Ushbu tadqiqot G‘arbiy Bolqondagi turizm rivojlanishining uzoq muddatda uglerod emissiyalari bilan qanday bog‘liqligini, iqtisodiy daromad va energiya iste’molini ham ayni model doirasida baholab o‘rganadi. Fjona Kurteshi va Ledjon Shahini tomonidan olib borilgan tadqiqot Albaniya, Bosniya va Gertsegovina, Shimoliy Makedoniya, Chernogoriya va Serbiya uchun 2007–2022 yillardagi yillik panel ma’lumotlaridan foydalanadi. Atrof-muhit degradatsiyasi ko‘rsatkichi — aholi jon boshiga CO₂ emissiyalari; turizm rivojlanishi ko‘rsatkichi esa aholi jon boshiga real xalqaro turizm tushumlaridir.

Tadqiqotda Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG) yondashuvidan foydalanilgan. PMG baholagichi mamlakatlarning qisqa muddatli dinamikalari bir-biridan farq qilishiga imkon berar ekan, uzoq muddatli koeffitsiyentlar besh mamlakat uchun umumiy degan farazga asoslanadi. Hausman taqqoslashida PMG bilan Mean Group (MG) o‘rtasidagi uzoq muddatli gomogenlik rad etilmagan; p-qiymat 0,2734.

Asosiy PMG natijalariga ko‘ra, aholi jon boshiga xalqaro turizm tushumlarining %1 ga oshishi uzoq muddatda aholi jon boshiga CO₂ emissiyalarining taxminan %0,32 yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq. Aholi jon boshiga birlamchi energiya iste’molining %1 ga oshishi esa CO₂ emissiyalarining taxminan %1,54 ga oshishi bilan bog‘liq. Energiya iste’moli tadqiqotdagi eng kuchli va muqobil PMG, MG hamda Dynamic Fixed Effects baholashlarida eng barqaror uzoq muddatli emissiya omilidir.

Tadqiqot an’anaviy Ekologik Kuznets egri chizig‘i (Environmental Kuznets Curve, EKC) nazarda tutadigan teskari-U shaklini qo‘llab-quvvatlamaydi. Daromadning chiziqli hadi manfiy, kvadratik hadi esa musbat topilgan; shu sabab baholangan uzoq muddatli bog‘liqlik U-shaklidadir. Hisoblangan burilish nuqtasi har bir mamlakatning 2007–2022 yillardagi o‘rtacha daromadidan taxminan %8,6 yuqori. 2022 yilga kelib besh mamlakatning barchasida aholi jon boshiga daromad darajasi paneldan hosil qilingan o‘z chegarasidan yuqori bo‘lgan; bu modelda ularning barchasi U-egri chizig‘ining emissiyalar daromad bilan birga oshadigan qismida joylashganini ko‘rsatadi.

Qisqa muddatda turizm tushumlari bilan CO₂ emissiyalari o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik topilmagan. Energiya iste’moli esa qisqa muddatda ham musbat va ahamiyatli: energiya iste’molining %1 ga oshishi taxminan %0,86 yuqori CO₂ emissiyasi bilan bog‘liq. Pooled xatoni tuzatish koeffitsiyenti −0,285 va ahamiyatli; shunga ko‘ra qisqa muddatli nomuvozanatning taxminan %28,5 qismi har yili tuzatiladi va uzoq muddatli muvozanatga taxminan 3,5 yillik moslashuv jarayoni nazarda tutiladi.

Biroq natijalarning cheklovlari muhim. PMGda turizm, daromad va energiya uzoq muddatda ahamiyatli topilgan bo‘lsa-da, MG va DFE barqarorlik modellarida faqat energiya iste’molining musbat ahamiyatliligi hamda manfiy xatoni tuzatish koeffitsiyenti izchil saqlanadi. Bundan tashqari, ARDL–PMG ehtimoliy teskari sababiylik va endogenlikni to‘liq hal qilmaydi. Shu sabab tadqiqot turizm rivojlanishi muayyan miqdorda CO₂ oshishiga qat’iy sabab bo‘ladi demaydi; balki mintaqaning amaldagi iqtisodiy va energetik tuzilmasi sharoitida turizm rivojlanishi bilan uglerod emissiyalari o‘rtasida musbat uzoq muddatli bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi.

Nega G‘arbiy Bolqon turizm va uglerod emissiyalari nuqtayi nazaridan alohida tadqiqot hududi hisoblanadi?

