Oʻtishga yoʻnaltirilgan kelajakni qurish (transition-oriented futuring) — yanada barqaror ijtimoiy oʻzgarishlarga yoʻnalish berish maqsadida muqobil kelajaklar tanqidiy tarzda tasavvur qilinadigan, baholanadigan va viziyalarga aylantiriladigan kelajak tadqiqotlari hamda dizayn amaliyotidir. Samuel Yu’ning ushbu konseptual tadqiqoti oʻtish dizaynida tez-tez qoʻllanadigan “maqbul kelajak” iborasi aslida bir-biridan farq qiladigan normativ ma’nolarni qamrab olishini ta’kidlaydi va ularni uch toifaga ajratadi: istaladigan kelajaklar (futures wanted), istalishi mumkin boʻlgan kelajaklar (futures which could be wanted) va istashga arzigulik kelajaklar (futures worth wanting).

Tadqiqotning boshlangʻich nuqtasi oddiy, ammo muhim: odamlar bugun muayyan kelajakni istashi, oʻsha kelajak haqiqatan ham ijtimoiy oʻzgarishning maqsadi boʻlishi kerakligini oʻz-oʻzidan koʻrsatmaydi. Mavjud istaklar inson yashaydigan iqtisodiy, texnologik, madaniy, siyosiy va moddiy tizimlar tomonidan shakllantirilishi mumkin. Shuning uchun oʻtish dizaynida viziya yaratish vazifasi faqat “odamlar kelajakda nimani xohlaydi?” degan savolni berish emas, balki “nega biz buni xohlaymiz?”, “yana nimani xohlashimiz mumkin edi?” va “qaysi kelajaklarni xohlashimiz uchun yetarli asosimiz bor?” degan savollarni ham ochib berishdir.

Muallif bu farqlashni ontologik dizayn (ontological design), defuturing va sustain-ability tushunchalarini birlashtiruvchi nazariy doirada rivojlantiradi. Ontologik dizaynning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, odamlar dunyoni loyihalaganidek, loyihalangan dunyo ham odamlarning xatti-harakatlari, qadriyatlari, istaklari va kelajak haqidagi tasavvurlarini qayta shakllantiradi. Shu sababli kelajakning “maqbul” yoki nomaqbulligi loyihalangan hozirgi dunyoning qadriyatlaridan mustaqil, neytral baho emas.

Uch toifa chiziqli va mexanik qaror algoritmi emas. Muallif ularni refleksiv viziya yaratishning uch tanqidiy bosqichi sifatida taklif qiladi. Birinchi bosqichda mavjud istaklar koʻrinadigan qilinadi va ularning qanday shakllangani soʻroq qilinadi. Ikkinchi bosqichda odamlar dastlab xohlamagan, biroq asoslarini tushungach xohlashi mumkin boʻlgan muqobil kelajaklar jiddiy baholanadi. Uchinchi bosqichda esa turli variantlar orasidan yagona universal “eng yaxshi kelajak”ni izlash oʻrniga, hayotni davom ettirish qobiliyatini qoʻllab-quvvatlaydigan, aktorlar oʻrtasida yetarli asos va muvofiqlik yaratadigan hamda oʻzgarish uchun harakatni ragʻbatlantira oladigan kelajaklar muhokama qilinadi.

Tadqiqotning muhim cheklovi shuki, ushbu doira empirik tajriba bilan sinovdan oʻtkazilmagan. Manba uch bosqichli model boshqa yondashuvlarga qaraganda yaxshiroq ijtimoiy natijalar berishini koʻrsatadigan dala tajribasi, taqqoslama ma’lumotlar toʻplami yoki statistik tahlil taqdim etmaydi. Maqolaning hissasi “maqbul kelajak” tushunchasini aniqroq va tanqidiyroq oʻylashga yordam beradigan nazariy til hamda amaliy model taklif qilishidir.

Oʻtish dizayni nega kelajak viziyalari bilan shugʻullanadi?

Oʻtish dizayni (transition design) — dizayn faqat alohida mahsulot, xizmat yoki foydalanuvchi tajribalarini yaratish bilan cheklanmasligi, balki uzoq muddatli ijtimoiy va ijtimoiy-ekologik oʻzgarishlarga hissa qoʻshishi kerakligini ilgari suradigan dizayn yondashuvidir. Manbada bayon qilingan doirada dizayn mavjud beqaror tizimlarning kichik tafsilotlarini yaxshilashdan kengroq vazifani bajaradi: jamiyatlarni yanada barqaror va adolatli turmush shakllariga yoʻnaltirishga koʻmaklashadigan aralashuvlar va oʻzgarish yoʻllarini loyihalash.

Bu yondashuvda viziyalarning vazifasi kelajakni aniq bashorat qilish emas. Viziya oʻzgarishning qaysi yoʻnalishi maqbul boʻlishi mumkinligi haqida normativ yoʻnalish beradi. Shundan soʻng dizaynerlar va boshqa oʻtish aktorlari bugungi sharoitlar bilan istalgan kelajak oʻrtasidagi ehtimoliy yoʻllarni oʻrganishi mumkin.

Manba shu kontekstda backcasting yondashuviga ham murojaat qiladi. Backcasting mavjud tendensiyalarni kelajak tomon uzaytirib “nima boʻladi?” deb soʻrashdan farqli ravishda avval istalgan kelajakdagi holatni tasavvur qiladi, soʻng “oʻsha kelajakdan bugunga orqaga qaraganimizda qaysi oʻzgarishlar sodir boʻlishi kerak?” degan savol orqali mumkin boʻlgan oʻtish yoʻllarini oʻrganadi.

