Raqamli Imkoniyatlar Indeksi (Digital Opportunity Index, DOI) raqamli texnologiyalarga kirish va ulardan foydalanish sharoitlarini Opportunity, Infrastructure va Utilisation deb nomlangan uchta asosiy toifa orqali birlashtiradigan kompleks raqamli imkoniyat ko‘rsatkichidir. Sartika Lestari tadqiqoti Indoneziyaning E-Commerce Road Map dasturini amalga oshirish davri atrofidagi o‘zgarishlarni 34 viloyat kesimida miqdoriy va tavsifiy-qiyosiy tarzda o‘rganadi; viloyat darajasidagi DOI ballari hamda uch toifaga tegishli o‘sish sur’atlarini taqqoslaydi. Manbaning annotatsiya, xulosa va 1-ilova ma’lumotlariga ko‘ra, milliy DOI qiymati 0.74 darajasida o‘zgarmay qolgan bo‘lsa, 21 viloyatning DOI ko‘rsatkichi oshgan, 12 viloyatniki kamaygan va 1 viloyatning qiymati o‘zgarmagan. Eng yaqqol umumiy muammo Infrastructure toifasida; aksincha Opportunity va ayniqsa Utilisation toifalari umuman olganda oshgan. Biroq tadqiqot eksperimental yoki sababiy baholash emas va kuzatilgan o‘zgarishlar faqat E-Commerce Road Map dasturi tufayli yuz berganini ko‘rsatmaydi.

E-Commerce Road Map manbada Indoneziya hukumati 2017–2019 yillarda elektron tijorat ekotizimini rivojlantirish uchun qo‘llagan tartibga soluvchi dastur sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning asosiy savoli ushbu dasturni amalga oshirish davridan keyin Indoneziyaning 34 viloyati o‘rtasida raqamli imkoniyatlar qay darajada teng taqsimlanganidir. Tadqiqotchi bu savolga bevosita firma so‘rovi yoki tajriba orqali emas, balki International Telecommunication Union (ITU) va BPS-Statistics Indonesia tomonidan e’lon qilingan ikkilamchi ko‘rsatkichlarni DOI doirasida birlashtirish orqali javob berishga harakat qiladi.

Manbaning 1-ilova ma’lumotlarida umumiy DOI bo‘yicha eng yuqori ijobiy o‘sish North Maluku’da %25.58, eng katta salbiy o‘sish esa East Kalimantan’da −%14.13 ni tashkil etadi. Milliy darajada Opportunity toifasi 0.80 dan 0.81 ga ko‘tarilib %1.25, Utilisation toifasi 0.48 dan 0.62 ga ko‘tarilib %29.17 o‘sgan, Infrastructure toifasi esa 1.00 dan 0.79 ga tushib −%21.00 o‘sish ko‘rsatgan.

Natijalarning eng muhim metodologik cheklovi — ma’lumotlarning yetishmasligi. Asl DOI tizimi 11 ko‘rsatkichni o‘z ichiga oladi, biroq ularning ayrimlari Indoneziyaning viloyat darajasida mavjud emas. Tadqiqotchi milliy o‘rtacha qiymatni viloyatlarga sun’iy tarzda berish tarafkashlik keltirib chiqarishi mumkin deb hisoblagani uchun mavjud bo‘lmagan viloyat ko‘rsatkichlarini chiqarib tashlagan. Bu qaror uydirma ma’lumotlardan foydalanishning oldini oladi, ammo shu bilan birga moslashtirilgan viloyat DOI ko‘rsatkichining asl xalqaro DOI shkalasi bilan to‘liq qiyoslanishini cheklaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Elektron tijorat faqat onlayn savdo kanali emas. Kichik va o‘rta korxonalar raqamli bozorlarda ishtirok eta olishi uchun ulanish, qurilmalar, arzon aloqa xizmatlari va ushbu texnologiyalardan foydalana oladigan raqamli salohiyatga kirish imkoniga ega bo‘lishi kerak. Bu omillar viloyatlar o‘rtasida teng taqsimlanmasa, ayrim korxonalar elektron tijoratning daromad va bozor imkoniyatlaridan foydalanishi mumkin, boshqalari esa xuddi shu imkoniyatga erisha olmaydi.

Manba ushbu tengsizlikni raqamli tafovut tushunchasi bilan bog‘laydi. Raqamli tafovut — shaxslar, uy xo‘jaliklari, korxonalar yoki geografik hududlar o‘rtasidagi texnologiyaga kirish va undan foydalanish imkoniyatidagi farqdir. Tadqiqot ayniqsa kichik va o‘rta korxonalarning elektron tijoratda ishtirok etish salohiyati nuqtai nazaridan viloyat darajasidagi farqlarga e’tibor qaratadi.

E-Commerce Road Map dasturining roli

Manbaga ko‘ra, Indoneziya hukumati 2017 yilda Presidential Regulation Number 74/2017 orqali E-Commerce Road Map dasturini boshlagan. Dastur 2017–2019 yillarga mo‘ljallangan bo‘lib, elektron tijorat rivojini tezlashtiradigan integratsiyalashgan ekotizim yaratish maqsadida tegishli ishtirokchilarga strategik yo‘nalish berishni ko‘zlaydi.