G‘arbiy Bolqon ayrim iqtisodiyotlarda turizm juda katta iqtisodiy ulushga ega bo‘lgani, biroq Albaniyadan tashqari mamlakatlarda energiya tizimlari ko‘p jihatdan qazilma yoqilg‘ilarga, ayniqsa ko‘mirga bog‘liq bo‘lib qolayotgani sabab turizm–energiya–atrof-muhit munosabatlarini o‘rganish uchun alohida mintaqadir.

Tadqiqotda ko‘rib chiqilgan besh iqtisodiyot — Albaniya, Bosniya va Gertsegovina, Shimoliy Makedoniya, Chernogoriya va Serbiya. Mamlakatlar Yevropa Ittifoqiga qo‘shilish jarayonida bo‘lib, iqtisodiy o‘sish, turizm rivojlanishi, energetik transformatsiya va ekologik majburiyatlarni bir vaqtning o‘zida boshqarishi kerak.

Manbaning kirish qismida baholash davridan tashqaridagi dolzarb kontekstni ko‘rsatish maqsadida 2024 yilda xalqaro turizm tushumlarining YAIMga nisbati Albaniyada %21,89, Chernogoriyada %19,79, Bosniya va Gertsegovinada %6,83 va Shimoliy Makedoniyada %3,73 bo‘lgani; Serbiya uchun 2023 yil qiymati %4,26 ekani qayd etiladi. Bu dolzarb qiymatlar modelning 2007–2022 yillardagi baholash namunasiga kirmaydi.

Energetika tomondan mintaqaning tuzilishi yanada muhim. Bosniya va Gertsegovina, Serbiya va Shimoliy Makedoniya ko‘mirga tayangan energiya tizimlariga ega, Chernogoriya esa gidroenergetika va ko‘mirdan birgalikda foydalanadi. Albaniya mintaqaning aniq istisnosi bo‘lib, elektr tizimida gidroenergetikaga juda yuqori darajada tayanadi.

Bu farq manba ma’lumotlaridagi CO₂ darajalarida ham aks etadi. 2007–2022 yillarda Albaniya aholi jon boshiga o‘rtacha taxminan 1,69 tonna CO₂ bilan namunadagi eng past emissiya darajasiga ega mamlakatdir. Serbiya va Bosniya va Gertsegovina esa eng yuqori emissiya darajalarini ko‘rsatadi.

Ekologik Kuznets egri chizig‘i nima va nega tadqiqot klassik EKCni qo‘llab-quvvatlamaydi?

Klassik Ekologik Kuznets egri chizig‘i iqtisodiy daromad oshishi bilan atrof-muhit degradatsiyasi dastlab ortishini, ma’lum daromad chegarasidan keyin esa daromad o‘sishda davom etsa ham ekologik bosim kamayishini nazarda tutadigan teskari-U shaklidagi bog‘liqlikdir; ushbu tadqiqotda esa koeffitsiyentlar ishoralari teskari-U emas, U-shaklidagi uzoq muddatli bog‘liqlikni ko‘rsatadi.

Standart EKCda chiziqli daromad koeffitsiyenti musbat, kvadratik daromad koeffitsiyenti esa manfiy bo‘lishi kutiladi. Bunday holatda iqtisodiy rivojlanishning dastlabki bosqichida emissiya ortadi, burilish nuqtasidan so‘ng esa yuqoriroq daromad pastroq emissiya bilan bog‘lanadi.

G‘arbiy Bolqon panelida buning aksi olingan:

• markazlashtirilgan log aholi jon boshiga YAIM koeffitsiyenti: −0,367;
• markazlashtirilgan daromad kvadrati koeffitsiyenti: +2,222.

Har ikki koeffitsiyent ham PMG uzoq muddatli modelida %1 darajada statistik jihatdan ahamiyatli. Bu ishoralar kombinatsiyasi U-shaklidagi bog‘liqlikni anglatadi: modelning past daromad qismida daromad o‘sishi pastroq emissiya bilan bog‘liq bo‘lsa, ma’lum chegaradan keyin yuqoriroq daromad yana yuqoriroq uglerod emissiyalari bilan bog‘lanadi.

Daromad o‘zgaruvchisi nega markazlashtirilgan?

