Inklyuziv Iqtisodiy Rivojlanish Indeksi (Inclusive Economic Development Index, IEDI) iqtisodiy rivojlanishning faqat hajmini emas, balki iqtisodiy taraqqiyot, daromadlar tengligi va qashshoqlikni kamaytirish bilan birga kirish va imkoniyatlarning kengayishini ham birgalikda ifodalashga intiladigan, ushbu tadqiqotda 0–10 oraligʻida qoʻllaniladigan kompleks rivojlanish ko‘rsatkichidir. Ushbu tadqiqot Indoneziyaning 34 viloyatida 2018–2022 davriga oid jami 170 viloyat-yil kuzatuvidan foydalanib, sakkiz xil jinoyat toifasining IEDI bilan bogʻliqligini panel maʼlumotlar regressiyasi orqali o‘rganadi. Chow va Hausman testlaridan soʻng Fixed Effect Model tanlangan, baholashlar EViews 9.0 yordamida amalga oshirilgan.

Manbaning Fixed Effect Model natijalariga ko‘ra uchta jinoyat toifasi statistik ahamiyat ko‘rsatadi. Crimes Against Decency (DECENCY) koeffitsiyenti −0.000370 va p = 0.05705 bilan %10 ahamiyatlilik darajasida manfiy. Crimes Against the Liberty of the Person (LIBERTY) koeffitsiyenti −0.001155 va p = 0.0435 bilan %5 darajada manfiy. Crimes Against Public Order (PUBLIC) koeffitsiyenti esa +0.000430 va p = 0.0232 bilan %5 darajada ahamiyatli, biroq musbat. PUBLIC natijasining yoʻnalishi tadqiqotning boshlangʻich gipotezasiga teskari va shu sababli manba H8 ni qabul qilmaydi.

Crimes Against Life (LIFE), Physical/Body Crimes (BODY), Crimes Against Property (PROPERTY), Drug-related Crimes (DRUG) hamda Fraud, Embezzlement and Corruption guruhini ifodalovchi CORRUPT o‘zgaruvchilari uchun statistik jihatdan ahamiyatli bogʻliqlik qayd etilmagan. CORRUPT koeffitsiyenti musbat bo‘lsa-da, p = 0.14475; shu sababli tadqiqotdan “korrupsiya inklyuziv rivojlanishni oshiradi” degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqot kuzatuvga asoslangan panel maʼlumotlariga tayanadi. Fixed effects modeli viloyat darajasida vaqt davomida o‘zgarmaydigan geterogenlikning bir qismini nazorat qiladi; biroq tadqiqot randomizatsiyalangan tajriba emas va vaqt bilan o‘zgaradigan barcha aralashtiruvchi omillarni bartaraf qilganini ko‘rsatmaydi. Shu sababli koeffitsiyentlar, manbaning “effect/impact” terminologiyasi saqlangan holda, eksperimental va qatʼiy sababiy taʼsirlar sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Inklyuziv iqtisodiy rivojlanish faqat umumiy iqtisodiy ishlab chiqarishning o‘sishini emas, o‘sishning jamiyatning turli qatlamlariga qanday taqsimlanishini, imkoniyatlarga kirishni, qashshoqlikni, tengsizlikni va inson farovonligini ham hisobga oladi. Jinoyatchilik faoliyati xavfsizlikka putur yetkazishi, tranzaksiya xarajatlarini oshirishi, investitsiya va unumli iqtisodiy faoliyatni susaytirishi, ijtimoiy kapitalni yemirishi hamda shaxslarning taʼlim olish, ishlash yoki daromad topish imkoniyatlarini kamaytirishi mumkin.

Manba Indoneziyadagi avvalgi tadqiqotlarning ko‘pchiligi umumiy jinoyat darajasiga yoki faqat ayrim jinoyat turlariga eʼtibor qaratganini; turli jinoyat toifalarining viloyat darajasidagi inklyuziv iqtisodiy rivojlanish bilan aloqasini bir xil panel modelda o‘rgangan zamonaviy ishlar cheklanganini taʼkidlaydi.

Tadqiqotning yangiligi BPS-Statistics Indonesia jinoyat tasnifiga asoslangan sakkiz xil jinoyat o‘zgaruvchisini Indoneziyaning 34 viloyati va 2018–2022 davri uchun bir xil modelda IEDI bilan bogʻlashidir.

Inclusive Economic Development Index (IEDI) nima?