Biroq muallifning asosiy muammosi backcasting yoki viziya yaratish texnikasidan ham oldin paydo boʻladi: dastlab qaysi kelajak viziyasini “maqbul” deb qabul qilamiz?

Adabiyotdagi asosiy konseptual muammo

Manba kelajak tadqiqotlari va oʻtish dizayni adabiyotida desired, desirable, preferred va preferable kabi iboralar koʻpincha bir-biriga yaqin yoki sinonim tarzda qoʻllanishini qayd etadi. Holbuki ular aynan bir xil normativ da’voni ifodalashi shart emas.

Muallif ayniqsa ikki asosiy qoʻllanishni ajratadi:

• Kelajakning odamlar yoki institutlar tomonidan istalayotgan boʻlishi.
• Kelajak odamlar istashi kerak boʻlgan yoki unga yoʻnalish uchun yetarli asos mavjud boʻlgan kelajak boʻlishi.

Birinchi yondashuv mavjud afzalliklarni maqsadga aylantiradi. Ikkinchi yondashuv esa mavjud afzalliklarning oʻzini baholash predmetiga aylantiradi. Maqolaning nazariy muammosi aynan shu yerda shakllanadi: “istaladigan” bilan “istashga arzigulik” bir narsa emas.

Muallif John Dewey munozarasidan kelib chiqib, bir narsaning amalda istalishi faqat uning chindan ham istashga arzigulik yoki yoʻqligi haqidagi savolni boshlab berishini, ammo uni hal qilmasligini ta’kidlaydi. Shu sababli viziya yaratish ishtirokchilarning mavjud istaklarini yigʻib, koʻpchilik afzalligini kelajak viziyasiga aylantiradigan mexanik jarayon boʻla olmaydi.

Uch Maqbul Kelajak Toifasi Oʻrtasidagi Farq Nimada?

Uch toifa odamlarning bugun nimani xohlashini qayd etishdan boshlanib, muqobil istaklarni haqiqatan baholashga va nihoyat oʻzgarish uchun yetarli asos, motivatsiya hamda aktorlar muvofiqligini ta’minlaydigan kelajaklarni tanlashgacha choʻziladigan uch refleksiv bosqichni ajratadi: futures wanted mavjud istaklarni, futures which could be wanted shaxs hali xohlamasa ham uni xohlash uchun sabab koʻra oladigan muqobillarni, futures worth wanting esa tanqidiy va kontekstga sezgir muhokama natijasida oʻzgarish uchun izlashga arzigulik deb topilgan viziyalarni anglatadi.

1. Istaladigan kelajaklar — Futures wanted

Istaladigan kelajaklar — shaxslar, jamoalar yoki boshqa aktorlar ayni paytda roʻyobga chiqishini xohlaydigan kelajak holatlaridir. Bir odam bir vaqtning oʻzida bir nechta kelajakni xohlashi mumkin va bu istaklar vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi mumkin.

Bu toifa bir qarashda oddiy koʻrinadi: “Odamlar kelajakda nimani xohlaydi?” Biroq muallifning asosiy maqsadi bu javobni toʻgʻridan-toʻgʻri viziyaga aylantirish emas. Aksincha, ushbu istaklar qanday paydo boʻlganini ochib berishdir.

Ontologik dizayn nuqtayi nazaridan inson istaklari butunlay mustaqil ichki afzalliklar sohasidan kelib chiqmaydi. Odamlar yashaydigan uylar, shaharlar, transport tizimlari, iste’mol bozorlari, texnologiyalar, institutlar va kundalik amaliyotlar qaysi turmush shakllari normal, mumkin yoki maqbul koʻrinishiga ta’sir qiladi.

Shu sababli odam kelajakda ma’lum turmush tarzini nima uchun xohlashini hech qachon soʻroq qilmagan boʻlishi mumkin. Manba bu nuqtada Sohail Inayatullahning “used futures” tushunchasiga murojaat qiladi. “Ishlatilgan kelajaklar” boshqa joylardan oʻzlashtirilgan, yetarlicha savolga tutilmay qabul qilingan va mavjud kontekst uchun nomuvofiq, zararli yoki oʻziga xos boʻlmagan kelajak tasvirlarini anglatadi.

Demak, “istaladigan kelajaklar” bosqichidagi ilmiy va axloqiy vazifa faqat afzalliklar roʻyxatini tuzish emas. Aktorlarning mavjud istaklari, qadriyatlari va barqarorlik haqidagi tushunchalarini koʻrinadigan qilish hamda ular qaysi ontologik sharoitlarda shakllanganini soʻroq qilishdir.

Istalmaydigan kelajaklar

Manba “istaladigan kelajaklar” tushunchasining qarshisida istalmaydigan kelajaklarni ham koʻrib chiqadi. Bular aktorlar roʻyobga chiqishini xohlamaydigan kelajaklardir. Oʻtish dizayni kontekstida beqaror kelajaklar, umuman olganda, oldini olish lozim boʻlgan kelajaklar deb baholanadi.

Biroq bu yerda ham muammo tugʻiladi: barqarorlik nimani anglatishi borasida barcha aktorlar bir xil tushunchaga ega emas. Manba misol sifatida iqtisodiy oʻsishni ekologik texnologiyalar bilan davom ettirishga intiladigan green growth yondashuvi bilan iqtisodiy ishlab chiqarish va iste’mol koʻlamini kichraytirishni muhokama qiladigan degrowth qarashlari bir xil kelajak viziyasini yaratmasligi mumkinligiga e’tibor qaratadi.