Daromad va daromad kvadrati bir xil regressiyada ishlatilganda ikki o‘zgaruvchi o‘rtasida juda kuchli mexanik korrelyatsiya yuzaga kelishi mumkin. Tadqiqot buni kamaytirish uchun log aholi jon boshiga YAIMni har bir mamlakatning o‘z namuna o‘rtachasiga nisbatan markazlashtiradi:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

Keyin markazlashtirilgan o‘zgaruvchining kvadrati hosil qilinadi:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

Yakuniy empirik model:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

ko‘rinishidadir.

U-shaklidagi bog‘liqlikning burilish nuqtasi qanday hisoblanadi?

Burilish nuqtasi uzoq muddatli daromad funksiyasining birinchi hosilasini nolga tenglashtirish orqali hisoblanadi:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

Bundan:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

hosil bo‘ladi.

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

bo‘lgani uchun chegara har bir mamlakatning 2007–2022 yillardagi o‘rtacha daromad darajasidan taxminan %8,6 yuqoridir.

Bu chegaralar alohida mamlakat modellaridan baholangan mustaqil burilish nuqtalari emas. PMG modeli uzoq muddatli koeffitsiyentlar mamlakatlar o‘rtasida umumiy deb faraz qilgani uchun ular umumiy U-shaklidagi panel bog‘liqligini har bir mamlakatning o‘rtacha daromad darajasiga qo‘llash orqali hosil qilingan chegaralardir.

Turizm tushumlarining oshishi uglerod emissiyalari bilan qanday bog‘liq?

Asosiy PMG modelida aholi jon boshiga xalqaro turizm tushumlarining %1 ga oshishi uzoq muddatda aholi jon boshiga CO₂ emissiyalarining taxminan %0,32 yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq; biroq qisqa muddatda turizm tushumi koeffitsiyenti ahamiyatli emas va muqobil MG/DFE baholashlarida uzoq muddatli turizm koeffitsiyentining ahamiyatliligi saqlanmaydi.

Uzoq muddatli PMG turizm koeffitsiyenti:

β = 0,3204; p = 0,001; %95 ishonch oralig‘i [0,1299; 0,5109].

Barcha o‘zgaruvchilar tabiiy logarifmik shaklda ishlatilgani uchun bu koeffitsiyent elastiklik sifatida talqin qilinadi. Boshqa model shartlari o‘zgarmaganida, aholi jon boshiga real xalqaro turizm tushumlarining %1 ga oshishi aholi jon boshiga CO₂ emissiyalarining taxminan %0,32 yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq.

Manba mumkin bo‘lgan izohlar qatorida turizm bilan bog‘liq transport, joylashtirish va boshqa xizmatlarning energiya talabini muhokama qiladi. Biroq model “turizm → energiya iste’moli → CO₂” ko‘rinishidagi vositachilik yo‘lini rasmiy mediation modeli bilan sinamaydi. Shu sabab energiya tasdiqlangan vositachi mexanizm emas, nazariy jihatdan kuchli ehtimoliy uzatish kanalidir.

Qisqa muddatli turizm koeffitsiyenti −0,0219 va p = 0,724. Shuning uchun mintaqada turizm tushumlaridagi yillik o‘zgarishning CO₂ emissiyalariga ishonchli qisqa muddatli ta’siri mavjud degan xulosaga kelinmaydi.

Nega energiya iste’moli tadqiqotning eng kuchli natijasidir?

Energiya iste’moli ham qisqa, ham uzoq muddatda CO₂ emissiyalari bilan musbat va ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatadi hamda PMG, MG va DFE kabi uch muqobil uzoq muddatli baholagichning barchasida ishorasi va statistik ahamiyatliligi saqlanadi.

PMG uzoq muddatli koeffitsiyenti:

β = 1,5375; p < 0,001; %95 ishonch oralig‘i [1,1852; 1,8898].

Bu qiymat aholi jon boshiga birlamchi energiya iste’molining %1 ga oshishi uzoq muddatda aholi jon boshiga CO₂ emissiyalarining taxminan %1,54 yuqori qiymati bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Koeffitsiyentning 1 dan yuqori bo‘lishi tadqiqotdagi boshqa o‘zgaruvchilarga nisbatan energiya iste’molining uglerod emissiyalari bilan ayniqsa kuchli uzoq muddatli bog‘liqlikka ega ekanini ko‘rsatadi.

Qisqa muddatli koeffitsiyent ham musbat:

β = 0,8557; p < 0,001.