IEDI ushbu tadqiqotda iqtisodiy taraqqiyot, daromadlar tengligi, qashshoqlikni kamaytirish va iqtisodiy imkoniyatlarga kirish kabi inklyuziv rivojlanish o‘lchamlarini 0–10 oraligʻidagi kompleks qiymat bilan ifodalovchi bogʻliq o‘zgaruvchidir; yuqoriroq qiymat inklyuziv iqtisodiy rivojlanishning yuqoriroq darajasini bildiradi.

IEDI nega faqat YAIM o‘sishi emas?

Iqtisodiy o‘sish umumiy ishlab chiqarish yoki daromadning kengayishini ko‘rsatishi mumkin, biroq bu o‘sish jamiyatning barcha qatlamlariga yetib borgan-bormaganini o‘z-o‘zicha tushuntirmaydi. IEDI ning maqsadi iqtisodiy kengayishni tengsizlik, qashshoqlik, inson salohiyati, kirish va imkoniyatlar o‘lchamlari bilan birgalikda baholashdir.

Shu sababli biror jinoyat turining IEDI bilan aloqasi faqat kompaniyalar yoki mamlakatning ishlab chiqarish hajmiga emas, balki kengroq ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarning kompleks ko‘rsatkichiga taalluqlidir.

2018–2022 davrida jinoyatchilik konteksti

Manba kirish qismida Indoneziyada politsiyaga xabar qilingan jinoyatlar soni 2022 yilda 372.965 hodisaga yetganini va avvalgi yilga nisbatan %55,7 ga oshganini qayd etadi.

100.000 kishiga toʻgʻri keladigan jinoyat darajasi 2021 yilda 90 bo‘lgan bo‘lsa, 2022 yilda 137 ga ko‘tarilgan; manba buni %52,22 o‘sish sifatida ko‘rsatgan.

Crime clock deb ataladigan jinoyatlar orasidagi o‘rtacha vaqt oraligʻi esa 2021 yilda 131 soniya bo‘lgan bo‘lsa, 2022 yilda 84 soniyaga tushgan. Qisqaroq crime clock xabar qilingan jinoyatlar tez-tez sodir bo‘layotganini bildiradi.

Manba 2-rasmga ko‘ra 2022 yilda jami xabar qilingan jinoyatlar soni bo‘yicha East Java Regional Police eng yuqori guruhda, undan keyin North Sumatra va Metro Jaya keladi. North Maluku, North Kalimantan va West Sulawesi umumiy jinoyatlar soni pastroq ekanini ko‘rsatadi. Biroq jami hodisalar soni bilan aholi soniga nisbatan hisoblangan jinoyat xavfi bir xil narsa emas. Manba North Sulawesi, West Papua va South Sulawesi ni yuqori crime-rate profillari qatorida ko‘rsatadi.

Sakkizta jinoyat toifasi

PROPERTY o‘zgaruvchisi manbada ikkita alohida BPS toifasi, yaʼni zo‘ravonlik qo‘llab va qo‘llamasdan mulkka qarshi sodir etilgan jinoyatlarni bitta o‘zgaruvchiga birlashtirish orqali yaratilgan.

Tadqiqot gipotezasi

Manba nazariy jihatdan sakkizta jinoyat toifasining barchasi uchun bir xil yo‘nalishdagi boshlangʻich gipotezani qo‘yadi:

Ko‘proq jinoyat → pastroq inklyuziv iqtisodiy rivojlanish.

Shu sababli maxsus regressiya tenglamasining nazariy yozuvida barcha jinoyat o‘zgaruvchilari oldiga manfiy ishora qo‘yilgan.

Fixed Effect Model (FEM) nima va bu tadqiqotda nega tanlandi?

Fixed Effect Model viloyatlarning vaqt davomida o‘zgarmaydigan, biroq kuzatilmaydigan xususiyatlarini viloyat darajasidagi doimiy hadlar orqali nazorat qilishga intiladigan panel maʼlumotlar modelidir; ushbu tadqiqotda Chow va Hausman testlarining ikkalasi ham fixed effects tuzilmasini qo‘llab-quvvatlagani sababli asosiy regressiya FEM/LSDV orqali baholangan.

Panel maʼlumotlar nega ishlatiladi?

