Oʻzbek agro-sanoat klasteri — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari, qayta ishlash korxonalari, logistika infratuzilmasi va qoʻllab-quvvatlovchi tashkilotlarni bir xil qishloq xoʻjaligi qiymat zanjiri doirasida birlashtiradigan, davlat tomonidan boshlangan va vertikal tarzda muvofiqlashtiriladigan hududiy ishlab chiqarish tizimidir. Shodiyor Boboyev, Lutfullo Ibragimov, Aigul Sergeyeva, Alexander Danshin, Mamatkodir Nazarov, Khayitboy Abduvaliev, Khamidullo Fozilov va Sirojiddin Do’sbekov tomonidan olib borilgan tadqiqot Oʻzbekistonning Samarqand viloyatidagi agro-sanoat klasterlarining makoniy konsentratsiyasini va turli ixtisoslashuv turlarining geografik xususiyatlar bilan bogʻliqligini oʻrgangan. Tadqiqot; 2015–2024-yillardagi rasmiy statistikani, 2024-yilgi GIS maʼlumotlarini, dala tekshiruvini, Location Quotient (LQ), Global Moran's I, Pearson va Spearman korrelyatsiyalarini hamda izlanish xususiyatidagi 2030 ssenariylarini birgalikda qoʻllaydi.

Analitik maʼlumotlar toʻplamida 38 ta agro-sanoat klasteri mavjud: 12 ta paxta–toʻqimachilik, 12 ta meva-sabzavot, 11 ta don, 1 ta parrandachilik va 2 ta sut-chorvachilik klasteri. Makoniy taqsimot tumanlar oʻrtasida sezilarli darajada farqlanadi. Kattakurgan klasterlarning umumiy soni boʻyicha ajralib tursa, Taylak va Urgut yanada xilma-xil tarmoq tuzilmasini namoyon etadi. Sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydonining mutlaq hajmi bilan paxta–toʻqimachilik klasterlari soni oʻrtasida statistik jihatdan ahamiyatli ijobiy bogʻliqlik aniqlangan: Pearson r = 0,571, p = 0,033; Spearman ρ = 0,737, p = 0,003. Xuddi shunday statistik dalil klasterlarning umumiy soni yoki meva-sabzavot klasterlari uchun koʻrsatilmagan.

Hududdagi tumanlar oʻrtasidagi aniq farqlarga qaramay, Global Moran's I = −0,218 va permutation p = 0,346 natijasi klasterlarning umumiy sonida viloyat miqyosida statistik jihatdan ahamiyatli makoniy avtokorrelyatsiya mavjud emasligini koʻrsatadi. Shu sababli tadqiqotda ishlatilgan “makoniy konsentratsiya” iborasi ayrim tumanlarda boshqalarga qaraganda koʻproq yoki aniqroq ixtisoslashgan klasterlar mavjudligini ifodalaydi; butun Samarqand viloyati statistik jihatdan yagona makoniy klasterlashuv naqshini hosil qiladi degani emas.

2030-yilga oid boʻlim ham yagona turdagi kelajak prognozi emas. Faqat paxta–toʻqimachilik klasterlari soni 2020–2024 oraligʻidagi besh yillik qator asosida statistik jihatdan ahamiyatli OLS trendi bilan modellashtirilgan. Eksport, bandlik va boshqa koʻrsatkichlarning kelajakdagi qiymatlari mualliflarning izlanish xususiyatidagi siyosat ssenariylaridir. Tadqiqot tuman darajasida agregatsiyalangan tuzilishga ega boʻlgani sababli aniqlangan bogʻliqliklar sababiy mexanizmlar yoki alohida korxonalar xatti-harakati sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Oʻzbekistonda agro-sanoat klaster modeli 2017-yildan keyin qishloq xoʻjaligidagi transformatsiyaning muhim vositalaridan biriga aylandi. Siyosatning asosiy yoʻnalishi qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini faqat birlamchi mahsulot yetishtirish darajasida qoldirmasdan, uni qayta ishlash, investitsiya, logistika va eksport bilan bir xil qiymat zanjirida birlashtirishdir.