Shunday qilib, energiya iste’molining %1 ga oshishi qisqa muddatda taxminan %0,86 yuqori CO₂ emissiyasi bilan bog‘liq.

Tadqiqotning usuli va natijalari

Namuna

Tadqiqot 2007–2022 davrini va besh G‘arbiy Bolqon iqtisodiyotini qamrab oladi:

• Albaniya,
• Bosniya va Gertsegovina,
• Shimoliy Makedoniya,
• Chernogoriya,
• Serbiya.

Kosovo geografik va iqtisodiy jihatdan mintaqaning bir qismi bo‘lsa-da, zarur ma’lumot qatorlarining to‘liqligi sabab tahlilga kiritilmagan. Vaqt o‘lchami har bir mamlakat uchun atigi 16 yil va manba buni tadqiqotning muhim cheklovlaridan biri deb belgilaydi.

Foydalanilgan o‘zgaruvchilar

Turizm tushumlari dastlab joriy AQSh dollarida hisobot qilingani sabab avval mutlaq qiymatga aylantirilgan, so‘ng AQSh YAIM deflyatori yordamida 2015 yil narxlariga keltirilgan:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

Elastiklik talqinini osonlashtirish va geteroskedastiklikni kamaytirish maqsadida barcha empirik o‘zgaruvchilar tabiiy logarifmga o‘tkazilgan.

Uchta tadqiqot gipotezasi

1. H1: Xalqaro turizm tushumlari uzoq muddatda CO₂ emissiyalari bilan musbat bog‘liq.
2. H2: Mintaqaning katta qismidagi ko‘mirga tayangan energetika tuzilmasi sabab energiya iste’moli uzoq muddatda CO₂ emissiyalari bilan musbat bog‘liq.
3. H3: Daromad–emissiya bog‘liqligi chiziqli emas; klassik EKC uchun β1 > 0 va β2 < 0, muqobil U-shaklidagi bog‘liqlik uchun β1 < 0 va β2 > 0 kutiladi.

ARDL–PMG modeli qanday ishlaydi?

ARDL yondashuvi I(0), I(1) yoki ushbu ikki integratsiya darajasining aralashmasiga ega o‘zgaruvchilarni bir tizimda modellashtirish imkonini beradi; hech bir o‘zgaruvchi I(2) bo‘lmasligi kerak. PMG esa uzoq muddatli koeffitsiyentlarni mamlakatlar o‘rtasida umumiy saqlagan holda qisqa muddatli koeffitsiyentlar, xatoni tuzatish tezliklari va doimiy hadlarning mamlakatdan mamlakatga farq qilishiga imkon beradi.

Umumiy panel ARDL modeli:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

ko‘rinishidadir.

Uzoq muddatli muvozanat bilan qisqa muddatli harakatlarni ajratish uchun model xatoni tuzatish shakliga aylantiriladi:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

Manfiy va ahamiyatli \(ECT\) koeffitsiyenti qisqa muddatli shoklardan keyin tizim uzoq muddatli muvozanat bog‘liqligiga qaytishini ko‘rsatadi.

Dastlabki diagnostik testlar

Mustaqil o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi Pearson korrelyatsiyalari 0,35 dan past va VIF qiymatlari 1,17–1,30 oralig‘ida ekani bildirilgan. O‘rtacha VIF 1,21; manba jiddiy multikolinearlik muammosini aniqlamaydi.

Breusch–Pagan LM testi uchun p = 0,0871, Pesaran CD testi uchun p = 0,6570 olingan. Shu sabab besh mamlakat qoldiqlari o‘rtasida kuchli kesimlararo bog‘liqlik mavjud degan gipoteza qo‘llab-quvvatlanmagan.

Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin va Fisher panel birlik ildiz testlari o‘zgaruvchilar I(0) va I(1) darajalarining aralashmasi ekanini, hech biri I(2) emasligini ko‘rsatgan va ARDL yondashuvini qo‘llash mumkin qilgan.

Kointegratsiya dalili

Pedroni testining natijalari aralash; faqat panel va group t-statistikalari kointegratsiyani qo‘llab-quvvatlaydi. Aksincha, Kao kointegratsiya testida xabar qilingan barcha statistikalar statistik jihatdan ahamiyatli va manba buni uzoq muddatli bog‘liqlik mavjudligining kuchliroq dalili sifatida baholaydi.