Shu sababli shunchaki “barchamiz barqaror kelajakni istaymiz” deyish normativ farqlarni hal qilmaydi. Odamlar barqarorlikdan nimani tushunishi ham ochib berilishi kerak.

2. Istalishi mumkin boʻlgan kelajaklar — Futures which could be wanted

Istalishi mumkin boʻlgan kelajaklar — shaxsning hali mavjud afzalligi boʻlmagan, biroq asoslarini tushuna oladigan va kelajakda qabul qilishni oʻylashi mumkin boʻlgan muqobil kelajaklardir.

Bu toifa odamlarning qadriyatlari va afzalliklari oʻzgarishi mumkin degan farazga asoslanadi. Inson faqat mavjud afzalliklari bilan cheklanmaydi; boshqa ontologik pozitsiyalar, boshqa turmush shakllari va boshqa qadriyat tizimlari bilan jiddiy toʻqnashganda nimani maqbul deb bilishi oʻzgarishi mumkin.

Manba buni tushuntirish uchun vegan kelajak misolidan foydalanadi. Bir odam vegan turmush tarzini shaxsan istamasligi mumkin; ammo boshqa odamlar uni nega barqarorroq yoki axloqiyroq variant deb bilishini tushunishi mumkin. Bu holatda vegan kelajak uning hozirgi “istaladigan kelajagi” emas, biroq “istalishi mumkin boʻlgan kelajak”ka aylanishi mumkin.

Bu yerdagi muhim shart muqobil bilan faqat yuzaki tanishish emas. Muallif muqobil kelajakni himoya qiladigan kishilar uning nega maqbul ekanini tushuntira olishi va boshqa aktorlar bu asoslar bilan mazmunli munosabat oʻrnata olishi kerakligini ta’kidlaydi.

Muqobilning asosini tushunish uni avtomatik tarzda qabul qilish degani emas. Bu farq maqolaning muhim jihatlaridan biridir. Inson bir kelajak foydasiga sabablar borligini tan olishi bilan birga, uni hali ham shaxsan xohlamasligi mumkin.

Muqobil kelajaklar nega koʻplikda saqlanadi?

Muallif dastlabki bosqichda bitta muqobil viziyani tanlashni tavsiya etmaydi. Bir vaqtning oʻzida bir nechta “istalishi mumkin boʻlgan kelajak” baholanishi mumkin. Buning maqsadi mumkin boʻlgan oʻzgarish maydonini kengaytirish va mavjud afzalliklar kelajak haqidagi tasavvurni keragidan ortiq cheklashining oldini olishdir.

Bu koʻplik keyinchalik muqarrar ravishda muhokama muammosiga aylanadi. Agar bir nechta kelajak asoslantirilishi mumkin boʻlsa, qaysi kelajak haqiqatan oʻzgarish viziyasiga aylanishini hal qilish kerak.

Qadriyatlar sobit boʻlmasa, viziyalar ham sobit emas

Ontologik dizayn nuqtayi nazariga koʻra, odamlar faqat dunyoni oʻzgartirmaydi; oʻzgargan dunyo ham odamlarni oʻzgartiradi. Oʻzgarish jarayonida yangi texnologiyalar, institutlar, kundalik amaliyotlar va ijtimoiy munosabatlar paydo boʻlganda odamlarning qadriyatlari hamda kelajak afzalliklari ham oʻzgarishi mumkin.

Shu sababli manba viziyalarni oʻzgarmas yakuniy maqsadlar emas, balki harakatlana oladigan ideallar sifatida koʻradi. Viziya yaratish bir martalik faoliyat emas; oʻzgarayotgan sharoitlar va aktorlar bilan qayta-qayta baholanishi kerak boʻlgan iterativ jarayondir.

3. Istashga arzigulik kelajaklar — Futures worth wanting

Istashga arzigulik kelajaklar — turli kelajak ehtimollari tanqidiy va refleksiv tarzda baholangandan keyin aktorlarning oʻzgarish yoʻnalishida harakat qilishlari uchun yetarli asos va motivatsiya beradigan, hayotni davom ettirish qobiliyatiga mos keladigan kelajak viziyalaridir.

Bu toifa shunchaki koʻpchilik istagan kelajak degani emas. Muallif “istashga arzigulik” kelajak koʻpchilikning boshlangʻich afzalligi bilan belgilanmasligi kerakligini ochiq ta’kidlaydi. Maqsad ishtirokchilar oʻrtasida kontekstga sezgir alignment, ya’ni yetarli yoʻnalishiy muvofiqlikni shakllantirishdir.

Bu muvofiqlik yakdillikni anglatishi shart emas. Muallif pluriversal oʻtishlarni qabul qilgani uchun hamma bitta kelajakni eng yaxshi variant deb koʻrishini kutmaydi. Bir nechta kelajak bir vaqtning oʻzida yetarlicha asoslangan boʻlishi mumkin.

Shunday qilib, tadqiqot bitta ideal dunyoni tanlashga urinadigan klassik utopiya tushunchasidan uzoqlashadi. “Istashga arzigulik kelajaklar” turli kontekstlarda bir-biridan farq qilishi mumkin boʻlgan pluriversal jihatdan izchil viziyalar toʻplami doirasida koʻrib chiqilishi mumkin.

Ontologik Dizayn Bu Modelda Nega Muhim?

