t=3.83\) MPa, \(\varepsilon_t=0.00015\) va \(\beta=0.1\) ishlatilgan. \(E_t\) boshlang‘ich cho‘zilish bikrligini, \(\beta\) esa yakuniy cho‘zilish deformatsiyasida qoladigan cho‘zilish kuchlanishini boshqaruvchi parametrni ifodalaydi.

Armatura po‘lati modeli

Armatura po‘lati SteelMPF bir o‘qli material modeli bilan ifodalangan. Model Menegotto–Pinto gisteretik munosabatiga va Filippou hamda hammualliflarning izotrop qotish yondashuviga asoslanadi. Fe415 armatura uchun oqish mustahkamligi 415 MPa va boshlang‘ich elastik bikrlik 210 GPa deb olingan. Musbat va manfiy deformatsiya qotish nisbatlari \(b_p=b_n=0.02\), boshlang‘ich egrilik parametri \(R_0=18.5\), egrilik degradatsiyasi parametrlari \(cR_1=0.96\) va \(cR_2=0.15\) deb berilgan. Manbadagi boshqa SteelMPF parametrlari \(a_1=0.05\), \(a_2=0.96\), \(a_3=0.15\) va \(a_4=0.97\) dir.

To‘ldiruvchi devorning maksimal gorizontal qarshiligi

Manbada to‘ldiruvchi panelning maksimal gorizontal qarshiligi quyidagicha beriladi:

\[ F_{max}=0.818 \frac{L_{in}\,t\,f_{tp}}{c_1} \left(1+\sqrt{C_L^2+1}\right) \]

\[ C_I=1.925\frac{L_{in}}{h'} \]

\(f_{tp}\) g‘isht terimining yorilish kuchlanishini, \(t\) panel qalinligini, \(L_{in}\) panel uzunligini va \(h'\) panel balandligini ifodalaydi. Manba tenglamasida \(c_1\), \(C_L\) va darhol keyingi bog‘lanishda \(C_I\) ko‘rinishida bir-biridan farqli indeks/notatsiyalar uchraydi. Verianla matni ularni bir xil parametr deb faraz qilib, jimlik bilan birlashtirmaydi; tenglama manbada yozilgan shaklning ma’no chegaralari doirasida yetkazilgan.

Deraza/eshik ochig‘ining ta’siri

To‘ldiruvchi devordagi ochiq joy panel bikrligi va gorizontal mustahkamligini kamaytirishini hisobga olish uchun manbada tajriba va sonli tadqiqotlardan kalibrlangan \(\rho\) kamaytirish koeffitsiyenti qo‘llanadi:

\[ \rho = 0.55\exp(-0.035\alpha_a) + 0.44\exp(-0.025\alpha_1) \pm 0.284\varepsilon \]

Bu yerda \(\alpha_a=(l_0h_0/LH)100\) ochiq joy maydoni nisbatini, \(\alpha_1=(l_0/L)100\) ochiq joy uzunligi nisbatini ifodalaydi. Manba, shuningdek, \(\alpha_h=(h_0/H)100\) ochiq joy balandligi nisbatini belgilaydi. \(0.284\varepsilon\) hadi esa sochilish/noaniqlik diapazoni sifatida izohlangan.

Tadqiqot nimani aytadi va nimani aytmaydi

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan holat: Ko‘rib chiqilgan sonli modellarda ketma-ket MS–AS yuklanishi faqat asosiy silkinish tahliliga qaraganda yuqoriroq to‘plangan talab hosil qiladi. SF konfiguratsiyasi umuman eng noqulay xatti-harakatni ko‘rsatsa, SSB muvozanatliroq javob beradi. G‘ishtli to‘ldiruvchi devorlar dastlabki bikrlikni oshirishi mumkin, biroq takroriy zilzila yuklanishi ostida yorilish va ezilish sababli ularning hissasi kamayadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan holat: Natijalar barcha yonbag‘ir binolari bir xil nisbatda shikastlanishini, muayyan haqiqiy bino albatta qulashini yoki bu yerda qo‘llangan geometriyani boshqa mamlakat, grunt, material va qurilish me’yorlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish mumkinligini isbotlamaydi. Modelda poydevor qo‘zg‘almas deb qabul qilingan va grunt–konstruksiya o‘zaro ta’siri modellashtirilmagan. Bundan tashqari, tadqiqot daladagi haqiqiy binoning zilziladan keyingi o‘lchov kampaniyasi emas.