Panel maʼlumotlar bir xil geografik birliklarni bir necha yil davomida takroriy kuzatish imkonini beradi. Ushbu tadqiqot 34 viloyatni 2018, 2019, 2020, 2021 va 2022 yillarda kuzatadi.

\[ 34\ \text{il} \times 5\ \text{yıl} = 170\ \text{gözlem} \]

Bu tuzilma nafaqat viloyatlar o‘rtasidagi farqlarni, balki bir xil viloyatning vaqt davomida o‘zgarishini ham modelga kiritadi.

LSDV bilan Fixed Effects o‘rtasidagi bogʻliqlik

Least Squares Dummy Variable (LSDV) fixed effects modelining viloyat kabi kesim birliklariga xos doimiy farqlarni dummy o‘zgaruvchilar yoki ekvivalent doimiy taʼsir parametrlari orqali baholaydigan OLS ifodasidir.

Har bir viloyatning o‘ziga xos doimiy taʼsiri bo‘lishi mumkin. Shu tariqa geografik, institutsional, madaniy yoki boshqa vaqt davomida nisbatan barqaror xususiyatlarning umumiy regressiya konstantasiga aralashishi kamaytirilishga harakat qilinadi.

Bu doimiy taʼsirlar jinoyat koeffitsiyentlarining o‘zi emas. Masalan, Papua uchun manfiy individual effect ko‘rilishi “Papua da jinoyat IEDI ni shuncha pasaytiradi” degani emas.

Manbaning umumiy panel tenglamasi

Manba 2-tenglamani quyidagicha beradi:

\[ Y_{it} = \alpha + \beta_1X_{1it} - \beta_2X_{2it} + \cdots + \beta_nX_{nit} + \epsilon_{it} \]

\(Y_{it}\) \(i\) viloyatining \(t\) davridagi bogʻliq o‘zgaruvchisidir.

\(X_{nit}\) modelga kiritilgan tushuntiruvchi o‘zgaruvchilardan biridir.

\(\alpha\) doimiy haddir.

\(\beta_n\) tegishli tushuntiruvchi o‘zgaruvchining koeffitsiyentidir.

\(\epsilon_{it}\) model tushuntira olmaydigan xato komponentidir.

Manba umumiy tenglamada \(\beta_1X_1\) uchun musbat, \(\beta_2X_2\) uchun manfiy ishorani qo‘llaydi. Standart umumiy panel regressiya ifodasida ishoralar baholangan koeffitsiyentlarning o‘ziga qoldirilishi mumkin; biroq Verianla manba tenglamasini yashirincha o‘zgartirmaydi.

Manbaning nazariy maxsus tenglamasi

3-tenglama barcha jinoyat toifalari IEDI bilan manfiy aloqada bo‘ladi degan boshlangʻich gipotezani matematik shaklda aks ettiradi:

\[ \begin{aligned} IEDI_{it}={}& \alpha -\beta_1LIFE_{it} -\beta_2BODY_{it} -\beta_3DECENCY_{it}\\ &-\beta_4LIBERTY_{it} -\beta_5PROPERTY_{it} -\beta_6DRUG_{it}\\ &-\beta_7CORRUPT_{it} -\beta_8PUBLIC_{it} +\epsilon_{it} \end{aligned} \]

Bu yerdagi manfiy ishoralar natija emas; tadqiqotchilar oldindan belgilagan gipoteza yo‘nalishini ifodalaydi. Amaldagi baholashda CORRUPT va PUBLIC koeffitsiyentlarining musbat chiqishi maʼlumotlar ushbu ikki o‘zgaruvchi uchun boshlangʻich manfiy yo‘nalish farazini qo‘llab-quvvatlamaganini ko‘rsatadi.

Chow testi nimani tanladi?

Chow testi Fixed Effect Model ni Common Effect Model ga nisbatan qo‘llab-quvvatlagan. So‘ng Hausman testi Fixed Effect Model ni Random Effect Model ga nisbatan qo‘llab-quvvatlagan. Shu sababli manba Lagrange Multiplier testiga o‘tish zarur emasligini taʼkidlaydi.

Klassik farazlarni tekshirish

Manba FEM uchun normal taqsimot, heteroskedastiklik va multicollinearity testlarini qo‘llagan.

Tavsifiy statistika

Manba standart ogʻishning o‘rtachadan katta bo‘lishini “outlier bo‘lishi mumkin”, katta bo‘lmasligini esa “outlier yo‘q” tarzida talqin qiladi. Shu asosda BODY, LIBERTY, PROPERTY, DRUG, CORRUPT va PUBLIC o‘zgaruvchilarida ehtimoliy chet qiymatlar tilga olinadi.