Tadqiqot ushbu tartibga solish joriy etilishidan oldingi va keyingi raqamli imkoniyat ko‘rsatkichlarini taqqoslaydi. Biroq “oldin-keyin” taqqoslashning o‘zi dastur o‘zgarishga sabab bo‘lganini ko‘rsatmaydi. Xuddi shu davrda boshqa raqamli infratuzilma dasturlari va COVID-19 pandemiyasi kabi yirik tashqi omillar ham mavjud.

Tadqiqot savoli

Manba tadqiqot savolini mohiyatan quyidagicha qo‘yadi: E-Commerce Road Map dasturini amalga oshirish davridan keyin Indoneziyaning 34 viloyatida raqamli imkoniyatlar qay darajada teng ko‘rinadi?

Tadqiqot ushbu savolga DOI ning umumiy bali hamda uning uchta tuzilmaviy toifasini tahlil qilish orqali yondashadi. Shu tariqa nafaqat “raqamlashtirish oshdimi?” savoli, balki o‘sish kirish, infratuzilma va foydalanish tarkibiy qismlarining qaysilarida yuz bergani ham baholanadi.

Raqamli Imkoniyatlar Indeksi (DOI) nima?

Raqamli Imkoniyatlar Indeksi (Digital Opportunity Index, DOI) raqamli kirish va foydalanishga doir ko‘rsatkichlarni Opportunity, Infrastructure va Utilisation nomli uch toifa ostida birlashtirib, raqamli imkoniyat darajasini ifodalovchi kompleks indeksdir; ushbu tadqiqotda u Indoneziyaning 34 viloyatidagi raqamli imkoniyatlar darajasi va vaqt davomida o‘zgarishini taqqoslash uchun qo‘llangan.

DOI ning uchta asosiy toifasi

1-tenglama: DOI qanday hisoblanadi?

Manbada berilgan asosiy DOI tenglamasi quyidagicha:

\[ DOI = \frac{Opportunity + Infrastructure + Utilisation}{3} \]

Formula nimani hisoblaydi? Tenglama uchta asosiy toifa ballarining arifmetik o‘rtachasini olib, yagona umumiy DOI ballini hosil qiladi.

Opportunity raqamli kirish imkoniyati va hamyonboplikka oid toifa ballidir.

Infrastructure qurilma va ulanish infratuzilmasiga oid toifa ballidir.

Utilisation raqamli texnologiyadan foydalanishga oid toifa ballidir.

3 soni DOI uchta asosiy toifadan tashkil topganini bildiradi. Tenglamada bu uch toifa teng og‘irlikda o‘rtachalanadi.

DOI fizik birlikka ega emas; u o‘lchovsiz indeksdir. Manba ideal holatda eng kichik qiymatni 0 va eng katta qiymatni 1.0 deb belgilaydi hamda 1 ga yaqinlashgan qiymatlarni yuqoriroq raqamli imkoniyat va ulanish bilan bog‘laydi.

Biroq ushbu tadqiqotdagi viloyat darajasidagi DOI qo‘llanmasi ma’lumotlar yetishmasligi sababli asl ko‘rsatkichlar to‘plamining barchasidan foydalana olmaydi. Shu sababli ayrim toifa va DOI qiymatlari nazariy 1.0 yuqori chegarasidan oshib ketishi kuzatiladi. Manba bu holatni metodologik moslashtirishlar keltirib chiqargan og‘ish bilan bog‘laydi va ayniqsa juda yuqori qiymatlarni ehtiyotkorlik bilan talqin qilish kerakligini ta’kidlaydi.

DOI o‘sish sur’ati qanday hisoblanadi?

DOI o‘sish sur’ati manbada 2019 yorlig‘i bilan berilgan boshlang‘ich DOI qiymati bilan 2021 yorlig‘i bilan berilgan keyingi DOI qiymati o‘rtasidagi farqni boshlang‘ich qiymatga bo‘lib, 100 ga ko‘paytirish orqali hisoblanadi; musbat natija o‘sishni, manfiy natija kamayishni, nol esa o‘zgarish bo‘lmaganini ko‘rsatadi.

Manba 2-tenglamani quyidagicha beradi:

\[ DOI\ Growth\ (\%) = \frac{DOI_{2021}-DOI_{2019}}{DOI_{2019}} \times 100 \]

\(DOI_{2019}\) manba grafiklari va 1-ilovada boshlang‘ich qiymat uchun ishlatilgan yorliqdir.

\(DOI_{2021}\) manba grafiklari va 1-ilovada keyingi qiymat uchun ishlatilgan yorliqdir.

Suratdagi farq DOI ning ikki davr orasidagi mutlaq o‘zgarishini beradi.

Boshlang‘ich qiymatga bo‘lish o‘zgarishni boshlang‘ich kattalikka nisbatan me’yorlashtiradi.

100 ga ko‘paytirish natijani foizdagi o‘sish sur’atiga aylantiradi.