Tadqiqot usuli va natijalari

1. Konstruksiya modellarining geometriyasi

Tadqiqotda jami to‘qqizta asosiy konstruksiya modeli yaratilgan: uchta bino balandligi bilan uchta yonbag‘ir konstruktiv konfiguratsiyasining kombinatsiyasi.

Manba matnida plita qalinligi “150 m” deb yozilgan. Bu qiymat konstruksiya muhandisligi nuqtai nazaridan jiddiy birlik nomuvofiqligini yuzaga keltirgani uchun bu yerda jimlik bilan “150 mm” ga tuzatilmagan. Modelning boshqa o‘lchamlari bilan zid bo‘lgan ushbu nuqta manba matnining tahririy xatosi sifatida baholanishi kerak.

2. Chekli element modeli

Sonli modellar OpenSees Navigator yordamida qurilgan. Temir-beton elementlar distributed plasticity beam-column elementlari bilan modellashtirilgan, kesimlar tolalarga ajratilgan. Beton yadro va qoplama hududlari uchun patch, bo‘ylama armatura uchun Layer buyruqlari qo‘llanilgan. Section Aggregator yondashuvi ayniqsa step-back ustunlarida zarur bo‘lgan buralish kuch–deformatsiya xatti-harakatini kesim modeliga qo‘shish uchun ishlatilgan.

Geometrik nochiziqlilik P–Δ ta’siri orqali modelga kiritilgan. Qavatlarning doimiy yuklaridan keladigan massalar har bir qavat og‘irlik markazidagi tugunlarda jamlangan.

3. G‘ishtli to‘ldiruvchi panel

To‘ldiruvchi panellarning ham ochiq joysiz, ham ochiq joyli holatlari tadqiqotga kiritilgan. Manbada to‘ldiruvchi devorlar uchun Hindiston sharoitlarini ifodalovchi qizil pishiq loy g‘isht ma’lumotlari ishlatilgan va parametrlar avvalgi tajribaviy/sonli tadqiqotlardan olingan.

4. Zilzila yozuvlari

Tadqiqotda Shimoli-sharqiy Hindiston va Himolay hududidan beshta asosiy silkinish ketma-ketligi qo‘llanilgan. Manba jadvalida Sikkim 2011, Nepal 2015, Chamoli 1999, Uttarkashi 1991 va North-East India deb nomlangan bir ketma-ketlik mavjud.

EQ5 qatorining sana maydonlarida manba ichida 1991 sanalari bilan “1988” hodisa yorlig‘i yonma-yon ko‘rinadi. Shu sababli tegishli sana ketma-ketligi bu yerda tuzatilmagan yoki yangi sana biriktirilmagan.

5. Ketma-ket dinamik tahlil

Asosiy silkinish va aftershock yozuvlari modelga ketma-ket qo‘llanilgan. Kritik metodologik nuqta — asosiy silkinishdan keyin modelning bikrlik, mustahkamlik yoki plastik deformatsiya tarixi nolga qaytarilmasligidir. Shu tariqa aftershock dastlabki holatdagi konstruksiyaga emas, asosiy silkinishda shikastlangan konstruksiyaga ta’sir qiladi.

Manba dinamik yechimda implicit Newmark-beta vaqt integratsiyasi qo‘llanilgani va parametrlar

\[ \beta=\frac{1}{6}, \qquad \gamma=\frac{1}{2} \]

etib tanlanganini bildiradi. Vaqt qadami zilzila yozuvlarining namuna olish oralig‘iga mos ekani qayd etilgan, biroq asosiy matnda yagona sonli vaqt qadami berilmagan.