Bu transformatsiya faqat iqtisodiy tashkiliy masala emas. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi jismonan suv, tuproq, iqlim va yerga bogʻliq boʻlgani uchun agro-sanoat integratsiyasi qaysi tumanlarda rivojlanishi geografik masaladir. Tadqiqotdagi asosiy boʻshliq ham shu yerda yuzaga keladi: Oʻzbekistondagi klaster islohoti iqtisodiy va institutsional nuqtai nazardan muhokama qilingan boʻlsa-da, Samarqand viloyatida klasterlar nega ayrim tumanlarda toʻplanib, boshqalarida cheklanganligicha qolishi geografik usullar bilan yetarli darajada oʻrganilmagan.

Oʻzbekistondagi Agro-Sanoat “Klasteri” Klassik Porter Klasteri bilan Bir Xilmi?

Yoʻq. Manba tadqiqotida Oʻzbek agro-sanoat klasterlari bozorda mustaqil va bir-biri bilan raqobatlashuvchi firmalarning gorizontal aglomeratsiyasi orqali shakllanadigan klassik Porter klasterlari sifatida emas; davlat siyosati bilan boshlangan, ishlab chiqaruvchilarni muvofiqlashtiruvchi qayta ishlash korxonasi atrofida ishlab chiqarish, qayta ishlash va marketing zanjiriga bogʻlaydigan vertikal integratsiyalashgan tizimlar sifatida taʼriflanadi.

Porter tipidagi klaster bilan Oʻzbek modeli oʻrtasidagi farq

Klassik Porter yondashuvida klaster tushunchasi muayyan hududda oʻzaro bogʻlangan, biroq alohida faoliyat yurituvchi korxonalar, yetkazib beruvchilar va muassasalarning raqobat va hamkorlik sharoitida toʻplanishiga asoslanadi. Bu tuzilma asosan bozor munosabatlari va iqtisodiy aglomeratsiya jarayonlari orqali rivojlanadi.

Samarqanddagi agro-sanoat modelida esa tashkiliy jarayonning boshlangʻich nuqtasi davlat siyosatidir. Davlat tartibga soluvchi asosni yaratadi; qayta ishlash korxonasi ishlab chiqarish zanjirining muvofiqlashtiruvchisiga aylanadi; fermerlar shartnomaviy munosabatlar orqali tizimga qoʻshiladi; ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika va eksport oʻzaro vertikal bogʻlanadi.

Bu konseptual farq tadqiqotning shunchaki terminologik tafsiloti emas. Agar Oʻzbekistondagi tuzilmalar klassik bozor klasterlari deb qabul qilinsa, hududdagi makoniy konsentratsiyani tushuntirishda firmalar raqobati va oʻz-oʻzidan yuzaga keladigan aglomeratsiyaga ortiqcha ahamiyat berilishi mumkin. Manba talqini esa sugʻorish, tarixiy mahsulot ixtisoslashuvi va davlatning tarmoq investitsiyalari boʻyicha qarorlari tashkiliy tuzilma ustida muhim rol oʻynashini taʼkidlaydi.

Paxta–toʻqimachilik tizimining besh darajali vertikal tuzilmasi

Ushbu modelda ishlab chiqarish zanjirining turli bosqichlari koʻp hollarda bir tumanda bir-biriga yaqin joylashadi. Biroq tayyor mahsulotlarni sotish va eksport qilish tarmogʻi tuman va Samarqand viloyati chegaralaridan tashqariga chiqishi mumkin. Shu sababli tadqiqotda kuzatilgan makoniy konsentratsiya, avvalo, ishlab chiqarish–qayta ishlash yadrosini tavsiflaydi; xom ashyodan xalqaro bozorgacha boʻlgan butun qiymat zanjiri bir kichik geografik hududda joylashgan degani emas.

Samarqand viloyati nega muhim misol?

Samarqand viloyati Oʻzbekistonning muhim qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarish hududlaridan biri bo‘lib, Zarafshon vodiysining sugʻoriladigan dehqonchilik tizimlari bilan bogʻliq. Manba hududning vegetatsiya davrini taxminan 170–210 kun, yillik oʻrtacha haroratini 13–15 °C va vegetatsiya davridagi yigʻindi haroratni 4000 °C dan yuqori deb beradi.

Biroq hudud geografik jihatdan bir xil emas. Sugʻoriladigan vodiy hududlari bilan togʻli, quruq va suv cheklovi kuchliroq boʻlgan chekka tumanlar oʻrtasida sezilarli farqlar mavjud. Tadqiqotning makoniy mantiqi klaster tizimi ushbu turli geografik sharoitlarda qanday taqsimlanganini oʻrganishdan iborat.

