Shahar farovonligi (Urban Wellbeing, UWB) insonlar farovonligining shaharda kechadigan jismoniy, ijtimoiy, ekologik, madaniy va boshqaruv tajribalari bilan aloqasini o‘rganadigan tadqiqot sohasidir; Shahar hayot sifati (Urban Quality of Life, UQoL) esa hayot sifatining muayyan shahar, mahalla va yashash muhitidagi sharoitlar hamda baholashlar bilan bog‘liq o‘lchovini ko‘rib chiqadi. Roberto Malvezzining ushbu sharhi UWB va UQoL adabiyotini faqat alohida tadqiqotlar natijalarini sanab o‘tish orqali emas, balki 2000–2024 davridan tanlangan 253 maqolani tadqiqot sohasi ma’lumotlar to‘plami sifatida ko‘rib, tematik, semantik, metodologik va geografik darajalarda tizimli ravishda tahlil qiladi.

Tadqiqotning dastlabki Scopus so‘rovi 16 aprel 2025-yilda amalga oshirilgan va manbada asosan 287 hujjat qayd etilgan. Istisno mezonlaridan so‘ng tanlangan adabiyot korpusi, ya’ni Literature Body (LB), 253 tadqiqotdan iborat. Ushbu tadqiqotlarning taxminan %91 qismi, 230/253 nisbatida, muayyan shahar geografiyasida o‘tkazilgan amaliy holat tadqiqotlaridir. Metodologik tahlilda oltita to‘liq matnga kirish imkoni bo‘lmagani sababli batafsilroq usul taqqoslash 224 tadqiqot bo‘yicha olib borilgan.

Sharhning o‘ziga xos jihatlaridan biri tadqiqot sohasidagi mavzularni standartlashtirish uchun AI yordamidagi tasniflashni ierarxik semantik klasterlash bilan birlashtirishidir. Dastlabki tasnif Microsoft PowerApps standart tasniflash algoritmi bilan bajarilgan, natijalar qo‘lda tekshirilgan va yakunda 1168 ta bazaviy mavzu tayinoti olingan. Ushbu mavzular avval 95 ta birinchi darajali klasterga, keyin 48 ta ikkinchi darajali klasterlangan mavzuga va nihoyat 12 ta yuqori toifaga aylantirilgan; bu toifalar esa inson, ijtimoiy, shahar, boshqaruv, atrof-muhit va bevosita UWB/UQoL bilan bog‘liq bo‘lgan oltita makrotematik soha doirasida talqin qilingan.

Semantik tarmoq tahlili (Semantic Network Analysis, SNA) tadqiqot mavzularining bir xil hujjatlarda birgalikda uchrashish naqshlarini o‘rganadi. Tadqiqotning muhim natijasi shundaki, UWB va UQoL bir-birining oddiy sinonimi emas. UWB/SWB tadqiqotlari tabiiy resurslar, inson tajribasi va ijtimoiy guruhlar bilan kuchliroq aloqani ko‘rsatsa; UQoL tadqiqotlari urbanizatsiya, xizmatlar va harakatchanlik, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, foydalanish imkoniyati hamda shahar muhitining ko‘proq tashqi/tangible xususiyatlari bilan bog‘langan. Muallif buni UWB uchun insonning shahar tajribasi ichki dunyosida aks etadigan “inward” o‘lchov, UQoL uchun esa inson tashqi shahar muhitini baholaydigan “outward” o‘lchov sifatida talqin qiladi.

Tadqiqotning ikkinchi muhim natijasi metodologikdir. 224 ta amaliy tadqiqotning %68,31 qismi miqdoriy usullarga tayangan; aralash sifat–miqdor tadqiqotlari atigi %12,15 darajasida. Tadqiqotlarning %66,52 qismi faqat bitta ma’lumot manbai turidan foydalanadi. Shunga qaramay, subyektiv va obyektiv ma’lumotlarni birgalikda qo‘llagan tadqiqotlar kuchli namoyon bo‘lgan. Muallif kelajakdagi eng muhim tadqiqot bo‘shliqlaridan birini miqdoriy va sifat usullarini haqiqiy ma’noda ko‘proq integratsiya qilish, ikkinchisini esa subyektiv shahar tajribasini yanada kuchliroq fazoviylashtirish deb belgilaydi.