6. Muhandislik talab parametrlari

7. Asosiy silkinish ostidagi PIDR natijalari

Manba UFL ostida yonbag‘ir tomonidan ko‘proq cheklangan hududda pastroq drift qiymatlarini, UFL ning darhol ustida esa sezilarli drift oshishini xabar qiladi. Kritik deformatsiyalarning nisbiy bino balandligining taxminan 0,7–0,8 oralig‘ida yuzaga kelishi o‘rta–yuqori qavatlar muhim talab hududi ekanini ko‘rsatadi.

7 va 9 qavatli modellarda SB va SF umuman SSB ga qaraganda yuqoriroq PIDR hosil qilishi qayd etilgan. SSB sxemasining massa va bikrlikni muvozanatliroq taqsimlashi buralish ekssentrisiteti va jamlangan noelastik deformatsiyaning kamayishi bilan bog‘langan.

8. Asosiy silkinish ostida qavat tezlanishi

Normallashtirilgan PFA profillari bikrlik yonbag‘ir tomonidan cheklangan hududdan erkinroq yuqori konstruksiyaga o‘tadigan sathlarda sezilarli tezlanish o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. Manba 3 qavatli konstruksiyada normallashtirilgan PFA taxminan 4–5 darajalarigacha ko‘tarilishi, 7 va 9 qavatli konstruksiyalarda ayrim cho‘qqi qiymatlar 5,5–6 darajasiga yetishini bildiradi. Balandroq binolardagi zigzag profil yuqori modalar hissasi va yonbag‘irdan kelib chiqadigan buralish nomuntazamligining ortishi bilan izohlanadi.

9. Asosiy silkinish ostida tom siljishi

Bino balandligi oshgani sari global yonlama bikrlik kamayadi va tabiiy davr uzaygani sabab PRD ortadi. SF sxemasidagi yuk uzatish yo‘li uzilishlari yuqoriroq tom siljishlari bilan bog‘langan. Manba, shuningdek, ko‘rib chiqilgan bino tipologiyalarida PRD qiymatlari IS 1893:2016 da ko‘rsatilgan ishlash chegarasidan oshganini bildiradi.

10. MS–AS ostida to‘plangan drift

Aftershocklar asosiy silkinishda allaqachon shikastlangan konstruksiyalarga qo‘llanganda konfiguratsiyalar orasidagi farq yanada yaqqol bo‘lgan. Manba natijalarida SF konstruksiyalar eng yuqori o‘rtacha PIDR guruhini tashkil etadi. MS3 va MS4 ketma-ketliklari ostida 9-qavatda SF uchun PIDR %3,88 ga yetgani xabar qilingan.

SB konfiguratsiyasida 9-qavatda MS4 ostida %3,63 PIDR qayd etilgan bo‘lsa, SSB ning bildirilgan maksimal o‘rtacha PIDR qiymati %2,81 dir. Tadqiqotchilar SSB dagi pastroq driftni yuqori qismdagi setback geometriyasi massa va yonlama bikrlik taqsimotini muvozanatlashtirishi bilan bog‘laydilar.

11. MS–AS ostida NPFA

Aftershock ketma-ketliklari davom etishi bilan asosiy silkinish paytida yuzaga kelgan plastiklik va bikrlik o‘zgarishi qavat tezlanishi talablarini ham o‘zgartiradi. SSB ko‘rib chiqilgan uch geometriya orasida pastroq NPFA qiymatlarini ko‘rsatgan va manbada cho‘qqi qiymatlar 5,45 dan past bo‘lib qolgani ko‘rsatilgan. Boshqa sxemalarda yuqoriroq qiymatlar kuzatilgan; SF modellari 5,95–5,96 ga yetgan eng yuqori NPFA qiymatlari bilan xabar qilingan.

Bu natija ayniqsa qavat jihozlari, fasad komponentlari va tezlanishga sezgir yuk ko‘tarmaydigan tizimlar nuqtai nazaridan muhim. Yuk ko‘taruvchi tizim to‘liq qulamasa ham, yuqori qavat tezlanishi binoning funksionalligiga jiddiy ta’sir qilishi mumkin.