Kechikish tuzilmasi va baholagich tanlovi

Akaike Information Criterion mamlakatlar bo‘yicha turli optimal kechikish tuzilmalarini tavsiya qilgan va eng ko‘p uchragan tuzilma ARDL [2, 2, 2, 2, 1] bo‘lgan. Biroq panelning vaqt o‘lchami atigi T = 16 bo‘lgani uchun parametrlar sonini cheklash maqsadida asosiy PMG, MG va DFE modellarida soddaroq umumiy ARDL [1, 1, 1, 1, 1] xatoni tuzatish tuzilmasidan foydalanilgan.

PMG bilan MG o‘rtasidagi Hausman testida:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

Uzoq muddatli koeffitsiyentlar mamlakatlar o‘rtasida gomogen degan nol gipoteza rad etilmagan va bu natija PMGdan foydalanishni qo‘llab-quvvatlovchi dalillardan biri sifatida baholangan.

Asosiy PMG uzoq muddatli natijalari

Asosiy PMG qisqa muddatli natijalari

Xatoni tuzatish koeffitsiyenti −0,2852 bo‘lishi qisqa muddatli muvozanatdan og‘ishning taxminan %28,52 qismi har yili tuzatilishini anglatadi. Manba buni taxminan 3,5 yillik muvozanatga moslashuv jarayoni sifatida talqin qiladi.

Mamlakatlar kesimida qisqa muddatli xatoni tuzatish

PMG mamlakat natijalarida xatoni tuzatish hadi faqat uch mamlakatda statistik jihatdan ahamiyatli yoki chegaraviy ahamiyatlidir:

Bu natija mamlakat darajasida uzoq muddatli muvozanatga qaytish dalili Bosniya va Gertsegovina hamda Serbiya uchun zaifroq ekanini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, pooled ECT manfiy va ahamiyatli; demak, uzoq muddatli bog‘liqlik panel darajasida qo‘llab-quvvatlanadi.

PMG natijasining barqarorligi muqobil baholagichlarda saqlanadimi?

Qisman: energiya iste’molining musbat va ahamiyatli uzoq muddatli bog‘liqligi hamda manfiy xatoni tuzatish koeffitsiyenti PMG, MG va DFE modellarining barchasida saqlanadi, daromad va turizm tushumlarining PMGdagi ahamiyatliligi esa MG va DFE baholashlarida saqlanmaydi.

** p < 0,05; *** p < 0,01.

Ushbu jadval tadqiqot natijalarini talqin qilishda muhim ahamiyatga ega. Energiya–emissiya bog‘liqligi usul tanloviga nisbatan kuchli ko‘rinsa-da, U-shaklidagi daromad natijasi va musbat turizm koeffitsiyentining statistik aniqligi PMG baholagichiga ko‘proq bog‘liq.

PMG bilan DFE o‘rtasidagi standart Hausman taqqoslashi dispersiya farqi musbat bo‘lmagani sabab hisoblab bo‘linmagan. Manba buni kichik namuna bilan bog‘liq cheklov deb ko‘rsatadi va PMG tanlovini PMG–MG Hausman natijasi hamda nazariy asoslarga tayaydi.

COVID-19 nazorati

2020 yil uchun COVID-19 dummy o‘zgaruvchisi qo‘shilgan qo‘shimcha PMG modelida dummy o‘zgaruvchi statistik jihatdan ahamiyatli emas. Kvadratik daromad, turizm tushumlari va energiya iste’molining uzoq muddatli koeffitsiyentlari ishoralari va ahamiyatliligini asosan saqlagan, chiziqli daromad koeffitsiyenti esa manfiyligicha qolgan bo‘lsa-da, uning ahamiyatliligi p = 0,069 gacha pasaygan.

Manba bu natijani 2020 yilning favqulodda sharoitlarini nazorat qilish asosiy uzoq muddatli naqshni katta darajada o‘zgartirmadi deb talqin qiladi.

Geteroskedastiklik va serial korrelyatsiya

Modified Wald testi mamlakatlar o‘rtasida guruhiy geteroskedastiklik mavjudligini ko‘rsatadi:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

Manba PMG mamlakatlar bo‘yicha xato dispersiyalarining farqlanishiga imkon beradigan geterogen panel tuzilmasiga ega bo‘lgani sabab bu holat pooled uzoq muddatli koeffitsiyentlarni bevosita buzmasligini qayd etadi.