South Sumatra misolida formula

Manbaning 1-ilovasida South Sumatra uchun DOI qiymatlari 0.62 va 0.64 deb berilgan. Tenglama to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llansa:

\[ \frac{0.64-0.62}{0.62}\times100 \approx 3.23\% \]

Bu qiymat 1-ilovada berilgan %3.23 o‘sishga mos keladi. Bu hisob yangi tadqiqot natijasi emas, balki manbada berilgan 2-tenglamaning manba qiymatlari ustida tushuntiruvchi tarzda ko‘rsatilishidir.

2019 va 2021 yorliqlari aslida qaysi davrni anglatadi?

Bu yerda manba ichida muhim vaqt farqi mavjud. Tadqiqotchi ideal holda dasturdan oldingi 2016 va dasturdan keyingi 2020 ma’lumotlarini taqqoslashni istagan. Biroq 2016 yil uchun viloyat ma’lumotlari mavjud bo‘lmagani sababli mavjud birinchi ma’lumot bo‘lgan 2018 ma’lumoti boshlang‘ich sifatida olingan va bu ma’lumot 2019 yildagi BPS nashri orqali olingan. Yakuniy ma’lumot esa 2020 yilga tegishli bo‘lib, 2021 BPS hisobotida keltirilgan.

Shunga qaramay manba 2-tenglama, grafik sarlavhalari va 1-ilova ustunlarida qiymatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri “2019” va “2021” deb belgilaydi. Shu sababli Verianla matnida manba jadvali ko‘chirilganda 2019/2021 yorliqlari saqlanadi; metod tavsifida esa amalda ishlatilgan haqiqiy ma’lumot davri 2018/2020 ekani alohida ko‘rsatiladi.

Asl DOI nega to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llanilmadi?

ITU va UNCTAD DOI tizimi jami 11 ko‘rsatkichni o‘z ichiga oladi. Biroq viloyat darajasida barcha ko‘rsatkichlar mavjud bo‘lmagani uchun tadqiqot ayrim ko‘rsatkichlarni birlashtirgan, ayrimlarini esa butunlay chiqarib tashlagan.

Manba mavjud bo‘lmagan viloyat qiymatlarini milliy o‘rtacha bilan to‘ldirish variantini ko‘rib chiqqan. Biroq bir xil milliy o‘rtacha barcha viloyatlarga qo‘llansa, ayrim viloyatlarda haqiqiy qiymatdan past, boshqalarida esa yuqori sun’iy ballar yuzaga kelishi mumkinligi sababli bu usul qo‘llanmagan. Buning o‘rniga viloyat darajasida mavjud bo‘lmagan ko‘rsatkichlar hisob-kitobdan chiqarilgan.

Milliy darajada esa manba barcha 11 ko‘rsatkich mavjudligini bildiradi. Bu holat milliy DOI bilan moslashtirilgan viloyat DOI ning ma’lumot tarkibi to‘liq bir xil emasligini anglatadi va ayniqsa mutlaq ballarni taqqoslashda ehtiyotkorlikni talab qiladi.

DOI yoki toifa bali 1 dan oshsa, qanday talqin qilinadi?

Manba DOI uchun ideal yuqori chegarani 1.0 deb belgilasa-da, viloyat darajasidagi yetishmaydigan ko‘rsatkichlar va hisoblash moslashtirishlari ayrim ballarning 1 dan oshishiga olib kelgan; tadqiqot bu qiymatlarni asl DOI shkalasining mukammal o‘lchovlari sifatida emas, balki ma’lumot cheklovlari sharoitida ishlab chiqilgan moslashtirilgan qiyosiy ko‘rsatkichlar sifatida talqin qilishni talab qiladi.

Masalan, 1-ilovada Jakarta ning Infrastructure toifasi 2019 yorlig‘i ostida 3.83, Yogyakarta niki 1.94 va Bali niki 1.52 deb berilgan. Bular nazariy 1.0 yuqori chegarasidan oshadi. Manba bu og‘ish hisoblashdagi ma’lumot moslashtirishlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ochiq tan oladi.

Manba 9-sahifadagi muhokamada 1.00, 1.01, 1.08, 1.25, 1.32, 1.39, 1.52, 1.94 va 3.83 qiymatlarini bir joyda “DOI scores” deb ataydi. Biroq 1-ilova tekshirilganda bular umumiy DOI emas, balki 2019 Infrastructure toifasi ballari ekani ko‘rinadi. Verianla bu qiymatlarni umumiy DOI deb qayta belgilamagan.