Tadqiqot natijasi emas, metodologik tushuntirish: Standart ogʻishning o‘rtachadan katta bo‘lishi taqsimot yuqori o‘zgaruvchanlikka ega ekanini ko‘rsatishi mumkin; biroq bu o‘z-o‘zicha rasmiy outlier testi emas. Chet qiymatlarni aniq belgilash uchun kuzatuv darajasidagi taqsimot yoki alohida outlier usuli kerak. Manba bunday qo‘shimcha testni qayd etmagan.

Tadqiqot usuli va natijalari

FEM koeffitsiyentlarining barchasi

Model mosligi: R² = 0.830472; Adjusted R² = 0.776170; F-statistic = 15.29357; Prob(F-statistic) = 0.000000.

Yakuniy baholash tenglamasi

Manba 4-tenglamani quyidagicha beradi:

\[ \begin{aligned} IEDI_{it}={}& 6.140872 -0.003260LIFE_{it} -0.000140BODY_{it}\\ &-0.000370DECENCY_{it} -0.001155LIBERTY_{it}\\ &-0.00000354PROPERTY_{it} -0.0000116DRUG_{it}\\ &+0.0000807CORRUPT_{it} +0.000430PUBLIC_{it} +\epsilon_{it} \end{aligned} \]

Ushbu tenglamada koeffitsiyentlar boshqa model o‘zgaruvchilari doimiy bo‘lgan holda tegishli jinoyat toifasida bir hodisalik o‘sish bilan IEDI dagi taxminiy o‘zgarishning yo‘nalishi va miqdorini ko‘rsatadi. Biroq faqat statistik jihatdan ahamiyatli koeffitsiyentlar ishonchli mustaqil bogʻliqlik dalili sifatida baholanishi kerak.

LIFE natijasi

LIFE koeffitsiyenti −0.003260. Bir hodisalik o‘sish modelda IEDI ning 0.003260 ball pastroq bo‘lishi bilan bogʻlangan; biroq manba p = 0.11495 bergani uchun bu bogʻliqlik %5 darajada ahamiyatli emas va H1 rad etilgan.

Shu bois manfiy koeffitsiyentning o‘zi “hayotga qarshi jinoyatlar IEDI ni pasaytiradi” degan qatʼiy xulosaga kelish uchun yetarli emas.

BODY natijasi

BODY koeffitsiyenti −0.000140 va manbadagi p-qiymat 0.11745. Ishora nazariy kutilma bilan mos, biroq bogʻliqlik statistik jihatdan ahamiyatli emas. H2 rad etilgan.

DECENCY natijasi

DECENCY koeffitsiyenti −0.000370 va manba p = 0.05705 ni qayd etadi. Maqola %10 ahamiyatlilik chegarasidan foydalanib H3 ni qabul qiladi.

Manba ushbu bogʻliqlikni jinsiy zo‘ravonlik va tazyiq jabrlanuvchilarda psixologik, jismoniy, taʼlimiy va iqtisodiy oqibatlar keltirib chiqarishi; mehnat qobiliyati, daromad, taʼlim imkoniyati va hayot sifatiga taʼsir etishi mumkinligi orqali muhokama qiladi.

Bu mexanizmlar manba muhokamasining nazariy izohidir. Tadqiqot jabrlanuvchi darajasidagi daromad yoki taʼlim yo‘qotilishini alohida mediatsiya modeli bilan o‘lchamagan.

LIBERTY natijasi

LIBERTY koeffitsiyenti −0.001155 va manbadagi p-qiymat 0.0435. Manba buni %5 ahamiyatlilik darajasidagi manfiy bogʻliqlik sifatida baholaydi va H4 ni qabul qiladi.

LIBERTY toifasi manbada ayniqsa bolalar mehnati va kidnapping kabi shaxs erkinligiga qarshi jinoyatlarni qamrab oladi. Manba bu jinoyatlar taʼlim, sogʻliq, turmush darajasi va kelajakdagi iqtisodiy imkoniyatlarga zarar yetkazishi mumkinligini muhokama qiladi.

PROPERTY natijasi

PROPERTY koeffitsiyenti −0.00000354, p = 0.46605. Statistik ahamiyat topilmagani uchun H5 rad etilgan.