Wooldridge serial korrelyatsiya testida:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

natija olingan va birinchi darajali avtokorrelyatsiya yo‘q degan nol gipoteza rad etilmagan.

Tadqiqot turizm rivojlanishi CO₂ emissiyalariga sabab bo‘lishini isbotlaydimi?

Yo‘q. Model uzoq muddatli kointegratsiya va dinamik bog‘liqliklarni aniqlaydi, biroq ehtimoliy endogenlik yoki teskari sababiylikni to‘liq hal qilmaydi. Shu sabab manba natijalarni qat’iy sababiy ta’sirlar emas, uzoq muddatli bog‘liqliklar sifatida talqin qiladi.

Turizm bilan energiya iste’moli o‘rtasida nazariy jihatdan kuchli bog‘liqlik bo‘lsa-da, tadqiqotdagi model energiya iste’molining turizm–emissiya munosabatidagi vositachilik rolini to‘g‘ridan-to‘g‘ri sinamaydi. Demak, “turizm energiya iste’molini oshirgani uchun aynan shuncha CO₂ hosil qiladi” kabi mexanizm xulosasini bu tadqiqotdan chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Qisqa panel: Har bir mamlakat uchun atigi 16 yillik ma’lumot mavjud. Uzunroq vaqt qatorlari birlik ildiz va kointegratsiya testlarining kuchini, ayniqsa U-shaklidagi daromad bog‘liqligi burilish nuqtasi bahosini yaxshilashi mumkin.

Kosovoning kiritilmagani: Mintaqaning barcha iqtisodiyotlari namuna tarkibida emas.

CO₂ yagona ekologik ko‘rsatkich: Tadqiqot atrof-muhit degradatsiyasini faqat karbonat angidrid emissiyalari bilan o‘lchaydi. Biologik xilma-xillik yo‘qolishi, suv stressi, chiqindi hosil bo‘lishi, yer resurslaridan foydalanish, muhofaza etiladigan hududlar yoki turizm sig‘imi bevosita o‘rganilmaydi.

Tarkibiy uzilishlar: ARDL–PMG modeli tarkibiy uzilishlarni ochiq tarzda modellashtirmaydi. 2020 yil COVID dummy o‘zgaruvchisi faqat pandemiya uchun qo‘shimcha barqarorlik tekshiruvini beradi.

Endogenlik va teskari sababiylik: Uzoq muddatli bog‘liqliklar aniqlanadi, biroq qat’iy sababiy identifikatsiya ta’minlanmaydi.

Uzoq muddatli gomogenlik farazi: PMG uzoq muddatli koeffitsiyentlar mamlakatlar o‘rtasida umumiy deb faraz qiladi. Hausman testi bu farazni rad etmasa-da, Albaniyaning gidroenergetikaga tayangan energetika tuzilmasi bilan Bosniya va Gertsegovina, Shimoliy Makedoniya va Serbiyaning ko‘mirga tayangan tizimlari o‘rtasida sezilarli tarkibiy farqlar mavjud.

Turizm turlari ajratilmagan: Sohil turizmi, madaniy turizm va ekoturizm bitta turizm tushumi o‘zgaruvchisida birlashtirilgan.

Siyosat nuqtayi nazaridan natijalar

Tadqiqot G‘arbiy Bolqonda iqtisodiy va turistik rivojlanishni ekologik samaradorlikdan mustaqil ko‘rib bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Eng barqaror empirik natija energiya iste’moli bilan CO₂ o‘rtasidagi kuchli musbat bog‘liqlikdir. Shu sabab energetik transformatsiya turizm sektoridagi ekologik bosimni kamaytirishning ham asosiy vositalaridan biri sifatida baholanadi.

Tavsiya etilgan siyosat yo‘nalishlari qatoriga qayta tiklanuvchi energiya manbalarini diversifikatsiya qilish, energiya samaradorligini oshirish, turizm bilan bog‘liq transportni karbonsizlantirish, destinatsiyalarda jamoat va past uglerodli transportni rivojlantirish, joylashtirish korxonalarida qayta tiklanuvchi energiya va samaradorlik standartlarini qo‘llash hamda ekologik sertifikatlash tizimlaridan foydalanish kiradi.

Manba turizmdan kelib chiqadigan emissiyalarning taxminan to‘rtdan uch qismi transport bilan bog‘liq degan adabiyot xulosasini inobatga olib, turistik transportni dekarbonizatsiya qilishni alohida ta’kidlaydi.