Ontologik dizayn muhim, chunki tadqiqot odamlarning kelajakda nimani maqbul deb bilishi faqat individual afzalliklardan kelib chiqmasligini; odamlar yashaydigan loyihalangan obyektlar, texnologiyalar, institutlar, infratuzilmalar va ijtimoiy tartiblar ham qayta ta’sir qilib odamlarni shakllantirishini ta’kidlaydi. Shu sababli mavjud istaklarni tanqidiy baholash ularni hosil qiladigan yoki saqlab turadigan loyihalangan dunyolarni ham oʻrganishni talab qiladi.

“Biz loyihalaymiz, loyihalagan narsalarimiz ham bizni loyihalaydi” gʻoyasi

Ontologik dizaynning tadqiqotdagi asosiy mantiqi shuki, dizaynning ta’siri mahsulot yaratilgach tugamaydi. Loyihalangan obyektlar, infratuzilmalar va institutlar keyinchalik odamlar nima qila olishi, nimani normal deb bilishi hamda qaysi xatti-harakatlar oson yoki qiyin boʻlishini belgilashda davom etadi.

Masalan, transporti asosan avtomobilga moslab loyihalangan shahar faqat avtomobildan foydalanishga imkon beradigan jismoniy infratuzilma emas. Bunday shahar kundalik masofa tasavvurini, uy-joy va ish joyi munosabatlarini, vaqt sarfini va hatto kelajakdagi “yaxshi transport” haqidagi tushunchani shakllantirishi mumkin.

Bu misol tadqiqotning oʻziga xos eksperimental topilmasi emas; ontologik dizaynning maqolada qoʻllangan umumiy mantiqini tushuntiruvchi didaktik misoldir.

Defuturing nima?

Defuturing — Tony Fry asarlarida qoʻllanadigan va mavjud loyihalangan dunyolarning kelajakda hayotni davom ettirish imkoniyatlarini kamaytiradigan yoki yoʻq qiladigan jihatini ifodalovchi tushuncha. Oʻzbek tilida bir soʻzli, keng oʻrnashgan muqobili boʻlmagani uchun manbadagi termin saqlanadi.

Manba yondashuvida beqaror ishlab chiqarish, iste’mol va turmush tizimlari faqat bugungi ekologik zararlar sababli muammoli emas; ular kelajakda qaysi hayot sharoitlari mumkin boʻlishini ham tobora cheklaydi. Shu ma’noda beqaror dizayn kelajak imkoniyatlarini “orqaga tortadi”.

Redirective practice, ya’ni yoʻnalishni oʻzgartiruvchi amaliyot esa defuturingni yuzaga keltiradigan ijtimoiy-moddiy tizimlardan hayotni uzoqroq davom ettira oladigan sharoitlar tomon yoʻnalishni maqsad qiladi.

Sustain-ability nega chiziqcha bilan yoziladi?

Manba Tony Fryning sustain-ability yozuvini ataylab qoʻllaydi. Ingliz tilidagi chiziqcha barqarorlikni erishiladigan sobit yakuniy holat sifatida emas, balki hayotni davom ettirish qobiliyatini vaqt davomida saqlash va qayta yaratish imkoniyati sifatida oʻylashga e’tibor qaratadi.

Bu doirada “barqaror boʻldik va vazifa tugadi” degan yakuniy nuqta yoʻq. Ekologik, ijtimoiy va texnologik sharoitlar oʻzgargani sababli hayotni davom ettirish yoʻllari ham doimiy ravishda qayta baholanishi kerak.

Shu sababli maqolada sustain-ability “istashga arzigulik kelajaklar” uchun eng asosiy normativ mezonlardan biriga aylanadi. Biroq muallif uni sobit matematik optimallashtirish mezoniga aylantirmaydi. Sustain-ability uchun ball, chegara yoki formula berilmagan.

Pluriversality nimani anglatadi?

Pluriversality — yagona universal ontologiya, yagona turmush shakli yoki yagona “toʻgʻri kelajak” tushunchasi oʻrniga turli dunyolar, qadriyat tizimlari va mavjudlik shakllarining birgalikda tan olinishiga asoslangan qarashdir.

Maqola bu tushunchani muhim deb biladi, chunki barqarorlik va maqbullik turli jamiyatlar, madaniyatlar hamda aktorlar uchun bir xil tarzda ta’riflanmasligi mumkin. Demak, butun dunyoga tatbiq qilinadigan yagona “istashga arzigulik kelajak”ni yaratish da’vosi tadqiqot yondashuviga mos kelmaydi.

Pluriversally coherent futures iborasi shu sababli barcha aktorlar aynan bir xil qadriyatlarni qabul qilishi degani emas. Aksincha, turli ontologik pozitsiyalar mavjudligini saqlagan holda birgalikda harakat qilish mumkin boʻlgan yetarli muvofiqlik sohalarini topishga ishora qiladi.

Nega koʻpchilik ovozi oʻz-oʻzicha yetarli deb hisoblanmaydi?

Muallif “istashga arzigulik kelajaklar”ni koʻpchilik dastlab eng koʻp istagan kelajaklar bilan tenglashtirmaydi. Buning asosiy sababi shuki, koʻpchilikning mavjud afzalliklari ham ular yashaydigan loyihalangan tizimlar tomonidan shakllantirilgan va yetarlicha soʻroq qilinmagan boʻlishi mumkin.

Buning oʻrniga viziya yaratish jarayoni ishtirokchilar oʻz mavjud qadriyatlarini koʻrinadigan qilishlari, muqobillar bilan toʻqnashishlari, asoslarni oʻzaro muhokama qilishlari hamda oʻzgarish uchun yetarli umumiy yoʻnalish ishlab chiqishlarini koʻzlaydi.