Manba mulkka qarshi jinoyatlar nazariy jihatdan iqtisodiy faoliyatni buzishi mumkin bo‘lsa-da, IEDI ning uzoq muddatli bandlik, taʼlim va asosiy xizmatlarga kirish kabi tarkibiy qismlari qisqa muddatli mulk jinoyati tebranishlariga bevosita javob bermasligi mumkinligini muhokama qiladi.

DRUG natijasi

DRUG koeffitsiyenti −0.0000116, p = 0.42845. H6 rad etilgan.

Manba giyohvandlik bilan bogʻliq jinoyatlar sogʻliq va ijtimoiy hayot uchun zararli bo‘lishi mumkinligini muhokama qilsa-da, ushbu maʼlumotlar to‘plamida IEDI ga nisbatan statistik jihatdan ahamiyatli mustaqil koeffitsiyent topilmaganini bildiradi.

CORRUPT natijasi

CORRUPT koeffitsiyenti +0.0000807, p = 0.14475. Musbat ishora statistik jihatdan ahamiyatli emas va H7 rad etilgan.

Manba muhokamasida ayrim avvalgi tadqiqotlar past institutsional sifat sharoitlarida “grease the wheels” deb ataladigan nazariy mexanizmni muhokama qilgani qayd etiladi. Bu hozirgi tadqiqot korrupsiya iqtisodiy rivojlanish uchun foydali ekanini isbotladi degani emas.

Ushbu tadqiqotda CORRUPT koeffitsiyenti statistik jihatdan ahamiyatli emas. Shu sababli musbat ishoradan siyosat yoki sababiylik bo‘yicha xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Jamoat Tartibiga Qarshi Jinoyatlar Nega Ahamiyatli Bo‘lsa-da, Gipotezani Qo‘llab-quvvatlamadi?

PUBLIC o‘zgaruvchisi p = 0.0232 bilan manbada statistik jihatdan ahamiyatli, biroq koeffitsiyenti +0.000430; tadqiqotning H8 gipotezasi manfiy bogʻliqlikni nazarda tutgani sababli ahamiyatlilikning o‘zi gipotezani tasdiqlamagan va teskari ishora tufayli H8 rad etilgan.

PUBLIC natijasining maʼnosi

PUBLIC o‘zgaruvchisidagi bir hodisalik o‘sish modelda IEDI ning o‘rtacha 0.000430 ball yuqoriroq bo‘lishi bilan bogʻlangan; biroq bu natija “jamoat tartibiga qarshi jinoyatlar iqtisodiy rivojlanishni oshiradi” tarzida sababiy o‘qilmasligi kerak.

Manba musbat ishora uchun bir nechta ehtimoliy izohlarni muhokama qiladi. Jamoat tartibiga qarshi jinoyatlar toifasi vandalizm, namoyish va ommaviy norozilik kabi bir-biridan farqli hodisalarni qamrab olishi shulardan biridir. Ayrim jamoat namoyishlari fuqarolarning talablarini ifoda etuvchi demokratik ishtirok shakllari bo‘lishi mumkinligi manba muhokamasida qayd etiladi.

Bu mexanizm tadqiqotda alohida tekshirilmagan. PUBLIC o‘zgaruvchisining ichki quyi jinoyat turlari uchun alohida koeffitsiyentlar yo‘qligi sababli qaysi quyi toifa musbat koeffitsiyent bilan bogʻliq ekanini aniqlab bo‘lmaydi.

Eʼlon qilingan p-qiymatlar bo‘yicha metodologik izoh

4-jadvaldagi t-statistikalar bilan “Prob.” qiymatlari taqqoslanganda ko‘p satrlardagi ehtimollik qiymati standart ikki tomonlama p-qiymatning taxminan yarmiga o‘xshaydi. Bu yo‘naltirilgan/bir tomonlama gipoteza testidan foydalanilgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Biroq manbaning metod bo‘limida “bir tomonlama test qo‘llanadi” degan ochiq protsedura belgilanmagan. Shu sababli Verianla manbada eʼlon qilingan p-qiymatlarni aynan saqlaydi, biroq ularni standart ikki tomonlama p-qiymatlar deb ham faraz qilmaydi.

R² va Adjusted R² qanday talqin qilinadi?

Manba R² = 0.830472 va Adjusted R² = 0.776170 ni qayd etadi.