38 ta klasterning tarmoq tuzilmasi

Tumanlar oʻrtasida klasterlar taqsimoti

Kattakurgan oltita klaster bilan hududdagi eng yuqori mutlaq klaster soniga ega. Taylakda beshta; Payaryk va Urgutda toʻrttadan; Oqdaryo, Ishtikhan va Samarkandda uchtadan; Bulungur, Jomboy, Narpay va Pakhtachida ikkitadan; Pastdargom va Nurobodda bittadan klaster mavjud. Kushrabatda tadqiqotning analitik tasnifiga kiruvchi klaster mavjud emas.

Biroq mutlaq klaster soni bilan ixtisoslashuv bir xil narsa emas. Masalan, Kattakurganda klasterlar koʻp boʻlgani uchun u tarmoq jihatidan xilma-xilroq; faqat bitta sektorda toʻplangan tumanda esa Location Quotient qiymati yuqoriroq boʻlishi mumkin.

Makoniy Konsentratsiya bilan Statistik Makoniy Klasterlashuv Bir Xil Narsami?

Yoʻq. Tadqiqotda ayrim tumanlarning muayyan agro-sanoat faoliyatlarida aniq toʻplanishi tavsifiy makoniy konsentratsiyadir; Global Moran's I = −0,218 va p = 0,346 natijasi esa klasterlarning umumiy sonida butun hudud miqyosida statistik jihatdan ahamiyatli makoniy avtokorrelyatsiya mavjud emasligini koʻrsatadi.

Location Quotient nimani oʻlchaydi?

Location Quotient (LQ) muayyan ixtisoslashuvning bir tumandagi nisbiy ogʻirligini, oʻsha tumanning hududdagi umumiy klaster tizimidagi ulushiga nisbatan solishtirish uchun qoʻllaniladigan tavsifiy konsentratsiya koʻrsatkichidir.

Manbada tenglama quyidagicha berilgan:

\[ LQ_i= \frac{\left(C_{ij}/C_j\right)} {\left(C_i/C\right)} \]

Bu yerda \(C_{ij}\) — i tumanida j ixtisoslashuviga tegishli klasterlar sonini; \(C_j\) — Samarqand viloyatidagi j ixtisoslashuvining umumiy klasterlar sonini; \(C_i\) — i tumanidagi barcha ixtisoslashuvlarning umumiy klasterlar sonini; \(C\) esa tahlil qilingan jami klasterlar sonini anglatadi.

\(LQ>1\) tegishli ixtisoslashuv tumanda hududiy oʻrtachadan kuchliroq namoyon boʻlishini; \(LQ<1\) nisbiy konsentratsiyaning pastroq ekanini; \(LQ=1\) esa hududiy oʻrtacha bilan mos konsentratsiyani anglatadi.

LQ statistik ahamiyatlilik testi emas. Ayniqsa faqat bir yoki ikki klaster mavjud boʻlgan tarmoqlarda juda yuqori qiymatlar paydo boʻlishi mumkin. Shu sababli manba kichik toifalar uchun alohida “bitta klaster qoʻshish” sezgirlik testini qoʻllagan.

Eng yuqori LQ misollari

Oqdaryodagi 12,67 lik parrandachilik LQ qiymati bir qarashda juda kuchli ixtisoslashuvdek koʻrinsa-da, butun hududda faqat bitta parrandachilik klasteri mavjud. Manbaning sezgirlik testida tizimga bitta gipotetik yangi parrandachilik klasteri qoʻshilganda Oqdaryo LQ qiymati 12,67 dan 9,75 ga, yaʼni %23 ga pasayadi. Aksincha, 12 tadan birlikka ega paxta–toʻqimachilik va meva-sabzavot guruhlarida ayni “+1 klaster” testi LQni mos ravishda taxminan %8,3 va %1,1 ga oʻzgartirgan.

Bu natija juda kichik toifalarda LQning miqdoriy kattaligini “dalil kuchi” sifatida talqin qilish notoʻgʻri ekanini koʻrsatadi.