Bu yondashuv koʻpchilik ovoz berishini taqiqlovchi protseduraviy taklif emas. Manba muayyan qaror mexanizmlarining texnik qoidalarini bermaydi. Himoya qilinayotgan narsa yanada asosiy normativ tamoyildir: mavjud afzalliklarni sanash tanqidiy muhokama oʻrnini bosmasligi kerak.

Nega viziya sobit yakuniy maqsad emas?

Odamlar oʻtish jarayonida oʻzgargani uchun kelajak haqidagi istaklari ham oʻzgarishi mumkin. Yangi institutlar, texnologiyalar, xatti-harakatlar va ijtimoiy munosabatlar boshqa qadriyatlarni mumkin qilishi mumkin. Shu sababli muallif modelida viziyalar bir marta yozilib, oʻzgarmasdan kuzatiladigan qat’iy yakuniy nuqtalar emas.

Viziya yaratish takrorlanuvchi va sharoitlarga javob beradigan jarayondir. Bir kelajak dastlab “istalishi mumkin” boʻlib koʻrinsa, tajriba va oʻzgarish natijasida kuchliroq istaladigan boʻlishi mumkin; aksincha, avval jozibali koʻringan viziya yangi oqibatlar paydo boʻlganda qayta soʻroq qilinishi mumkin.

Eksperimental kelajak amaliyotlarining roli

Manba muqobil kelajaklar faqat ogʻzaki muhokamada qolmasligi kerakligini ham ta’kidlaydi. Experiential futures va living labs kabi prefigurativ amaliyotlar odamlarga muqobil turmush shakllarini qisman boshdan kechirish va ular haqiqatan istashga arzigulik yoki yoʻqligini aniqroq baholashga yordam berishi mumkin.

Muallif kundalik transport orqali misol keltiradi: odam dastlab avtomobildan voz kechib, velosipedda ishga borishni xohlamasligi mumkin; biroq bu variantning barqarorlikka oid asoslarini yetarlicha tushunishi uni vaqtincha sinab koʻrishga ochiq qilishi mumkin. Bunday tajriba uning istagini oʻzgartirishi ham, oʻzgartirmasligi ham mumkin.

Bu misol modelning muhim jihatini koʻrsatadi: muqobil kelajakni toʻliq qabul qilish, u bilan tajriba oʻtkazishning old sharti emas.

Radikal Pragmatizm Bu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Radikal pragmatizm tadqiqotda barcha ishtirokchilar mukammal va yakuniy kelajak viziyasida kelishib olishini kutish oʻrniga, mavjud ijtimoiy-ekologik inqirozlar qarshisida yetarli asos va umumiy motivatsiyaga ega muqobillarni sinab koʻrish orqali yanada barqaror ontologik sharoitlar yaratishga yoʻnaltirilgan amaliy falsafadir; bu yerda “pragmatik” faqat qisqa muddatli oson yechim topish degani emas, “radikal” jihat esa mavjud beqaror tizimlarning asosiy shartlarini ham oʻzgartirish zaruratini anglatadi.

“Good enough” tamoyili

Manba viziya yaratishni mukammal qadriyat uygʻunligiga erishish kerak boʻlgan idealistik jarayon sifatida koʻrmaydi. Muallif “good enough”, ya’ni “yetarlicha yaxshi” tamoyilini tilga oladi.

Bu yondashuv “qaysi kelajak mutlaq eng yaxshisi?” degan savol ustida cheksiz bahslashish oʻrniga, mavjud inqiroz sharoitida oʻzgarishni boshlash uchun yetarli asos va motivatsiya beradigan variantlar bilan tajriba qilishni oldinga chiqaradi.

Biroq “yetarlicha yaxshi” tasodifiy yoki axloqiy baholashdan voz kechilgan degani emas. Aksincha, avval mavjud istaklar soʻroq qilinishi, muqobillar baholanishi, barqarorlik doiralari ochib berilishi va aktorlar oʻrtasida muhokama oʻtkazilishi kerak.

Generative potency — generativ/oʻzgartiruvchi salohiyat

Manba Gümüsay va Reineckening generative potency tushunchasiga ham murojaat qiladi. Bu ibora kelajak haqidagi gʻoyaning fikrlash yoki amaliyot shakllarida oʻzgarishni qoʻzgʻata olish salohiyatini anglatadi.

Shu nuqtayi nazardan viziya faqat “qanchalik chiroyli koʻrinadi?” degan savol bilan baholanmaydi. Odamlarga muammoni boshqacha tushunishga, mavjud qadriyatlarni soʻroq qilishga yoki yangi xatti-harakatlarni sinab koʻrishga olib keladimi-yoʻqmi — bu ham muhim.

Tadqiqot bu generativ salohiyatni miqdoriy shkala bilan oʻlchamaydi. Tushuncha nazariy baholash mezonlaridan biri sifatida qoʻllanadi.

Radikal pragmatizm nega oddiy qisqa muddatli pragmatizm emas?

Manba Tony Fryning qisqa muddatli va instrumental pragmatizm tanqidini bayon qiladi. Agar pragmatizm faqat mavjud tizim ichida eng oson ishlaydigan kichik yaxshilanishlarni tanlashni anglatsa, defuturingni yuzaga keltiradigan asosiy institutlar va ontologiyalar oʻzgarmay qolishi mumkin.

Radikal pragmatizm esa tajribani mavjud tizim chegaralarini saqlash uchun emas, zarur boʻlsa aynan shu chegaralarning oʻzini oʻzgartirish uchun qoʻllaydi. Shu bois tadqiqot incremental kichik yaxshilanishlar bilan yanada fundamental ontologik oʻzgarishlar oʻrtasidagi farqni muhim deb biladi.