EU Ecolabel va Green Key kabi eko-sertifikatlash mexanizmlari joylashtirish va destinatsiya korxonalarining ekologik samaradorligini oshirishi mumkin bo‘lgan vositalar sifatida ko‘rsatiladi.

Nega mamlakatlar kesimida siyosiy ustuvorliklar farq qilishi kerak?

Bosniya va Gertsegovina, Serbiya va Shimoliy Makedoniya uchun asosiy masala ko‘mirga tayangan energiya ishlab chiqarishni kamaytirish va elektr tizimini karbonsizlantirishdir.

Albaniya va Chernogoriyada esa turizmning iqtisodiyotdagi ulushi ancha yuqori bo‘lgani sabab barqaror turizm boshqaruvi nisbatan katta ahamiyat kasb etadi.

Albaniya gidroenergetikaga tayangan tuzilmasi tufayli past uglerodli elektr energiyasi bo‘yicha afzallikka ega bo‘lsa-da, iqlim o‘zgaruvchanligiga nisbatan gidrologik qaramlikni kamaytirish uchun qayta tiklanuvchi energiya portfelini diversifikatsiya qilishi kerak.

Chernogoriya uchun manba barqaror sohil turizmini rivojlantirishni qolayotgan ko‘mir iste’molini kamaytirish bilan birga ko‘rib chiqadi.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Manba uchta asosiy tadqiqot yo‘nalishini taklif etadi. Birinchidan, CO₂dan tashqari boshqa issiqxona gazlari, biologik xilma-xillik yo‘qolishi, suv stressi va yer resurslaridan foydalanish kabi kengroq ekologik ko‘rsatkichlar modelga kiritilishi mumkin.

Ikkinchidan, panel 2022 yildan keyingi davrga kengaytirilganda uzoq muddatli baholashlarning statistik aniqligini oshirish mumkin.

Uchinchidan, energiya iste’molining turizm bilan emissiya o‘rtasidagi vositachilik roli rasmiy ravishda sinovdan o‘tkazilishi, turizm esa sohil, madaniy va ekoturizm kabi kichik turlarga ajratilib, qaysi turizm shakllari turlicha ekologik natijalar bilan bog‘liqligi o‘rganilishi mumkin.

Umumiy ilmiy xulosa

Tadqiqot G‘arbiy Bolqonda 2007–2022 yillarda iqtisodiy daromad, turizm rivojlanishi, energiya iste’moli va uglerod emissiyalari o‘rtasida uzoq muddatli bog‘liqlik mavjudligi haqida panel dalillarini taqdim etadi.

An’anaviy teskari-U shaklidagi Ekologik Kuznets egri chizig‘i qo‘llab-quvvatlanmagan; buning o‘rniga U-shaklidagi daromad–emissiya bog‘liqligi topilgan. 2022 yilga kelib besh mamlakatning ham modeldan hosil qilingan burilish nuqtasidan yuqorida bo‘lishi amaldagi umumiy PMG bog‘liqligida yuqoriroq daromad darajalari yuqoriroq uglerod emissiyalari bilan bog‘liq bo‘lgan qismga o‘tilganini ko‘rsatadi.

Turizm tushumlari PMG modelida uzoq muddatda emissiyalar bilan musbat bog‘liq, biroq qisqa muddatda ahamiyatli emas va muqobil MG/DFE modellarida uzoq muddatli ahamiyatliligi saqlanmaydi. Shu sabab turizm natijasi muhim, ammo baholagich tanloviga energiya natijasiga qaraganda sezgirroq.

Energiya iste’moli esa ham qisqa, ham uzoq muddatda musbat va ahamiyatli hamda uch muqobil uzoq muddatli baholagichning barchasida barqaror qoladi. Bu tadqiqotning eng kuchli empirik natijasidir.

Natijalar G‘arbiy Bolqonda turizm o‘sishini butunlay to‘xtatishni emas, balki turizm kengayishini energetik transformatsiya, past uglerodli transport, samarali joylashtirish infratuzilmasi va ekologik tartibga solish bilan birgalikda olib borishni qo‘llab-quvvatlaydi. Tadqiqot natijalari European Green Deal va Green Agenda for the Western Balkans doirasidagi energetik transformatsiya va barqarorlik maqsadlari bilan ham bog‘lanadi.