Paxta–toʻqimachilik klasterlarining geografik mantiqi

Paxta–toʻqimachilik tizimlari, ayniqsa, sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydonlari bilan bogʻliq. Xom paxta ishlab chiqarish bevosita sugʻorish infratuzilmasiga bogʻliq boʻlgani uchun xom ashyo bazasi qayta ishlash korxonalarining makoniy tashkil etilishiga ham taʼsir qiladi.

Manba talqiniga koʻra, qayta ishlash korxonalari koʻp hollarda 2017-yildan keyin davlatning klaster tashkil etish qarorlaridan soʻng qurilgan. Shu bois “avval zavod bor edi, keyin uning atrofida qishloq xoʻjaligi klasteri shakllandi” degan klassik aglomeratsiya hikoyasi bu yerda toʻliq amal qilmaydi. Davlat klaster tizimini barpo etayotganda allaqachon mavjud boʻlgan sugʻoriladigan yer va paxta ishlab chiqarish bazasini hisobga olgan.

Meva va sabzavot klasterlarining geografik mantiqi

Meva-sabzavot klasterlari Urgut, Taylak, Bulungur va Samarkand kabi bogʻdorchilik va sabzavotchilik zich hududlarda ajralib turadi. Bu sektorning asosiy makoniy xususiyati mahsulotning tez buziluvchanligidir. Shu sababli sovuq omborlar, saralash, qadoqlash va dastlabki qayta ishlash korxonalari mevali bogʻlar va ishlab chiqarish maydonlariga yaqin joylashadi.

GIS xaritalari meva-sabzavot klasterlarining sugʻoriladigan hududlarda toʻplanganini koʻrsatsa-da, tuman darajasidagi korrelyatsiya tahlilida sugʻoriladigan maydon bilan meva-sabzavot klasterlari soni oʻrtasida statistik jihatdan ahamiyatli bogʻliqlik aniqlanmagan. Shu sababli sugʻorishni meva-sabzavot sektorining joylashuvini yolgʻiz oʻzi tushuntiradigan tasdiqlangan statistik belgilovchi sifatida koʻrsatib boʻlmaydi.

Don, parrandachilik va chorvachilik klasterlari

Don klasterlari kengroq taqsimlangan va manba ularning makoniy naqshini saqlash, qayta ishlash va transportga qulaylik bilan tavsifiy tarzda bogʻlaydi. Don sektorining integratsiya darajasi paxta–toʻqimachiliknikidan pastroq.

Parrandachilik sektorida faqat bitta klaster boʻlgani uchun hududiy makoniy umumlashtirish mumkin emas. Sut va chorvachilik klasterlari faqat ikkita birlik bilan ifodalangan. Manba chorvachilik rivojini yaylov va yem resurslari bilan; parrandachilik ishlab chiqarishini esa ichki bozor koʻlami, sanitariya standartlari va xalqaro logistika cheklovlari bilan bogʻlaydi. Bu bogʻliqliklar manbada alohida statistik modellar bilan sinovdan oʻtkazilmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni va maʼlumotlar davri

Tadqiqot 2015–2024 davrini qamrab oluvchi tavsifiy geografik tadqiqot dizaynidan foydalanadi. Bu davr 2017-yilgacha boʻlgan qishloq xoʻjaligi tuzilmasi bilan 2017-yildan keyin institutsionallashgan klaster siyosatini bir xil maʼlumot doirasida kuzatish uchun tanlangan.

Asosiy statistik manba Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistics Agencyning rasmiy nashrlaridir. Tadqiqotchilar, shuningdek, 2015–2024-yillardagi tuman statistik byulletenlari, 2023–2024-yillardagi investitsiya va eksport yozuvlari hamda rasmiy klaster ishlab chiqarish hisobotlaridan foydalangan.

Rasmiy maʼlumotlar alohida korxona darajasida emas, tuman darajasida eʼlon qilingani sababli tadqiqotning asosiy tahlil birligi ham maʼmuriy tumandir.

Dala tekshiruvi

Oktyabr 2024 da Samarqand viloyatining barcha maʼmuriy tumanlarida dala kuzatuvlari oʻtkazilgan. Paxta–toʻqimachilik, meva-sabzavot, don, chorvachilik va parrandachilik ishlab chiqarish hududlariga tashrif buyurilgan; ishlab chiqarish obyektlari, sugʻorish kanallari, qayta ishlash infratuzilmasi, transportga kirish va atrofdagi yerdan foydalanish rasmiy xaritalar bilan solishtirilgan.