12. MS–AS ostida tom siljishi

PRD ning ortishi faqat kattaroq yonlama harakatni anglatmaydi. Kattaroq siljish, ayniqsa baland va vertikal nomuntazam konstruksiyalarda ikkinchi tartibli P–Δ ta’sirlarini kuchaytirishi mumkin; bu esa mavjud bikrlik yo‘qotilishini yanada muhim qiladi.

13. To‘ldiruvchi devorlarning to‘plangan shikastlanishi

Manbaning natijalar bo‘limida to‘ldiruvchi devorlar dastlab karkasni diagonal siqilish elementi singari bikrlashtirishi, biroq taxminan 0,05–0,1 g kabi past intensivliklarda mikro-yorilish va ezilish boshlanishi mumkinligi aytiladi. Asosiy silkinishdan keyin shikastlangan to‘ldiruvchi devor aftershock vaqtida bikrligini tez yo‘qotishi va noelastik talabning katta qismini temir-beton karkas ko‘tarishga majbur bo‘lishi mumkin.

Ochiq joyli to‘ldiruvchi devorlarda esa manba buralish ta’siri kuchayishi va 0,3–0,4 g kod bilan belgilangan spektral intensivliklarda ham ishdan chiqish xavfi oshishini bildiradi. Bu sonlar tadqiqotning sonli model farazlari bilan cheklangan va barcha ochiq joyli to‘ldiruvchi tizimlarga universal chegara sifatida qo‘llanmasligi kerak.

14. Natijalarning yaxlit ma’nosi

Tadqiqotning eng kuchli xabari “aftershock har doim asosiy silkinishdan kattaroq bo‘lgani uchun xavflidir” degani emas. Asosiy xabar aftershockning shikastlangan va xususiyatlari o‘zgargan konstruksiyaga ta’sir qilishidir. Shu sababli bitta hodisali tahlil konstruksiya zilzila ketma-ketligi davomida boshdan kechirishi mumkin bo‘lgan bikrlik yo‘qotilishi, qoldiq deformatsiya va qayta taqsimlangan kuchlarni to‘liq ifodalamasligi mumkin.

Ko‘rib chiqilgan geometriya va sharoitlarda SSB sxemasi umuman eng qulay, SF esa eng zaif ishlashni ko‘rsatgan. SF ning noqulayligi faqat “qiya hudud” tushunchasi bilan emas, balki poydevor sathlarining ajralishi natijasida yuzaga kelgan vertikal bikrlik va yuk uzatish yo‘li uzilishlari bilan bog‘liq. SB konstruksiyalari esa manba xulosasida ayniqsa buralishdan kelib chiqadigan shikastlanishga sezgir deb ta’riflangan.

15. Metodologik cheklovlar va hisobotdagi bo‘shliqlar

Tadqiqotni talqin qilishda bir nechta muhim cheklov mavjud. Birinchidan, poydevor qo‘zg‘almas deb qabul qilingan va grunt–konstruksiya o‘zaro ta’siri modellashtirilmagan. Ikkinchidan, uchta konstruktiv geometriya va uchta balandlik guruhi muayyan Hindiston standartlari, material sinflari va Himolay hududi qurilish amaliyotiga asoslangan. Uchinchidan, xulosa bo‘limida zilzila yozuvlari “code-specified intensity measures” darajasiga masshtablangani aytilgan bo‘lsa-da, asosiy matnda to‘liq takror ishlab bo‘ladigan masshtab koeffitsiyentlari va maqsadli spektr protsedurasi batafsil berilmagan.

To‘rtinchidan, tadqiqot maqsadlari orasida MS-only va MS–AS uchun fragility curves ishlab chiqish mavjud va kalit so‘zlarda Incremental Dynamic Analysis keltirilgan bo‘lsa ham, taqdim etilgan asosiy natijalar bo‘limi PIDR, NPFA va PRD ga asoslangan NRHA taqqoslashlariga e’tibor qaratadi. Shu sababli Verianla maqolasi manbada ochiq ko‘rsatilmagan mo‘rtlik egri chizig‘i, shikastlanish ehtimoli yoki IDA natijasini yaratmaydi.