Bitta kelajak oʻrniga oʻzgarish portfeli

Maqolaning xulosalaridan biri shuki, oʻtishga yoʻnaltirilgan kelajakni qurish bitta viziyaga qotib qolishi shart emas. Bir nechta “istalishi mumkin boʻlgan kelajak” yetarli asosga ega boʻlishi va ularga qaratilgan turli eksperimental oʻzgarish yoʻllari bir vaqtning oʻzida oʻrganilishi mumkin.

Shu sababli muallif diverse portfolios of transformative action, ya’ni turli oʻzgartiruvchi harakatlar portfellariga oʻrin beradi. Bu yondashuv kelajakning noaniqligini va odamlar qadriyatlari oʻzgaruvchanligini tan oladi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Nega tadqiqot usuli klassik “Materials and Methods” shaklida emas?

Manba yangi tajriba, soʻrov, intervyu, fokus-guruh, dala amaliyoti yoki ma’lumotlar tahlilini amalga oshirmaydi. Alohida “Materials and Methods” boʻlimi ham yoʻq. Tadqiqot oʻtish dizayni, kelajak tadqiqotlari, ontologik dizayn, barqarorlik, etika, pragmatizm va pluriversal dizayn adabiyotlariga tayangan holda konseptual farqlash hamda nazariy model ishlab chiqadi.

Shu sababli tadqiqot usulini eng toʻgʻri tarzda adabiyotga asoslangan konseptual nazariya ishlab chiqish va normativ sintez deb tavsiflash mumkin. Bu ibora yangi empirik metod nomi emas; manbada bajarilgan ilmiy faoliyatning xususiyatini tushuntiradi.

Konseptual qurilish qanday ketma-ketlikda rivojlanadi?

1. Oʻtish dizaynida viziya yaratishning markaziy roli belgilanadi.
2. “Maqbul kelajak” tushunchasi turli ma’nolarda qoʻllanishi koʻrsatiladi.
3. Mavjud istaklar bilan “istalishi kerak boʻlgan” kelajaklar oʻrtasidagi normativ farq aniqlashtiriladi.
4. Ontologik dizayn odamlarning istaklari loyihalangan dunyolar tomonidan shakllanishini tushuntiruvchi nazariy doira sifatida qoʻllanadi.
5. Defuturing va sustain-ability tushunchalari oʻtish dizaynining normativ yoʻnalishini tushuntirish uchun bogʻlanadi.
6. “Istaladigan”, “istalishi mumkin boʻlgan” va “istashga arzigulik” kelajaklardan iborat uchlik farqlash taklif qilinadi.
7. Bu farqlash refleksiv viziya yaratish jarayoniga aylantiriladi.
8. Radikal pragmatizm muqobil kelajaklar ustida eksperimental harakatga oʻtish uchun amaliy falsafa sifatida taklif qilinadi.

Manbada tanlanma yoki ma’lumotlar toʻplami bormi?

Yoʻq. Manbada tadqiqot ishtirokchilari, tajriba tanlanmasi, intervyu guruhi yoki raqamli ma’lumotlar toʻplami mavjud emas. Shuning uchun tanlanma hajmi, nazorat guruhi, randomizatsiya, ma’lumotlarni boʻlish yoki shunga oʻxshash metodologik elementlar bu tadqiqot uchun tatbiq etilmaydi.

Statistik tahlil bormi?

Yoʻq. Manba p-qiymat, ishonch oraligʻi, ta’sir kattaligi, regressiya, gipoteza testi, korrelyatsiya yoki boshqa miqdoriy statistik usuldan foydalanmaydi.

Matematik formula yoki tenglama bormi?

Yoʻq. Tadqiqotning hissasi matematik model emas. “Istaladigan → istalishi mumkin boʻlgan → istashga arzigulik” farqlashini raqamli ball, optimallashtirish funksiyasi yoki qaror tenglamasi sifatida ifodalovchi formula manbada yoʻq.

Shu sababli Verianla maqolasida “kelajakning maqbullik balli” yoki shunga oʻxshash uydirma tenglama yaratilmagan.

Uch toifa qat’iy ketma-ket bosqichlarmi?

Manba uch toifani refleksiv amaliyotning uch bosqichi sifatida taqdim etadi; biroq model mexanik algoritm emas. Odamlarning qadriyatlari va ontologik sharoitlari oʻzgargan sari baholash takrorlanishi mumkin. Shu sababli Verianla sxemasidagi qaytish oʻqi tadqiqotning iterativ viziya tushunchasini izohlovchi konseptual koʻrsatkichdir; u manbada belgilangan matematik sikl yoki majburiy protseduraviy oqim emas.

Asosiy nazariy natija 1: Mavjud istak yetarli normativ dalil emas

Kelajakning bugun istalayotgani uni oʻtish dizaynining maqsadi qilish uchun yetarli deb hisoblanmaydi. Istak qanday yaratilgani va u qaysi tizimlarni qayta ishlab chiqarishi mumkinligi soʻroq qilinishi kerak.

Asosiy nazariy natija 2: Odamlar boshqa narsalarni xohlashi mumkin

Qadriyatlar va afzalliklar oʻzgarmas emas. Odamlar muqobil ontologik pozitsiyalar bilan mazmunli munosabat oʻrnatganda boshqa kelajaklar nega maqbul boʻlishi mumkinligini koʻra oladi va vaqt oʻtishi bilan mavjud afzalliklarini oʻzgartirishi mumkin.