Dala maʼlumotlari alohida miqdoriy tahlil maʼlumotlar toʻplamiga aylantirilmagan. Ushbu tadqiqotda dala kuzatuvining vazifasi GIS qatlamlari bilan real yer sharoitlarining mosligini tekshirish va xaritalardagi naqshlarni talqin qilishdan iborat.

GIS maʼlumotlar bazasi va koordinata tizimi

GIS maʼlumotlar bazasi maʼmuriy chegaralar, sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydonlari, sugʻorish infratuzilmasi, qishloq aholisi zichligi va agro-sanoat klasterlarining rasmiy tuman joylashuvlarini birlashtirgan.

Alohida klasterlarning aniq ishlab chiqarish maydoni chegaralari ochiq boʻlmagani uchun klasterlar poligon sifatida emas, rasmiy maʼmuriy joylashuviga koʻra tuman darajasida ifodalangan. Bu farq muhim: xarita “klaster obyektining haqiqiy jismoniy chegarasi”ni emas, klaster tegishli boʻlgan maʼmuriy hududda kuzatiladigan konsentratsiyani koʻrsatadi.

Makoniy maʼlumotlar ArcGIS Desktop 10.5 dasturida Pulkovo 1942 / Gauss–Krüger Zone 11N, EPSG:28471 koordinata maʼlumotnoma tizimida qayta ishlangan. Dastlabki ishlov; koordinatalarni oʻzgartirish, topologiyani tekshirish, takrorlangan geometriyalarni tozalash va tematik qatlamlarni umumiy geodatabase ichida birlashtirishni qamrab olgan.

GIS overlay tahlili

Descriptive GIS overlay yondashuvi sugʻoriladigan yer, sugʻorish infratuzilmasi, qishloq aholisi zichligi va klasterlarning tuman darajasidagi taqsimotini ustma-ust qoʻyib, makoniy mos tushishlarni koʻrinadigan qiladi.

Bu tahlil statistik ahamiyatlilik testi emas. Agar xaritada klaster sugʻoriladigan yer bilan bir hududda joylashsa, ularning geografik jihatdan birga uchrashi koʻrsatiladi; sugʻorish klasterning tashkil etilishiga sabab boʻlgani isbotlanmaydi.

Global Moran's I tahlili

Klasterlarning umumiy soni qoʻshni tumanlar oʻrtasida hududiy jihatdan oʻxshash qiymatlarni hosil qiladimi yoki yoʻqmi, aniqlash uchun Global Moran's I hisoblangan. Makoniy ogʻirliklar matritsasi umumiy chegaraga ega tumanlarni qoʻshni deb qabul qiluvchi first-order rook contiguity yondashuvi bilan tuzilgan.

Faqat 14 ta makoniy birlik mavjud boʻlgani sababli Local Moran's I yoki Getis–Ord Gi* kabi mahalliy statistikalarga oʻtilmagan. Mualliflar bunday kichik tanlamada mahalliy xulosa beqaror boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Sugʻoriladigan Qishloq Xoʻjaligi Maydoni bilan Paxta–Toʻqimachilik Klasterlari Oʻrtasida Nima Aniqlandi?

Tuman darajasidagi mutlaq sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydoni bilan paxta–toʻqimachilik klasterlari soni oʻrtasida statistik jihatdan ahamiyatli ijobiy bogʻliqlik aniqlangan; Pearson r = 0,571 (p = 0,033) va Spearman ρ = 0,737 (p = 0,003) natijalari bir xil yoʻnalishni qoʻllab-quvvatlagan, biroq bu tuman darajasidagi korrelyatsiya sababiylik dalili emas.

Korrelyatsiya tahlili

Spearman korrelyatsiyasi manbada asosiy oʻlchov, Pearson esa qoʻshimcha oʻlchov sifatida ishlatilgan. Buning sababi atigi 14 ta kuzatuv mavjudligi va Kattakurganning ham katta sugʻoriladigan maydonga, ham yuqori klaster soniga ega taʼsirchan kuzatuv ekanidir.

Leave-one-district-out sezgirlik tahlilida Pearson r qiymatlarining 0,482–0,716, Spearman ρ qiymatlarining 0,694–0,806 oraligʻida ijobiy boʻlib qolishi paxta–toʻqimachilik bogʻliqligi faqat bitta tuman hisobiga yuzaga kelmaganini qoʻllab-quvvatlaydi.