Natijalarni talqin qilish chegarasi muhimdir. Sharhda qo‘llangan so‘rov faqat muayyan Scopus sohalari va ingliz tilidagi tadqiqotlar bilan cheklangan; Yevropa va Xitoydagi amaliy tadqiqotlar boshqa geografik guruhlarga qaraganda ancha ko‘p. Muallif bu holat geografik taqqoslashlarda og‘ish keltirib chiqarishi mumkinligini tan oladi. Bundan tashqari, dastlabki so‘rovda “urban” so‘zining tanlanishi “smart city” kabi ayrim adabiyotlarni sustroq qamrab olgan. Keyinchalik o‘tkazilgan kengaytirilgan so‘rov tekshiruvi tematik tuzilmaning umuman barqaror ekanini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, tadqiqot butun UWB/UQoL adabiyotini to‘liq ifodalovchi universal tasnif sifatida baholanmasligi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Insonlarning farovonligi va hayot sifati uzoq vaqtdan beri psixologiya, sog‘liqni saqlash, iqtisodiyot va ijtimoiy fanlarda o‘rganib kelinadi. Biroq hayotning ayniqsa shaharda kechishi farovonlik nuqtayi nazaridan murakkabroq mazmunga ega. Shahar faqat binolar, yo‘llar, bog‘lar va infratuzilmadan iborat emas. Insonlar shaharda ijtimoiy aloqalar o‘rnatadi, mansublik hissini rivojlantiradi, xizmatlardan foydalanadi, iqtisodiy sharoitlarga duch keladi, siyosat natijalarini boshdan kechiradi, tabiiy hududlar bilan aloqa qiladi va yashayotgan muhitini shaxsiy o‘tmishi hamda kutishlari orqali talqin qiladi.

Shu sababli “yaxshi shahar insonni baxtli qiladimi?” degan oddiy savol yetarli emas. Tadqiqot sohasi bir vaqtning o‘zida kamida to‘rt xil darajani qamrab oladi: shaxsning ichki tajribasi, jismoniy va tabiiy shahar muhiti, ijtimoiy munosabatlar hamda boshqaruv/siyosat sharoitlari.

Malvezzining maqsadi muayyan shahar aralashuvining ta’sirini hisoblash emas. Tadqiqot yuqoriroq darajadagi savolga yo‘naladi: UWB va UQoL tadqiqot sohalari so‘nggi 25 yil ichida qanday shakllandi, qaysi mavzularni o‘rgandi, qaysi usullardan foydalandi, dunyoning turli hududlarida qanday farqlandi va kelajakda qanday qilib yanada kuchliroq tadqiq qilinishi mumkin?

Avval asosiy tushunchalarni ajratib olaylik

Shahar Farovonligi bilan Shahar Hayot Sifati Bir Xil Tushunchami?

Ushbu sharhning semantik tarmoq natijalariga ko‘ra Shahar Farovonligi (UWB) bilan Shahar Hayot Sifati (UQoL) muhim umumiy tematik yadroga ega bo‘lsa-da, ular to‘liq sinonim emas; UWB ko‘proq shaxsning shahar tajribasining ichki, emotsional, kognitiv va ijtimoiy natijalari bilan, UQoL esa shaxsning shahardagi aniq sharoitlar, xizmatlar, foydalanish imkoniyati va yashash muhitini baholashi bilan bog‘liq.

Bu farq mutlaq konseptual devor emas. Tadqiqot UWB bilan UQoL o‘rtasida ko‘plab umumiy aloqalar borligini ko‘rsatadi. Biroq ego-network tahlilida ikki tushunchaning kuchli aloqalari tartibi farqlanadi.

UWB/SWB tomonida tabiiy resurslar, insonga oid mavzular va ijtimoiy guruhlar yuqoriroq o‘rinda tursa; UQoL tomonida urbanizatsiya, xizmatlar va harakatchanlik, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, ekologik muammolar va foydalanish imkoniyati kabi shaharga oid mavzular aniqroq ko‘rinadi.