Mualliflar adjusted R² qiymatini %77,61 deb ifodalab, sakkiz jinoyat turining IEDI variatsiyasini tushuntirish ulushi sifatida taʼriflaydi.

Tadqiqot natijasi emas, metodologik tushuntirish: Fixed Effect Model ning tushuntirish kuchiga nafaqat sakkizta jinoyat koeffitsiyenti, balki viloyat darajasidagi fixed effects tuzilmasi ham taʼsir qiladi. Shuning uchun %77,61 qiymati “jinoyat o‘zgaruvchilari o‘zlari IEDI ning aynan %77,61 qismini tushuntiradi” degan izolyatsiyalangan sababiy hissa sifatida o‘qilmasligi kerak.

Viloyat darajasidagi individual effects

Jami 18 viloyat manfiy, 16 viloyat musbat individual effect ko‘rsatadi. Manba manfiy qiymatlarni tegishli viloyatning modeldagi IEDI darajasi milliy o‘rtacha darajadan past, musbat qiymatlarni esa yuqori ekanini anglatadi deb talqin qiladi.

Bu fixed-effect qiymatlari jinoyat koeffitsiyentlari emas. Ular viloyat darajasida vaqt davomida doimiy bo‘lib qoladigan va regressiya o‘zgaruvchilarida ochiq ko‘rsatilmagan geterogenlikning model konstantasida aks etgan qismidir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Manba qo‘llagan ahamiyatlilik qarorlariga ko‘ra DECENCY, LIBERTY va PUBLIC IEDI bilan statistik jihatdan ahamiyatli bogʻliqlik ko‘rsatadi.
• DECENCY va LIBERTY koeffitsiyentlari manfiy va boshlangʻich gipoteza yo‘nalishiga mos.
• PUBLIC koeffitsiyenti musbat va ahamiyatli; yo‘nalish gipotezaga teskari.
• LIFE, BODY, PROPERTY va DRUG koeffitsiyentlari manfiy, biroq ahamiyatli emas.
• CORRUPT koeffitsiyenti musbat, biroq ahamiyatli emas.
• Chow va Hausman testlari FEM tanlovini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Model umumiy holda F-testda statistik jihatdan ahamiyatli.
• 34 viloyat uchun turli individual fixed effects mavjud.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Har bir jinoyat turi IEDI ga ahamiyatli manfiy taʼsir ko‘rsatishi isbotlanmagan.
• PUBLIC o‘zgaruvchisining musbat koeffitsiyenti jamoat tartibi jinoyatlari iqtisodiy rivojlanishni oshirishini isbotlamaydi.
• CORRUPT o‘zgaruvchisining musbat koeffitsiyenti korrupsiya foydali ekanini isbotlamaydi; koeffitsiyent ahamiyatli emas.
• LIFE, BODY, PROPERTY va DRUG uchun manfiy koeffitsiyentlarning mavjudligi o‘z-o‘zicha ishonchli mustaqil taʼsir dalili emas.
• Adjusted R² = 0.776170 qiymatining barchasi faqat jinoyat o‘zgaruvchilarining sof taʼsiri emas; model fixed effects ni o‘z ichiga oladi.
• Natijalarni Indoneziyadan tashqaridagi mamlakatlarga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Tadqiqot jinoyat va inklyuziv rivojlanish o‘rtasidagi barcha sababiy mexanizmlarni alohida-alohida tekshirmagan.
• Cybercrime modelga kiritilmagan.
• Jinoyat sodir bo‘lishi bilan iqtisodiy taʼsir yuzaga chiqishi o‘rtasidagi vaqt kechikishi modelda alohida baholanmagan.

Tadqiqot cheklovlari

Jinoyat qamrovi: Cybercrime kiritilmagan. Manba kelajakdagi tadqiqotlarda ko‘proq jinoyat proxy laridan foydalanish mumkinligini qayd etadi.

Vaqt oraligʻi: 2018–2022 besh yillik davr nisbatan qisqa. Manba uzunroq vaqt ufqidan foydalanishni tavsiya qiladi.

Vaqt kechikishi: Jinoyat hodisasining iqtisodiy va ijtimoiy taʼsiri aynan shu yilning o‘zida yuzaga chiqishi shart emas. Manba ushbu time-gap taʼsirini hozirgi tadqiqot ko‘rsatmaganini ochiq tan oladi.