Nega mutlaq sugʻoriladigan maydon ahamiyatli, sugʻorish ulushi esa ahamiyatli emas?

Tadqiqot maʼlumotlariga koʻra, paxta–toʻqimachilik klasterlari soni bilan bogʻliq koʻrsatkich tumanning umumiy qishloq xoʻjaligi maydonidagi sugʻoriladigan yer foizidan koʻra sugʻoriladigan yerning mutlaq gektar miqdoridir.

Bu natija katta sugʻoriladigan ishlab chiqarish bazasi paxta xom ashyosi va qayta ishlash zanjiri uchun geografik salohiyat yaratishi mumkin degan talqin bilan mos keladi. Biroq tadqiqot koʻp oʻzgaruvchili sababiy modeldan foydalanmagani uchun bu tushuntirish tasdiqlangan yagona mexanizm emas.

Ishlab chiqarish va iqtisodiy tuzilma

Paxta–toʻqimachilik sektori manbada eng yuqori vertikal integratsiya va eksportga yoʻnalganlikka ega tuzilma sifatida taqdim etiladi. Meva-sabzavot sektori ham yuqori qoʻshilgan qiymatli qayta ishlash va eksport jihatidan ajralib turadi. Don, parrandachilik va sut-chorvachilik tizimlari koʻproq hududiy oziq-ovqat taʼminoti kontekstida baholangan.

2030 paxta–toʻqimachilik ssenariysi

Paxta–toʻqimachilik klasterlari soni 2020–2024 davrida mos ravishda 8, 9, 10, 12 va 12 deb hisobot qilingan. Manba ushbu besh nuqtaga ordinary least squares chiziqli trend modelini qoʻllagan:

\[ N=-2214{,}00+1{,}100\times Year \]

Model uchun:

\[ R^2=0{,}945,\qquad p=0{,}006,\qquad SE=0{,}153 \]

deb hisobot qilingan.

Model 2027-yilda 15,7 ta paxta–toʻqimachilik klasteri uchun %95 prediction interval 12,7–18,7; 2030-yilda 19,0 uchun %95 prediction interval 14,8–23,2 ni beradi. Jadval taqdimotida ular mos ravishda 16 va 19 ta klasterga yaxlitlangan.

Manba don klasterlari qatorida \(R^2=0{,}639\), \(p=0{,}104\); meva-sabzavot qatorida \(R^2=0{,}750\), \(p=0{,}058\) ni bildiradi. Ushbu ikki trend statistik jihatdan ishonchli kelajak prognozi uchun yetarli deb qabul qilinmagan.

Eksport va bandlik koʻrsatkichlarida faqat 2023–2024-yillardagi kesim maʼlumotlari mavjud boʻlgani uchun regressiya modeli qoʻllanmagan. Manba, shuningdek, formal tashqi ekspert soʻrovi oʻtkazilmaganini qayd etadi; ushbu qiymatlar 2024 boshlangʻich darajasi, rasmiy rivojlanish maqsadlari, yaqin davrdagi tarmoq trendlar va resurs cheklovlaridan foydalanib tuzilgan muallif ssenariylaridir.

Suv tanqisligi nega kelajak ssenariysining markazida?

Manbaning muhokamasiga koʻra, Samarqanddagi yaroqli sugʻoriladigan yerlarning muhim qismi allaqachon qishloq xoʻjaligida foydalanilmoqda va Zarafshon havzasida suv cheklovi kuchayishi kutilmoqda. Shu sababli kelajakdagi klaster rivojlanishini faqat sugʻoriladigan yerlarni kengaytirishga asoslash barqaror faraz emas.

Mualliflar ssenariysi koʻproq mavjud yerlarda ishlab chiqarish intensivligini oshirish, suv samaradorligi, tomchilatib sugʻorish, chuqurroq qoʻshilgan qiymatli qayta ishlash va eksportni diversifikatsiya qilishga asoslanadi.

Bu siyosat yoʻnalishi bevosita eksperimental tarzda sinovdan oʻtkazilgan natija emas; mavjud makoniy naqsh, resurs cheklovlari va ssenariy farazlaridan kelib chiqqan tadqiqotchi talqinidir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

Samarqand viloyatidagi agro-sanoat klasterlari tumanlar oʻrtasida teng taqsimlanmagan va turli ixtisoslashuv turlari turli geografik naqshlarni koʻrsatadi.