Beshinchidan, manbada ayrim tahririy/birlik nomuvofiqliklari mavjud. Plita qalinligining “150 m” deb yozilishi, EQ5 hodisa/sana yorliqlarining o‘zaro mos kelmasligi va to‘ldiruvchi devorning maksimal mustahkamlik tenglamasida \(c_1\), \(C_L\) va \(C_I\) notatsiyalarining to‘liq moslashtirilmaganligi bunga misoldir. Ushbu nuqtalar tuzatilgan ilmiy ma’lumot sifatida taqdim etilmagan.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: Damage state assessment of masonry - infilled hillside buildings under mainshock-aftershock earthquake sequences

Mualliflar: Vedatrayee Acharya; Piyali Sengupta; Jagajyoti Panda.

Mas’ul muallif: PDF da Vedatrayee Acharya deb ko‘rsatilgan.

Muassasalar: Department of Civil Engineering, Poornima University, Jaipur, Rajasthan, India; Department of Civil Engineering, IIT (ISM) Dhanbad, Jharkhand, India; NCDMM, MNIT Jaipur, Rajasthan, India.

Manba turi: Tadqiqot maqolasi preprinti.

Taqriz holati: Manba PDF da aniq “This preprint research paper has not been peer reviewed” iborasi mavjud.

Platforma: SSRN.

SSRN/DOI tekshiruvi: Manba PDF sahifa pastlarida `https://ssrn.com/abstract=7196887` manzilini ko‘rsatadi. Bunga qarshi, SSRN ayni sarlavha va ayni mualliflar bilan e’lon qilgan rasmiy yozuv `abstract_id=7196889` va DOI `10.2139/ssrn.7196889` ma’lumotini beradi. Ushbu ikki yozuv orasidagi farq manbada hal qilinmagani uchun yashirilmagan.

Rasmiy SSRN qayd sanasi: 28 iyul 2026.

Litsenziya: Rasmiy SSRN yozuvi mualliflik huquqi egasi SSRN ga litsenziya berganini va ruxsatsiz qayta foydalanish taqiqlanganini bildiradi. Shu sababli asl shakllar aynan ko‘chirilmasligi; ilmiy munosabatlar Verianla uchun original ko‘rinishda qayta chizilishi kerak.

Moliyalashtirish: Mualliflar maqolani tayyorlash vaqtida hech qanday fond, grant yoki boshqa yordam olmaganliklarini bayon qiladilar.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar tegishli moliyaviy yoki nomoliyaviy manfaatlari yo‘qligini bayon qiladilar.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manbada alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti ko‘rinadigan tarzda berilmagan. Qo‘llangan mainshock–aftershock yozuvlarining hodisa, stansiya, PGA va magnituda ma’lumotlari jadvalda keltirilgan bo‘lsa ham, xom vaqt qatori fayllari maqola ichida taqdim etilmagan.

Muallif hissalari / CRediT: Manba matnida alohida CRediT hissa bayonoti ko‘rinadigan tarzda berilmagan.

Asosiy usul: OpenSees Navigator asosidagi uch o‘lchamli chekli element modellashtirish; Concrete04 beton modeli; SteelMPF armatura po‘lati modeli; Pinching4 g‘ishtli to‘ldiruvchi model; distributed plasticity beam-column elementlari; P–Δ geometrik nochiziqlilik; qo‘zg‘almas poydevor; asosiy silkinish shikastlanishi saqlangan holda ketma-ket MS–AS Nonlinear Response History Analysis.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot haqiqiy binolarning zilziladan keyingi dala o‘lchovlarini emas, muayyan geometrik va material farazlari asosida yaratilgan sonli modellarni o‘rganadi. Natijalarni boshqa grunt, qurilish kodi, material, qiyalik, oraliq sxemasi yoki zilzila xavfiga ko‘chirish alohida tekshiruvni talab qiladi.