Asosiy nazariy natija 3: “Istashga arzigulik” koʻpchilik afzalligi emas

Muallif modelida “istashga arzigulik kelajak” boshlangʻich koʻpchilik istagining nomi emas. Turli variantlar orasidagi refleksiv muhokama, barqarorlik asoslari, pluriversal farqlar va aktorlar oʻrtasidagi yetarli muvofiqlik hisobga olinishi kerak.

Asosiy nazariy natija 4: Yagona universal kelajak shart emas

Pluriversal yondashuv turli kontekstlar turli kelajak viziyalarini ishlab chiqishi mumkinligini tan oladi. Shuning uchun tadqiqot barcha jamiyatlar qabul qiladigan yagona ideal kelajakni belgilamaydi.

Asosiy nazariy natija 5: Viziya vaqtinchalik va eksperimental boʻlishi kerak

Viziyalar oʻzgarayotgan qadriyatlar va sharoitlarga qarab qayta baholanishi mumkin. Shu sababli oʻtishga yoʻnaltirilgan kelajakni qurish faqat kelajakni oʻylash faoliyati emas, balki muqobil ontologik sharoitlarni qisman tajriba qilish va bu tajribalardan oʻrganish amaliyoti sifatida koʻriladi.

Asosiy nazariy natija 6: Harakat uchun mukammal kelishuvni kutmaslik kerak

Muallif ijtimoiy-ekologik inqirozlar qarshisida cheksiz normativ muhokama harakatsizlikka aylanishi mumkinligini ta’kidlaydi. Yetarli asos, motivatsiya va aktorlar muvofiqligi boʻlsa, muqobillarni nazorat ostida sinab koʻrish radikal pragmatizmning markaziga joylashtiriladi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan talqinlar

• Oʻtish dizaynida “maqbul kelajak” tushunchasi turli normativ ma’nolarda qoʻllanishi mumkin.
• “Istaladigan” va “istashga arzigulik” kelajak oʻrtasida konseptual farq qilish mumkin va muallif buni zarur deb biladi.
• Ontologik dizayn mavjud istaklar qanday shakllanishini soʻroq qilish uchun nazariy doira beradi.
• Uch tushuncha refleksiv viziya yaratish jarayoni uchun nazariy tuzilma sifatida taklif qilinadi.
• Sustain-ability muallifning redirective practice yondashuvidagi asosiy normativ yoʻnalishdir.
• Pluriversality yagona universal kelajak viziyasi oʻrniga koʻplikdagi va kontekstga sezgir kelajaklarni hisobga olishni qoʻllab-quvvatlaydi.
• Radikal pragmatizm yetarlicha asoslangan muqobil kelajaklar ustida eksperimental harakatga oʻtishni ragʻbatlantiruvchi falsafa sifatida taklif qilinadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan talqinlar

• Uch bosqichli doira empirik jihatdan boshqa viziya usullaridan ustun ekani koʻrsatilmagan.
• Model ijtimoiy kelishuvni aniq oshirishi oʻlchanmagan.
• “Istashga arzigulik” kelajakni avtomatik hisoblaydigan obyektiv ball tizimi mavjud emas.
• Har bir ishtirokchi refleksiv jarayon yakunida bir xil qadriyatlarni qabul qilishi da’vo qilinmaydi.
• Pluriversal muvofiqlik barcha nizolarni yoʻqotishi koʻrsatilmagan.
• Radikal pragmatizm muayyan siyosat natijalarida muvaffaqiyatliroq ekani ushbu maqolada sinovdan oʻtkazilmagan.
• Manba bitta siyosiy, iqtisodiy yoki ijtimoiy kelajak modelini “toʻgʻri kelajak” sifatida tavsiya qilmaydi.

Tadqiqotning metodologik va talqin cheklovlari

Birinchi cheklov — doiraning konseptual ekanidir. Manba oʻzi taklif qilgan uch toifa bilan olib borilgan yangi ishtirokchi tadqiqoti yoki amaliy loyiha taqdim etmaydi. Shu sababli model haqiqiy viziya yaratish jarayonlarida qanday ishlashi ushbu maqola doirasida empirik ravishda oʻlchanmagan.

Ikkinchi cheklov — “yetarli muvofiqlik”, “yetarli motivatsiya” va “pluriversal izchillik” kabi tushunchalar miqdoriy qaror chegaralariga aylantirilmagan. Bu holat konseptual moslashuvchanlik bersa-da, amaliyotda turli fasilitatorlar tushunchalarni turlicha talqin qilishi mumkinligini ham anglatadi. Manba ular uchun standart oʻlchov shkalasini ishlab chiqmaydi.

Uchinchi cheklov tadqiqotning axloqiy va normativ xususiyatidir. Sustain-abilityning asosiy normativ yoʻnalish sifatida tanlanishi empirik laboratoriya topilmasidan emas, tadqiqotning nazariy doirasidan kelib chiqadi.

Toʻrtinchi cheklov maqolaning muayyan dala kontekstida sinab koʻrilgan amaliy protokol bermasligidir. Oʻtish dizayni loyihalarida qaysi ishtirokchi tanlovi, qaysi fasilitatsiya usuli yoki qaysi qaror protsedurasi eng mos ekani manbada standartlashtirilmagan.

Tadqiqotning kuchli tomoni

Tadqiqotning asosiy kuchli tomoni oʻtish dizaynida koʻpincha bitta soʻz bilan ifodalanadigan “desirable” tushunchasini uch xil normativ holatga ajratib, muhokama aynan qayerda yuz berishini koʻrinadigan qilishidir. Bu farqlash “odamlar nimani xohlaydi?” degan savol bilan “yana nimani xohlashi mumkin?” va “nimani xohlash uchun yetarli asosi bor?” degan savollar bir-biriga aralashib ketishini kamaytirishga qaratilgan.