Paxta–toʻqimachilik klasterlarining mutlaq sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydoni bilan tuman darajasidagi ijobiy bogʻliqligi statistik jihatdan qoʻllab-quvvatlanadi.

Location Quotient natijalari ayrim tumanlarda muayyan sektorlarda hududiy oʻrtachadan yuqori nisbiy ixtisoslashuv mavjudligini koʻrsatadi.

Oʻzbek klaster modeli tashkiliy jihatdan klassik Porter klasterlaridan farq qiladi va davlat tashabbusidagi vertikal muvofiqlashtirish xususiyatiga ega.

Klasterlarning umumiy sonida butun Samarqand viloyati miqyosida ahamiyatli Global Moran's I makoniy avtokorrelyatsiyasi aniqlanmagan.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

Sugʻorish infratuzilmasining oʻzi paxta–toʻqimachilik klasteri tashkil etilishiga sabab boʻlishi koʻrsatilmagan. Korrelyatsiya sababiylik emas.

Meva-sabzavot klasterlarining sugʻorish maydonlari bilan vizual mos kelishi tuman darajasidagi ahamiyatli miqdoriy korrelyatsiya bilan tasdiqlanmagan.

Qishloq aholisi, qayta ishlash infratuzilmasi, tarixiy ixtisoslashuv, yem resurslari yoki transportning klaster joylashuvidagi mustaqil sababiy taʼsiri oʻlchanmagan.

2030-yildagi eksport va bandlik raqamlari statistik prognoz emas.

Butun Oʻzbekiston klaster tizimini faqat Samarqand viloyati natijalari bilan ifodalab boʻlmaydi.

Tuman darajasidagi natijalarni avtomatik ravishda bitta klaster, fermer xoʻjaligi yoki korxona darajasidagi xatti-harakatga tushirib boʻlmaydi.

Asosiy metodologik cheklovlar

Birinchi cheklov — alohida klaster chegaralari va firma darajasidagi maʼlumotlarning mavjud emasligi. Shu sababli GIS tahlili haqiqiy klaster poligonlari oʻrniga tuman darajasida ishlaydi.

Ikkinchi cheklov — 14 tuman kabi kichik makoniy tanlama. Bu statistik quvvat va koʻp oʻzgaruvchili modellar qurish imkoniyatini cheklaydi.

Uchinchi cheklov — Location Quotient tahlilidagi ayrim toifalarning juda kichikligi. Bitta parrandachilik klasteri yoki ikkita sut-chorvachilik klasteri yuqori koʻrinadigan LQ qiymatlarining beqaror boʻlishiga olib kelishi mumkin.

Toʻrtinchi cheklov — GIS overlay tahlilining tavsifiy xususiyati. Turli geografik omillarning mustaqil taʼsirlarini ajratadigan makoniy regressiya yoki sababiy dizayn qoʻllanmagan.

Beshinchi cheklov — tarixiy paxtachilik ixtisoslashuvi bilan hozirgi davlat klaster siyosati taʼsirlarini bir-biridan ajratib boʻlmasligi. Ayni tumanlar ham Sovet davridan qolgan paxtachilik anʼanasiga, ham hozirgi klaster investitsiyalariga ega.

Oltinchi cheklov — ssenariy modelining qisqa vaqt qatoriga asoslanishi. Besh yillik chiziqli trend toʻyinganlik, siyosat oʻzgarishi, bozor shoki, texnologiya yoki iqlim oʻzgarishini modellashtirmaydi.

Nihoyat, tadqiqot muvofiqlashtiruvchi korxona bilan shartnoma asosidagi fermerlar oʻrtasida qiymat zanjiri daromadlari qanday taqsimlanishini oʻrganmaydi. Shu sababli klaster modelining ijtimoiy barqarorligi haqida toʻliq baho berib boʻlmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: The Spatial Concentration of Emerging Forms of Agro-Industrial Integration (Clusters) in the Samarkand Region, Uzbekistan.

Mualliflar: Shodiyor Boboyev; Lutfullo Ibragimov; Aigul Sergeyeva; Alexander Danshin; Mamatkodir Nazarov; Khayitboy Abduvaliev; Khamidullo Fozilov; Sirojiddin Do’sbekov.