Shuningdek, milliy 2019 qiymatlari Opportunity = 0.80, Infrastructure = 1.00 va Utilisation = 0.48 deb berilgan. Bu uchta ko‘rinadigan qiymat 1-tenglamada to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘rtachalanganda 0.76 chiqadi, manba esa umumiy milliy DOI ni 0.74 deb beradi:

\[ \frac{0.80+1.00+0.48}{3}=0.76 \]

Manba bu 0.02 ballik farqning hisoblash sababini tushuntirmaydi. Milliy darajada barcha 11 ko‘rsatkichdan foydalanilishi ushbu hisoblash tuzilmasiga ta’sir qilishi mumkin, biroq manba batafsil qayta ishlab chiqarish tenglamasini bermagani uchun bu aniq sabab deb aytib bo‘lmaydi. Shuning uchun milliy 0.74 qiymati manbada e’lon qilingan natija sifatida saqlanishi, 1-tenglamadan qayta hisoblangan qiymat sifatida ko‘rsatilmasligi kerak.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot quantitative descriptive-comparative, ya’ni miqdoriy tavsifiy-qiyosiy tadqiqotdir. Tadqiqotchi yangi so‘rov ma’lumotlarini to‘plamagan, tajriba o‘tkazmagan va regressiya orqali dasturning sababiy ta’sirini baholamagan. Tahlil ikkilamchi ma’lumotlarni DOI doirasida hisoblash va davrlar/viloyatlar o‘rtasida taqqoslashga asoslanadi.

Tadqiqot 2022 yil iyundan 2022 yil sentyabrgacha olib borilgan.

Ma’lumot manbalari

• International Telecommunication Union (ITU),
• BPS-Statistics Indonesia Statistical Yearbook 2019 va 2021 nashrlari,
• BPS-Statistics Indonesia Telecommunication Statistics 2019 va 2021 nashrlari,
• BPS E-Commerce Statistics 2019,
• ITU 2022 mamlakat ICT ma’lumotlari.

Tahlil doirasi

Viloyat darajasidagi tahlil Indoneziyaning jami 34 viloyatini qamrab oladi. DOI ham viloyat, ham milliy darajada hisoblangan; keyin umumiy DOI hamda Opportunity, Infrastructure va Utilisation toifalaridagi davriy o‘sish taqqoslangan.

Milliy darajadagi asosiy natija

Milliy umumiy DOI 0.74 darajasida o‘zgarmay qolishi barcha raqamli tarkibiy qismlar turg‘un bo‘lganini anglatmaydi. Opportunity kichik o‘sish, Utilisation kuchli o‘sish ko‘rsatgan bo‘lsa, Infrastructure sezilarli darajada pasaygan. Ushbu uch qarama-qarshi harakat umumiy natijada bir-birini qisman muvozanatlashtirgan.

34 viloyatda o‘sish yo‘nalishi

Umumiy DOI bo‘yicha viloyat natijalari

Manbaning 1-ilova ma’lumotlariga ko‘ra, 2019 manba yorlig‘ida DOI 0.40 dan 1.81 gacha o‘zgaradi. Eng past qiymat Papua da 0.40, eng yuqori qiymat Jakarta da 1.81. 2021 yorlig‘ida diapazon 0.38–1.72; eng past yana Papua, eng yuqori yana Jakarta.

Milliy DOI har ikki davrda ham 0.74. Manba 2019 yorlig‘ida faqat sakkiz viloyat milliy 0.74 qiymatidan yuqori bo‘lganini, 2021 yorlig‘ida esa bu son yettiga tushganini bildiradi.

Opportunity toifasi

Manbada Opportunity toifasining 2019 yorlig‘idagi ballari 0.67 dan 0.87 gacha o‘zgaradi. Eng past qiymat Papua da 0.67, eng yuqori qiymat Jakarta da 0.87. Milliy ball 0.80.

2021 yorlig‘ida Papua 0.67 da qolgan, Jakarta 0.89 ga ko‘tarilgan va milliy ball 0.81 bo‘lgan. Milliy o‘sish %1.25.

1-ilovaga ko‘ra, 26 viloyat Opportunity toifasida ijobiy o‘sish, 8 viloyat nol o‘sish ko‘rsatgan. Salbiy o‘sish ko‘rsatgan viloyat yo‘q.

Nol o‘sish ko‘rsatgan sakkiz viloyat 1-ilovaga ko‘ra Bangka Belitung Islands, Central Java, East Java, Central Kalimantan, South Kalimantan, North Kalimantan, West Papua va Papua. Manbaning asosiy matnida “sakkiz viloyat” deyilgan bo‘lsa-da, ushbu ro‘yxatning faqat to‘rtta a’zosi misol sifatida keltirilgan; 1-ilova to‘liq sakkiz viloyatni ko‘rsatadi.

Infrastructure toifasi

Infrastructure tadqiqotning eng muammoli toifasidir. 2019 yorlig‘ida milliy qiymat 1.00 bo‘lgan, 2021 da esa 0.79 ga tushgan va milliy o‘sish −%21.00 bo‘lgan.

34 viloyatdan faqat oltitasida ijobiy infratuzilma o‘sishi kuzatilgan: Lampung, North Sulawesi, Gorontalo, West Sulawesi, Maluku va North Maluku. East Nusa Tenggara %0.00 bilan o‘zgarmagan, qolgan 27 viloyat salbiy o‘sish ko‘rsatgan.

Ijobiy infratuzilma o‘sishi Gorontalo da %2.70 dan North Maluku da %72.00 gacha yetgan. Salbiy o‘sishda West Kalimantan −%5.26, East Kalimantan −%43.18 bilan chekka qiymatlarni tashkil etadi.