Model shuningdek dizayn faqat kelajakdagi yechimlarni yaratmasligini; odamlarning kelajak haqida nimani oʻylay olishi va nimani maqbul deb bilishini ham shakllantirishini viziya yaratish jarayonining markaziga olib chiqadi.

Verianla Live / Live Figure uchun moslik

Tadqiqot Live Process uchun qisman mos. Uch konseptual bosqich ketma-ket ta’kidlanishi va mavjud istaklarni soʻroq qilishdan muqobillarni baholashga, u yerdan istashga arzigulik viziyalarni muhokama qilishga boradigan jarayon harakatli tarzda koʻrsatilishi mumkin. Biroq manba vaqt qatori, miqdoriy ma’lumot yoki oʻlchangan oʻtish ehtimolini bermagani uchun Live Data, miqdoriy grafik yoki simulyatsiya yaratish ilmiy jihatdan mos emas.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Towards futures worth wanting: Three notions of desirable futures in transition-oriented futuring

Turkcha nashr sarlavhasi: Istashga Arzigulik Kelajaklar Sari: Oʻtishga Yoʻnaltirilgan Kelajakni Qurishda Maqbul Kelajaklarning Uch Tushunchasi

Muallif: Samuel Yu.

Affiliatsiya: Transdisciplinary School, University of Technology Sydney.

Aloqa: PDFda Samuel Yuning University of Technology Sydney elektron pochta manzili berilgan. Alohida “corresponding author” yorligʻi mavjud emas; tadqiqot bir muallifli.

Platforma: SSRN.

SSRN abstract raqami: 7624999.

DOI: 10.2139/ssrn.7624999.

SSRN nashr/yuklash sanasi: 17 oktyabr 2026.

Sahifalar soni: 25.

Manba turi: Nazariy/konseptual tadqiqot preprinti. Yangi eksperimental yoki empirik ma’lumot ishlab chiqarmaydi.

Peer-review holati: Yuklangan PDFda ochiqchasiga “This preprint research paper has not been peer reviewed” iborasi mavjud. 30 oktyabr 2026 holatiga toʻliq sarlavha boʻyicha oʻtkazilgan bibliografik tekshiruvda ayni ishning alohida taqrizdan oʻtgan jurnal versiyasi aniqlanmagan.

Jurnal / jild / son: Yoʻq; yuklangan ish SSRN preprintidir.

Nashriyot: Manbada jurnal nashriyoti qaydi mavjud emas.

Rasmiy havola: https://ssrn.com/abstract=7624999

Litsenziya: Yuklangan PDFda va koʻrib chiqilgan ochiq SSRN bibliografik qaydida aniq Creative Commons yoki boshqa qayta foydalanish litsenziyasi koʻrsatilmagan. Shu sababli manba sahifasi dizayni yoki jadval tasviri aynan koʻchirilmagan; ilmiy konseptual munosabatlar mustaqil HTML jadvali va masshtabsiz SVG shaklida qayta ifodalangan.

Adabiyotlar: SSRN bibliografik qaydi 64 manbani koʻrsatadi. Manbalar kelajak tadqiqotlari, oʻtish dizayni, ontologik dizayn, pragmatizm, etika, sustainability transitions, pluriversal dizayn va tajribaviy kelajaklar kabi sohalarni qamrab oladi.

Formal usul boʻlimi: Alohida Materials and Methods boʻlimi yoʻq. Tadqiqot adabiyotga tayangan nazariy/konseptual sintez orqali yangi kategorik doirani taklif qiladi.

Tanlanma: Yoʻq.

Nazorat guruhi: Yoʻq.

Ma’lumotlar toʻplami: Yangi empirik ma’lumotlar toʻplami yoʻq.

Statistik tahlil: Yoʻq.

Formula va tenglama: Manbada matematik formula yoki tenglama yoʻq.

Moliyalashtirish: Yuklangan PDFda alohida moliyalashtirish bayonoti aniqlanmagan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Yuklangan PDFda alohida manfaatlar toʻqnashuvi bayonoti aniqlanmagan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Yangi ma’lumotlar toʻplami boʻlmagani kabi, PDFda alohida data availability bayonoti ham aniqlanmagan.

Muallif hissalari: Bir muallifli tadqiqot boʻlib, alohida CRediT/muallif hissalari boʻlimi mavjud emas.

Manba ichidagi tahririy izoh: Preprintda ayrim imlo va grammatik muammolar mavjud. Bir iqtibosda “(PAGE)” oʻrin tutuvchisi qolgan; ayrim manba DOIlarida “https://doi.org/https://doi.org/...” koʻrinishida takrorlangan URL tuzilmasi uchraydi. Bu tahririy muammolar Verianla tomonidan yangi ilmiy mazmun yaratilgan holda toʻldirilmagan.

Manba jadvali: 17-sahifada uchta maqbul kelajak tushunchasi va har birining tanqidiy baholashdagi vazifasini jamlagan ikki ustunli jadval mavjud. Bu ma’lumot Verianla maqolasida mustaqil HTML jadvali va original masshtabsiz jarayon sxemasi bilan qayta ifodalangan.

Asosiy ilmiy talqin chegarasi: Uchlik doira nazariy taklifdir. Tadqiqot doiraning dala amaliyotidagi samaradorligini, ishtirokchilar kelishuvini oshirish darajasini yoki barqarorlik natijalarini eksperimental ravishda oʻlchamaydi.