Corresponding author: Aigul Sergeyeva.

Muassasalar: Sharof Rashidov Samarkand State University, Oʻzbekiston; L.N. Gumilyov Eurasian National University, Qozogʻiston; Lomonosov Moscow State University, Rossiya; National University of Uzbekistan Named After Mirzo Ulugbek, Oʻzbekiston; Fergana State University, Oʻzbekiston.

Jurnal: Geographies.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Nashr maʼlumoti: Geographies 2026, 6(3), 87.

DOI: 10.3390/geographies6030087.

Maqola tarixi: Qabul qilindi 2 Avgust 2026; qayta koʻrib chiqildi 27 Avgust 2026; qabul qilindi 1 Sentyabr 2026; nashr qilindi 3 Sentyabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan, ochiq kirishli original geografik tadqiqot maqolasi; tavsifiy makoniy tahlil, dala tekshiruvi, Location Quotient, Global Moran's I, korrelyatsiya tahlili va izlanish ssenariysi baholashi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tadqiqot geografiyasi: Samarqand viloyati, Oʻzbekiston.

Statistik davr: 2015–2024.

GISning makoniy maʼlumotnoma yili: 2024.

Dala kuzatuvi: Oktyabr 2024.

Tahlil qilingan klasterlar soni: 38.

Asosiy klaster sinflari: Paxta–toʻqimachilik, meva-sabzavot, don, parrandachilik va sut-chorvachilik.

GIS dasturi: ArcGIS Desktop 10.5.

Koordinata tizimi: Pulkovo 1942 / Gauss–Krüger Zone 11N, EPSG:28471.

Asosiy makoniy usullar: Descriptive GIS overlay, Location Quotient va Global Moran's I.

Moran ogʻirliklar matritsasi: First-order rook contiguity.

Korrelyatsiya: Pearson r va Spearman ρ; α = 0,05.

Ssenariy modeli: Paxta–toʻqimachilik klasterlari soni uchun 2020–2024 maʼlumotlariga qoʻllangan OLS chiziqli trend; boshqa eksport va bandlik qiymatlari mualliflarning izlanish ssenariylaridir.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmaganini bildirgan.

Etika qoʻmitasi: Qoʻllanilmaydi.

Xabardor rozilik: Qoʻllanilmaydi.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Tadqiqotni qoʻllab-quvvatlovchi tuman darajasidagi statistika, GIS maʼlumotlari, LQ hisob-kitoblari va hududiy ishlab chiqarish/investitsiya/bandlik/eksport maʼlumotlarini corresponding authordan asosli soʻrov asosida olish mumkin.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Muallif hissalari: Konseptualizatsiya S.B. va L.I.; metodologiya A.D.; dasturiy taʼminot L.I.; tekshirish M.N., K.F., S.D. va K.A.; formal tahlil A.S.; tadqiqot L.I.; resurslar M.N., K.F., S.D. va K.A.; maʼlumotlarni kuratsiya qilish A.S.; dastlabki qoʻlyozma A.S.; koʻrib chiqish va tahrirlash A.D.; vizualizatsiya S.B. va A.S.; maslahat A.D.; loyiha boshqaruvi S.B.; moliyalashtirishni jalb qilish S.B., M.N., K.F., S.D. va K.A. sifatida bildirilgan.

Asosiy metodologik chegara: Tadqiqot tuman darajasida agregatsiyalangan makoniy maʼlumotlarga asoslangani uchun kuzatilgan bogʻliqliklar ekologik va izlanish xususiyatiga ega. Alohida klaster joylashuvi, firma samaradorligi yoki causal localization mexanizmi bevosita sinovdan oʻtkazilmagan.

MAUP cheklovi: Tuman maʼmuriy birliklaridan foydalanish modifiable areal unit problem ni yuzaga keltiradi. Natijalar turli makoniy boʻlinishlarda bir xil kattalikda koʻrinishi shart emas.

Vizual foydalanish izohi: Manba CC BY litsenziyasiga ega. Shunga qaramay, Verianla uchun xarita va tashkiliy sxemalarni pikselma-piksel koʻchirish oʻrniga manba maʼlumotlari va munosabatlarini saqlaydigan original qayta chizmalar afzal koʻrilishi kerak.