Manba Infrastructure pasayishining barchasini haqiqiy infratuzilma yo‘qotilishi sifatida talqin qilmaydi. Viloyat darajasida ishlatilgan ko‘rsatkichlar statsionar telefon, kompyuter va uy interneti kabi elementlarni qamrab oladi, mobil uyali va mobil internet abonenti ko‘rsatkichlari esa mavjud emas. Tadqiqotchi foydalanuvchilarning kompyuter va statsionar ulanishdan mobil internetga o‘tishi o‘lchangan Infrastructure ballini pasaytirgan bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi. Bu tushuntirish manbadagi talqindir; bevosita sinovdan o‘tgan mexanizm emas.

Utilisation toifasi

Utilisation eng keng tarqalgan ijobiy o‘zgarish kuzatilgan toifadir. Milliy qiymat 0.48 dan 0.62 ga ko‘tarilgan va %29.17 o‘sish qayd etilgan.

34 viloyatdan 33 tasida ijobiy o‘sish bor. Faqat Jambi −%13.85 bilan salbiy o‘sish ko‘rsatgan.

Ijobiy o‘sish Jakarta da %17.81 dan East Nusa Tenggara da %65.38 gacha yetgan. West Sulawesi %58.06, South Sumatera va Lampung esa %50.00 o‘sish bilan yuqori o‘sish ko‘rsatgan boshqa misollardir.

Ushbu toifa viloyat darajasida asosan internetdan foydalanuvchi shaxslar ulushi bilan ifodalanadi. Manbada asl Utilisation toifasidagi ikkita keng polosali ko‘rsatkich viloyat darajasida mavjud bo‘lmagani uchun hisobga kiritilmagan.

South Sumatra misoli nega o‘rgatuvchi?

South Sumatra ning umumiy DOI qiymati 0.62 dan 0.64 ga ko‘tarilib, %3.23 o‘sgan. Shu viloyatda Opportunity %2.56, Utilisation %50.00 o‘sgan, Infrastructure esa −%21.13 pasaygan.

Bu misol bitta umumiy DOI o‘sish sur’ati ostidagi toifalar bir xil yo‘nalishda harakat qilishi shart emasligini ko‘rsatadi. Bir viloyatda raqamli foydalanish juda tez o‘sar ekan, infratuzilma ko‘rsatkichlari pasayishi mumkin; umumiy DOI shu qarama-qarshi harakatlarning birikmasidir.

Jakarta nega o‘zi milliy rivojlanish o‘lchovi emas?

Jakarta manbada ko‘plab boshlang‘ich ko‘rsatkichlar bo‘yicha yuqori darajalarga ega viloyat sifatida ko‘rinadi. Biroq yuqori boshlang‘ich daraja avtomatik ravishda yuqori o‘sishni anglatmaydi. Umumiy DOI Jakarta da 1.81 dan 1.72 ga tushib, −%4.97 o‘sish ko‘rsatgan.

Manba bu holat orqali “Jakarta-centrism” muhokamasiga murojaat qiladi va Indoneziyaning raqamli samaradorligini faqat Jakarta ning mavjud yuqori salohiyati bilan baholash boshqa viloyatlardagi o‘sish imkoniyatlarini ko‘rinmas qilishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Masalan, North Maluku ning boshlang‘ich DOI si atigi 0.43 bo‘lgan, o‘sishi esa %25.58. West Sulawesi %20.83 va Maluku %23.53 o‘sish ko‘rsatgan. Bu qiymatlar yuqori boshlang‘ich darajaga ega Jakarta dan ancha yuqori o‘sish sur’atlaridir.

E-Commerce Road Map dasturining ta’siri isbotlandimi?

Yo‘q. Tadqiqot dastur davri atrofidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi, ammo sababiy ta’sirni baholamaydi. Regressiya, nazorat guruhi, farqlar farqi dizayni, randomizatsiya yoki shunga o‘xshash sababiy identifikatsiya strategiyasi qo‘llanmagan.

Manbaning o‘zi ikki muhim aralashtiruvchi omilni ochiq muhokama qiladi.

Palapa Ring Project: E-Commerce Road Map bilan vaqt jihatidan ustma-ust keladigan ushbu keng polosali infratuzilma loyihasi 2019 yil oxirida yakunlangan. Shu sababli, ayniqsa Infrastructure toifasidagi o‘zgarishlarning qaysi qismi qaysi dasturga bog‘liqligini bu tadqiqot ajrata olmaydi.

COVID-19 pandemiyasi: 2019 yil oxiri va 2020 yilda boshlangan pandemiya jismoniy o‘zaro aloqani cheklab, raqamli foydalanish ehtiyojini tezlashtirdi. Bu holat ayniqsa Utilisation toifasidagi o‘sishga ta’sir qilishi mumkin.