Model tuzilmasi: Tadqiqot chiziqli Fixed Effect Model dan foydalanadi. Manba kelajakda muqobil modellar bilan qisqa va uzoq muddatli taʼsirlarni alohida o‘rganish mumkinligini tavsiya qiladi.

Kuzatuv maʼlumotlari: Tadqiqot ikkilamchi viloyat darajasidagi maʼlumotlardan foydalanadi. Randomizatsiya yoki tabiiy tajriba dizayni bo‘lmagani sababli sababiylik tili ehtiyotkorlik bilan ishlatilishi kerak.

Jinoyatlarni hodisa soni bilan o‘lchash: Jinoyat o‘zgaruvchilari xabar qilingan/statistikaga kiritilgan hodisalar soniga asoslanadi. Xabar qilinmagan jinoyatlar yoki qayd sifati bo‘yicha viloyatlar o‘rtasidagi farqlar alohida modellashmagan.

P-qiymatni hisobot qilish: t-statistikalar va Prob. qiymatlari bir tomonlama test qo‘llangan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq test yo‘nalishi metod bo‘limida aniq hujjatlashtirilmagan.

Individual effect talqini: Manba viloyat doimiy taʼsirlarini milliy o‘rtacha bilan taqqoslab talqin qiladi; bu taʼsirlar jinoyat o‘zgaruvchilarining bevosita koeffitsiyentlari emas.

Manbaning siyosat tavsiyalari

Manba bitta jinoyat turiga qaratilgan tor siyosat o‘rniga ko‘p manfaatdor tomonli va yaxlit jinoyatning oldini olish yondashuvini ilgari suradi.

Ayniqsa bolalar va jinsiy zo‘ravonlik nuqtai nazaridan erta yoshdagi taʼlim, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning hodisalarga tez va qatʼiy munosabati, ishlarni boshqarish uchun doimiy taʼlim, jabrlanuvchi va guvohlarni kuchliroq himoya qilish hamda jamiyatning hayot sifatini oshiruvchi siyosatlar tavsiya qilinadi.

Jamoat tartibi kontekstida mualliflar fuqarolar o‘z talablari va ijodkorligini tinch yo‘l bilan ifoda eta oladigan platformalarni yaratishni ham muhokama qiladi.

Bular regressiyada alohida-alohida sinovdan o‘tkazilgan siyosat aralashuvlari emas; maqola mualliflari empirik natijalar va avvalgi adabiyotlardan kelib chiqib ishlab chiqqan siyosat tavsiyalaridir.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: Crime Traps in Inclusive Economic Development.

Mualliflar: Meita Indah Fadilla, Gabriella Natalie Krista Anindita, Dini Hariyanti, Nauviero Farizi Syarif.

Mualliflar tartibi: Manba PDF va bibliografik qayddagi tartib saqlangan.

Teng hissa: Manba PDF da teng birinchi mualliflik yoki teng hissa haqida bayonot yo‘q.

Masʼul muallif: Gabriella Natalie Krista Anindita.

Muassasalar: Meita Indah Fadilla, Gabriella Natalie Krista Anindita va Dini Hariyanti — Department of Economic Development, Faculty of Economic and Business, Universitas Trisakti. Nauviero Farizi Syarif — The Bartlett School of Planning, The Bartlett Faculty of the Built Environment, University College London.

Jurnal: Economics Development Analysis Journal.

Nashriyotchi: Universitas Negeri Semarang; jurnalning amaldagi rasmiy sahifasi Department of Economic Development, Faculty of Economics, Universitas Negeri Semarang va Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK nashriyot tuzilmasini ko‘rsatadi.

Jild / son: Volume 14, Number 4.

Son yili: 2025.

Sahifalar: 491–506.

DOI: 10.15294/edaj.v14i4.30098.

Maqola tarixi: Received October 2025; Accepted January 2026; Published February 2026.

Manba turi: Miqdoriy, ikkilamchi maʼlumotlarga asoslangan panel maʼlumotlar tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnalning rasmiy siyosat sahifasi double-blind peer review jarayonini ko‘rsatadi.

Preprint holati: Manba PDF da alohida preprint versiyasi ko‘rsatilmagan.

Litsenziya: Maqola PDF ida ochiq maqola-litsenziya satri yo‘q. Jurnalning avvalgi rasmiy copyright siyosati Creative Commons Attribution 3.0 litsenziyasini ko‘rsatadi; shu sababli litsenziya maqolaga xos PDF matnidan tasdiqlangandek taqdim etilmasligi kerak.