Manba va usul qaydi

Asl tadqiqot sarlavhasi: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

Mualliflar: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

Mas’ul muallif: Fjona Kurteshi.

Tashkilot: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliografik qayd: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

Akademik muharrir: Angeliki N. Menegaki.

Yuborilgan sana: 20 may 2026.

Tahrir sanasi: 12 avgust 2026.

Qabul qilingan sana: 24 avgust 2026.

Nashr sanasi: 3 sentyabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan empirik panel ma’lumotlari asosidagi tadqiqot maqolasi.

Ko‘rib chiqilgan davr: 2007–2022.

Ko‘rib chiqilgan iqtisodiyotlar: Albaniya, Bosniya va Gertsegovina, Shimoliy Makedoniya, Chernogoriya va Serbiya.

Asosiy usul: Panel ARDL–Pooled Mean Group xatoni tuzatish modeli.

Asosiy model: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

Barqarorlik baholagichlari: Mean Group (MG) va Dynamic Fixed Effects (DFE).

Dastlabki testlar: Pearson korrelyatsiyasi, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, Fisher panel birlik ildiz testlari, Pedroni va Kao kointegratsiya testlari, Hausman testi, Modified Wald geteroskedastiklik testi va Wooldridge serial korrelyatsiya testi.

Asosiy uzoq muddatli natijalar: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; xalqaro turizm tushumlari +0,3204; energiya iste’moli +1,5375. To‘rtta koeffitsiyentning barchasi asosiy PMG modelida %1 darajada ahamiyatli.

Xatoni tuzatish koeffitsiyenti: −0,2852; p = 0,027. Qisqa muddatli nomuvozanatning taxminan %28,52 qismi yiliga tuzatilishi va taxminan 3,5 yillik moslashuv davri nazarda tutilishi qayd etilgan.

Asosiy barqarorlik qaydi: Energiya iste’molining musbat koeffitsiyenti va manfiy ECT PMG, MG va DFEning barchasida ahamiyatli bo‘lib qolgan. Daromad va turizm koeffitsiyentlarining ahamiyatliligi MG va DFE modellarida saqlanmagan.

Sababiylik chegarasi: ARDL–PMG uzoq muddatli bog‘liqliklarni aniqlaydi, biroq ehtimoliy endogenlik va teskari sababiylikni to‘liq hal qilmaydi. Natijalar qat’iy causal effects emas, long-run associations sifatida talqin qilinishi kerak.

Moliyalashtirish: Tadqiqot National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania tomonidan moliyalashtirilgan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor qilingan rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: CO₂ ma’lumotlari Our World in Data; YAIM, aholi, YAIM deflyatori va energiya iste’moli ma’lumotlari World Bank Open Data orqali ochiq olingan. Xalqaro turizm tushumlari World Tourism Organization e-Library orqali pullik kirish bilan taqdim etilgan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish: F.K. va L.S.; metodologiya: F.K.; dasturiy ta’minot: L.S.; tekshirish: F.K. va L.S.; formal tahlil: F.K. va L.S.; tadqiqot: F.K. va L.S.; resurslar: F.K.; ma’lumotlarni tartibga solish: F.K.; dastlabki qoralama: F.K.; ko‘rib chiqish va tahrirlash: F.K. va L.S.; vizuallashtirish: F.K.; nazorat: F.K. va L.S.; loyiha boshqaruvi: L.S.; moliyalashtirishni jalb qilish: F.K. va L.S. Har ikki muallif nashr etilgan versiyani o‘qib, tasdiqlagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy metodologik cheklovlar: Besh mamlakatdan iborat kichik panel va atigi 16 yillik vaqt o‘lchami; Kosovoning namunadan tashqarida qolishi; atrof-muhit degradatsiyasining faqat CO₂ bilan o‘lchanishi; ARDL–PMG tarkibiy uzilishlarni bevosita modellashtirmasligi; endogenlik va teskari sababiylikning to‘liq hal qilinmasligi; PMGning umumiy uzoq muddatli koeffitsiyentlar farazi; mamlakatlar energetika tizimlaridagi sezilarli geterogenlik; turizm turlarining alohida modellashtirilmasligi. Shu sabab pooled koeffitsiyentlar barcha mamlakatlar uchun bir xil mamlakat darajasidagi sababiy parametrlar sifatida talqin qilinmasligi kerak.