Shuning uchun tadqiqotning to‘g‘ri ifodasi “E-Commerce Road Map davrida va undan keyin ushbu o‘zgarishlar kuzatilgan” bo‘lishi kerak; “E-Commerce Road Map ushbu o‘sishga sabab bo‘lgan” deb aytib bo‘lmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Milliy umumiy DOI manbada 0.74 dan 0.74 ga o‘zgarmay qolgan.
• 1-ilova, annotatsiya va xulosa 21 viloyatning DOI si oshganini, 12 tasiniki kamayganini va 1 tasi o‘zgarmaganini ko‘rsatadi.
• Opportunity toifasida 26 viloyat ijobiy, 8 viloyat nol o‘sish ko‘rsatgan.
• Infrastructure toifasida faqat 6 viloyat ijobiy, 27 viloyat salbiy va 1 viloyat nol o‘sish ko‘rsatgan.
• Utilisation toifasida 33 viloyat ijobiy, faqat Jambi salbiy o‘sish ko‘rsatgan.
• Milliy Infrastructure o‘sishi −%21.00, Utilisation o‘sishi +%29.17.
• Viloyatlar o‘rtasida raqamli imkoniyat darajasi va o‘sish sur’atlari sezilarli darajada geterogen.
• Viloyat darajasidagi yetishmaydigan ko‘rsatkichlar DOI ning asl tuzilmasini moslashtirishni talab qilgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• E-Commerce Road Map DOI o‘zgarishlariga yakka o‘zi sabab bo‘lgani ko‘rsatilmagan.
• Infrastructure ballining pasayishi haqiqiy jismoniy infratuzilma ayni nisbatda kamayganini isbotlaydi, deb bo‘lmaydi.
• Infrastructure pasayishi aniq mobil internetga o‘tishdan kelib chiqqani sinovdan o‘tmagan; bu manba muallifining ehtimoliy izohidir.
• DOI qiymatlari barcha viloyatlarda asl ITU/UNCTAD 11 ko‘rsatkichli tuzilmasi bilan aynan qiyoslanishi ko‘rsatilmagan.
• 1 dan yuqori moslashtirilgan ballar asl DOI shkalasida bevosita “1 dan yaxshiroq” deb talqin qilinmasligi kerak.
• Tadqiqot KOB lar savdosi, daromadi, foydasi yoki bandligida dastur sababli yuz bergan o‘sishni o‘lchamagan.
• Tadqiqot firma darajasida elektron tijoratni qabul qilish muvaffaqiyatini bevosita o‘lchamaydi.

Manba ichidagi raqamli va hisobot nomuvofiqliklari

21 viloyat / 22 viloyat farqi: Annotatsiya, xulosa va 1-ilova umumiy DOI uchun 21 ijobiy, 12 salbiy va 1 nol o‘sishni ko‘rsatadi, oraliq natijalar bayonida esa 22 viloyat o‘sgani yozilgan. 1-ilova ma’lumotlari 21/12/1 taqsimotini tasdiqlaydi.

Bengkulu o‘sish qiymati: Oraliq bayonda ijobiy o‘sish Bengkulu da %0.68 dan boshlanishi aytilgan, 1-ilova esa Bengkulu uchun %1.61 ko‘rsatadi. Xulosa bo‘limi ijobiy DOI o‘sish oralig‘ini %1.52–%25.58 deb beradi; 1-ilovada eng past ijobiy qiymat Bangka Belitung Islands uchun %1.52.

2019/2021 va 2018/2020 farqi: Metod amaldagi kuzatuv davrini 2018 va 2020 deb tushuntiradi, formula va jadvallar esa hisobot/nashr yillari bo‘lgan 2019 va 2021 yorliqlaridan foydalanadi.

“DOI” va “Infrastructure” yorlig‘i: Muhokamaning bir qismida 1.00, 1.01, 1.08, 1.25, 1.32, 1.39, 1.52, 1.94 va 3.83 kabi qiymatlar umumiy DOI ballari sifatida tilga olinadi; 1-ilova bu qiymatlar 2019 Infrastructure toifasi ballari ekanini ko‘rsatadi.

Milliy 1-tenglama nomuvofiqligi: Ko‘rinadigan 2019 milliy toifa qiymatlarining teng o‘rtachasi 0.76 bo‘lsa, manba umumiy DOI ni 0.74 deb beradi. Manba ushbu hisoblash farqini qayta ishlab chiqarish mumkin bo‘lgan tafsilotlarda tushuntirmaydi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Faqat ikkilamchi ma’lumot: Tadqiqotchining ma’lumot ishlab chiqarish jarayoni, sifat nazorati va o‘zgaruvchilarning barcha viloyatlar darajasidagi izchilligi ustidan bevosita nazorati yo‘q.

Yetishmaydigan viloyat ko‘rsatkichlari: Asl 11 DOI ko‘rsatkichining barchasi viloyat darajasida mavjud emas. To‘rtta ko‘rsatkich butunlay chiqarib tashlangan, Opportunity tarkibidagi ikki tarif ko‘rsatkichi esa alohida emas, balki birlashtirilgan ICT xarajat ko‘rsatkichi bilan ifodalangan.

Moslashtirilgan DOI shkalasi: Ayrim qiymatlar 1 dan oshishi asl 0–1 talqini viloyat darajasida to‘liq saqlanmaganini ko‘rsatadi.

Milliy-viloyat qiyoslanishi: Manba milliy darajada 11 ko‘rsatkichning barchasi, viloyat darajasida esa qisqartirilgan ko‘rsatkichlar to‘plami ishlatilganini bildiradi.