Moliyalashtirish: Manba PDF da alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba PDF da alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti yo‘q.

Maʼlumotlar mavjudligi: Manba PDF da alohida Data Availability bo‘limi yo‘q.

CRediT / muallif hissalari: Manba PDF da alohida CRediT yoki batafsil muallif hissalari bo‘limi yo‘q.

Etika qo‘mitasi: Manba PDF da alohida etika qo‘mitasi bayonoti ko‘rinmaydi. Tadqiqot bevosita ishtirokchi tajribasi/so‘rovi emas, BPS va Bappenas ikkilamchi viloyat darajasidagi maʼlumotlaridan foydalanadi.

Geografik qamrov: Indoneziyaning 34 viloyati.

Davr: 2018–2022.

Kuzatuvlar soni: 170.

Maʼlumot manbalari: Badan Pusat Statistik/BPS va Bappenas.

Dasturiy taʼminot: EViews 9.0.

Bogʻliq o‘zgaruvchi: Inclusive Economic Development Index (IEDI), 0–10.

Mustaqil o‘zgaruvchilar: LIFE, BODY, DECENCY, LIBERTY, PROPERTY, DRUG, CORRUPT, PUBLIC.

PROPERTY yaratish izohi: BPS dagi zo‘ravonlik bilan va zo‘ravonliksiz mulkka qarshi jinoyat toifalari bitta PROPERTY o‘zgaruvchisiga birlashtirilgan.

Panel model variantlari: Common Effect Model, Fixed Effect Model va Random Effect Model.

Chow Test: Cross-section χ² = 206.067151; p = 0.0000; FEM tanlangan.

Hausman Test: Cross-section random = 22.754566; p = 0.0037; FEM tanlangan.

LM testi: Hausman natijasidan so‘ng zarur deb hisoblanmagan.

Asosiy baholash usuli: Fixed Effect Model / Least Squares Dummy Variable yondashuvi, OLS.

Asosiy natijalar: DECENCY = −0.000370, p = 0.05705; LIBERTY = −0.001155, p = 0.0435; PUBLIC = +0.000430, p = 0.0232. Manba ushbu uch o‘zgaruvchini ahamiyatli deb qabul qiladi.

Ahamiyatli bo‘lmagan natijalar: LIFE = −0.003260, p = 0.11495; BODY = −0.000140, p = 0.11745; PROPERTY = −0.00000354, p = 0.46605; DRUG = −0.0000116, p = 0.42845; CORRUPT = +0.0000807, p = 0.14475.

Model mosligi: R² = 0.830472; Adjusted R² = 0.776170; F = 15.29357; Prob(F) = 0.000000.

Normal taqsimot: Manba 4-jadvalda 0.344956 qiymatini bildiradi; qiymat test statistikasi yoki p-qiymat ekani alohida ko‘rsatilmagan.

Heteroskedastiklik: Manba p > 0.05 sababli heteroskedastiklik dalili topilmaganini bildiradi; aniq test nomi va p-qiymat qayd etilmagan.

Multicollinearity: Manba mustaqil o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi korrelyatsiya koeffitsiyentlari 0.8 dan past ekanini ko‘rsatadi.

Avtokorrelyatsiya: Manba qo‘llamagan; o‘z metod tushuntirishida panel/kesim modelida zarur deb hisoblamaganini bildiradi.

P-qiymat hisobot chegarasi: 4-jadvaldagi Prob. qiymatlari eʼlon qilingan t-statistikalar bilan birgalikda baholanganda bir tomonlama test hisobotiga mos ko‘rinadi; biroq manba bir tomonlama test protsedurasini ochiq belgilamagan. Manba p-qiymatlari o‘zgartirilmasdan saqlangan.

Individual effects: 18 viloyat manfiy, 16 viloyat musbat fixed-effect konstantasini ko‘rsatadi. Bular jinoyat koeffitsiyentlari emas.

Asosiy talqin chegarasi: Panel regressiya kuzatuvga asoslangan. Koeffitsiyentlar eksperimental sababiylik yoki siyosat kafolati sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Qamrovdan tashqari jinoyat: Cybercrime tadqiqotga kiritilmagan.

Vaqt kechikishi: Jinoyat sodir bo‘lishi bilan iqtisodiy taʼsir yuzaga chiqishi o‘rtasidagi kechikish mavjud modelda alohida ko‘rsatilmagan.