Sababiylik cheklovi: Tavsifiy-qiyosiy dizayn dastur ta’sirini bir vaqtning o‘zida sodir bo‘lgan boshqa o‘zgarishlardan ajratmaydi.

Palapa Ring ustma-ust tushishi: Boshqa davlat infratuzilma dasturi shu vaqt oralig‘ida raqamli ulanishga ta’sir qilishi mumkin.

COVID-19 ta’siri: Pandemiya raqamli foydalanish talabini odatdagidan tashqari darajada oshirgan bo‘lishi mumkin.

Qayta ishlab chiqarish imkoniyati: Manba DOI ning ikkita asosiy tenglamasini beradi, biroq moslashtirilgan toifa ballarida qo‘llangan barcha normalizatsiya, vaznlash yoki oraliq hisob bosqichlarini batafsil va qayta ishlab chiqarish mumkin bo‘lgan tarzda bayon qilmaydi. Foydalanilgan tahlil dasturi ham ko‘rsatilmagan.

Manbaning siyosiy talqini

Tadqiqot raqamli imkoniyat uzluksiz rivojlanishi uchun, ayniqsa viloyat darajasida foydalanish mumkin bo‘lgan va hamyonbop raqamli infratuzilmani qo‘llab-quvvatlashni tavsiya qiladi. Opportunity va Utilisation yo‘nalishlaridagi o‘sish elektron tijoratning kengayishiga yordam berishi mumkinligi, ammo Infrastructure yo‘nalishidagi tengsizlik bartaraf etilmasdan raqamli imkoniyatlar tengligi cheklangan bo‘lib qolishi mumkinligi ta’kidlanadi.

Manba, ayniqsa KOB tadbirkorlari uchun raqamli savodxonlik dasturlarini ham tavsiya qiladi. Bu tavsiya tadqiqotning siyosiy xulosasidir; tadqiqot raqamli savodxonlik aralashuvini eksperimental ravishda sinamagan.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Manba kelajakdagi tadqiqotlarda miqdoriy ko‘rsatkichlarni sifat ma’lumotlari bilan birlashtiruvchi aralash metod dizaynlaridan foydalanishni tavsiya qiladi. Shu tariqa faqat ball o‘zgarishi emas, dasturlar qaysi mexanizm orqali samarali bo‘lgani ham yaxshiroq o‘rganilishi mumkin.

Shuningdek, viloyat osti darajalari, turli firma o‘lchamlari va turli ijtimoiy-iqtisodiy guruhlar bo‘yicha alohida tahlillar tavsiya etiladi. Batafsilroq va muntazam viloyat ma’lumotlari kelajakda DOI ni kamroq moslashtirish bilan va asl ko‘rsatkichlar tuzilmasiga yaqinroq hisoblash imkonini berishi mumkin.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: E-Commerce Road Map and Equal Digital Opportunity in Indonesia.

Muallif: Sartika Lestari.

Mualliflar tartibi: Yakka muallifli tadqiqot.

Teng hissa: Yakka muallifli bo‘lgani uchun teng birinchi mualliflik/teng hissa holati tatbiq etilmaydi; alohida teng hissa bayonoti ham mavjud emas.

Mas’ul muallif: Sartika Lestari.

Muassasa: Master of Science in International Development, The University of Manchester, United Kingdom.

Jurnal: Economics Development Analysis Journal.

Jild / son: Vol. 14, No. 4.

Son yili: 2025.

Sahifalar: 507–521.

Article ID: 22559.

DOI: 10.15294/edaj.v14i4.22559.

Maqola tarixi: Manba PDF da Received October 2025; Accepted January 2026; Published February 2026.

Rasmiy nashr metadata farqi: Jurnalning rasmiy maqola yozuvi onlayn nashr sanasini 23 yanvar 2026 deb ko‘rsatadi. PDF dagi February 2026 sanasi bilan ushbu yozuv orasida farq bor va farq yashirincha tuzatilmagan.

Nashriyot tuzilmasi: Economics Development Analysis Journal Department of Economic Development, Faculty of Economics, Universitas Negeri Semarang va Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK nashriyot tuzilmasi ostida chop etiladi.

Manba turi: Miqdoriy, tavsifiy-qiyosiy, ikkilamchi ma’lumotlarga asoslangan tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnalning rasmiy siyosat sahifasi double-blind peer review jarayonini ko‘rsatadi.

Preprint holati: Manba PDF da alohida preprint versiyasi ko‘rsatilmagan.

Litsenziya: Jurnalning arxiv mualliflik huquqi siyosati Creative Commons Attribution 3.0 litsenziyasini ko‘rsatadi; yuklangan maqola PDF ida esa maqolaga xos ochiq Creative Commons litsenziya satri ko‘rinmaydi. Shu sababli litsenziya ma’lumoti jurnal siyosati darajasida baholanishi kerak.

Moliyalashtirish: Manba PDF da alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba PDF da alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti yo‘q.

Ma’lumotlar mavjudligi: Alohida Data Availability bo‘limi yo‘q. Metod ishlatilgan ikkilamchi ma’lumot manbalarini ITU va BPS-Statistics Indonesia nashrlari sifatida aniq ko‘rsatadi.

CRediT / muallif hissasi: Manba PDF da alohida CRediT yoki muallif hissasi bo‘limi yo‘q.

Etika komissiyasi: Manbada alohida etika komissiyasi bayonoti yo‘q. Tadqiqot bevosita inson ishtirokchilaridan ma’lumot to‘plamagan, e’lon qilingan ikkilamchi statistikadan foydalangan.

Tadqiqotni o‘tkazish davri: Iyun 2022 – Sentyabr 2022.

Dastur davri: E-Commerce Road Map 2017–2019.

Ideal taqqoslash rejasi: 2016 boshlanish va 2020 yakun.

Amalda ishlatilgan ma’lumot davri: Manba metod tavsifiga ko‘ra 2016 ma’lumoti mavjud bo‘lmagani sababli 2018 boshlang‘ich ma’lumoti ishlatilgan, yakun 2020 sifatida saqlangan. Boshlang‘ich ma’lumotlar to‘plami 2019 BPS nashridan, yakuniy to‘plam 2021 BPS nashridan olingan.

Manba jadval/formula yorliqlari: 2-tenglama, grafiklar va 1-ilova bu ikki davrni DOI2019 va DOI2021 deb belgilaydi. Metoddagi 2018/2020 izohi bilan ushbu yorliq farqi saqlanadi.

Geografik qamrov: Indoneziyaning 34 viloyati va milliy jami.

Asosiy o‘lchash tizimi: Digital Opportunity Index.

DOI asosiy toifalari: Opportunity, Infrastructure, Utilisation.

Asl ko‘rsatkichlar soni: 11.

Viloyat darajasidagi ma’lumot cheklovi: 100 kishiga mobil uyali abonent, 100 kishiga mobil internet abonenti, statsionar keng polosali abonentlarning jami internet abonentlariga nisbati va mobil keng polosali abonentlarning jami mobil abonentlarga nisbati viloyat darajasida mavjud bo‘lmagani uchun chiqarib tashlangan. Internet va mobil tarif ko‘rsatkichlari ham alohida ma’lumot yo‘qligi sababli birlashtirilgan ICT xarajat ko‘rsatkichi bilan ifodalangan.

1-tenglama: \(DOI=(Opportunity+Infrastructure+Utilisation)/3\).

2-tenglama: \(DOI\ Growth(\%)=((DOI_{2021}-DOI_{2019})/DOI_{2019})\times100\).

Asosiy milliy natija: Umumiy DOI 0.74 → 0.74; o‘sish %0.00.

Opportunity: 0.80 → 0.81; milliy o‘sish %1.25; 26 viloyat ijobiy, 8 viloyat nol o‘sish.

Infrastructure: 1.00 → 0.79; milliy o‘sish −%21.00; 6 viloyat ijobiy, 27 viloyat salbiy, 1 viloyat nol o‘sish.

Utilisation: 0.48 → 0.62; milliy o‘sish %29.17; 33 viloyat ijobiy, 1 viloyat salbiy o‘sish.

Umumiy DOI viloyatlar taqsimoti: Annotatsiya, xulosa va 1-ilovaga ko‘ra 21 viloyat ijobiy, 12 viloyat salbiy va 1 viloyat nol o‘sish ko‘rsatgan.

Manba ichidagi 21/22 nomuvofiqligi: Oraliq natijalar bayonida bir joyda 22 viloyat o‘sgani aytiladi; 1-ilova, annotatsiya va xulosa 21 viloyatni qo‘llab-quvvatlaydi.

Manba ichidagi Bengkulu nomuvofiqligi: Oraliq bayon ijobiy o‘sish Bengkulu da %0.68 dan boshlanishini bildiradi, 1-ilova esa Bengkulu uchun %1.61 beradi. 1-ilovada eng past ijobiy umumiy DOI o‘sishi Bangka Belitung Islands uchun %1.52.

Manba ichidagi toifa yorlig‘i eslatmasi: Muhokamaning bir qismida umumiy DOI deb tilga olingan 1.00–3.83 oralig‘idagi ayrim qiymatlar 1-ilovaga ko‘ra Infrastructure toifasi ballaridir.

Milliy formulani qayta ishlab chiqarish eslatmasi: Ko‘rinadigan 2019 milliy toifa ballari 1-tenglamaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llansa 0.76 beradi, manba esa umumiy DOI ni 0.74 deb bildiradi. Farqning batafsil hisoblash sababi tushuntirilmagan.

Sababiylik cheklovi: Tavsifiy-qiyosiy tadqiqot dasturning sababiy ta’sirini ajratib ko‘rsatmaydi. Palapa Ring Project va COVID-19 ayni davr natijalariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ochiq aralashtiruvchi omillardir.

Dastur / tahlil paketi: Manba ishlatilgan hisoblash yoki statistik dasturini ko‘rsatmaydi.

Statistik xulosa chiqarish: Tadqiqot p-qiymat, ishonch oralig‘i yoki regressiyaga asoslangan sababiy ta’sirni bildirmaydi; asosiy tahlil ball va foiz o‘sishini taqqoslashdan iborat.