Shu sababli muallif UWBni shaxsning shahar tajribasi o‘z ichki holatiga qanday ta’sir qilishini o‘rganishga moyilroq “ichkariga yo‘naltirilgan o‘lchov”; UQoLni esa shaxs yashayotgan shaharning tashqi muhitini baholashga moyilroq “tashqariga yo‘naltirilgan o‘lchov” sifatida konseptuallashtiradi. Bu tasnif sharhdagi semantik naqshlardan chiqarilgan talqindir; barcha UWB va UQoL tadqiqotlarining majburiy ta’rifi sifatida qaralmasligi kerak.

Ushbu Sharhda “Emplacement” Nimani Anglatadi?

Emplacement ushbu sharhda insonning faqat shahar makoni ichida mavjud bo‘lishini emas, balki shaxs yashayotgan joy tomonidan shakllantirilishi va ayni paytda o‘z xatti-harakatlari, munosabatlari, ma’nolari va ishtiroki orqali o‘sha joyni ham shakllantirishi bilan ifodalanadigan o‘zaro inson–muhit munosabatining asosiy konseptual tuzilmasidir.

Bu yondashuv “shahar farovonligi = yaxshi jismoniy muhit” kabi reduksionistik qarashdan kengroq. Bog‘ning mavjudligi faqat gektar yoki masofa bilan baholanmaydi; bog‘dan shaxs foydalanadimi, u ijtimoiy aloqalarni qo‘llab-quvvatlaydimi, xavfsiz his qilinadimi, xotiralar va joyga bog‘liqlikni yuzaga keltiradimi kabi jihatlar ham muhimlashadi.

Xuddi shuningdek, mahalla faqat bino va infratuzilma yig‘indisi emas. Ijtimoiy birdamlik, mansublik, xavfsizlikni idrok etish, madaniy xotira, iqtisodiy sharoitlar va boshqaruv amaliyotlari vaqt o‘tishi bilan jismoniy makon bilan integratsiyalashib, insonning bu muhitni qanday idrok etishiga ta’sir qilishi mumkin.

Shu sababli muallif UWB/UQoLni faqat “built environment ichidagi WB/QoL” sifatida emas, balki kengroq ekotizimli va ijtimoiy-ekologik tuzilma ichida baholashni taklif qiladi.

Sharhning beshta asosiy tadqiqot savoli

Muallif nega “horizontal” adabiyot sharhidan foydalanadi?

Maqola oldingi ko‘plab sharhlarni muayyan mavzuga yo‘naltirilgan ko‘proq “vertikal” ko‘rib chiqishlar sifatida baholaydi. Ushbu tadqiqot esa kengroq UWB/UQoL adabiyot korpusini alohida batafsil holat natijalarining yig‘indisi bo‘lishdan chiqarib, tadqiqot sohasining umumiy tuzilishini ko‘rsatadigan ma’lumotlar to‘plami sifatida ko‘radi.

Shu sababli maqsad, masalan, faqat “yashil hudud farovonlikni oshiradimi?” degan savolga javob berish emas. Maqsad butun adabiyotda qaysi mavzular takrorlanishini, qaysi mavzular birgalikda o‘rganilishini, qaysi hududlarda qaysi temalar ustunligini va tadqiqotchilar qaysi ma’lumot/usul kombinatsiyalaridan foydalanishini aniqlashdir.

Muallif bu yondashuvni gibrid structural–phenomenological nuqtayi nazar bilan bog‘laydi. Strukturaviy tomon tadqiqot sohasining takrorlanuvchi mavzulari va aloqalarini izlaydi; fenomenologik tomon esa tadqiqot sohasining o‘zidan kelib chiqadigan sifat tushunchalari va ma’nolarini imkon qadar saqlashga harakat qiladi.

Adabiyot qanday tanlandi?

Scopus uchun qo‘llangan asosiy qidiruv satri manbada quyidagicha berilgan:

KEY ("urban" AND ("wellbeing" OR "well-being" OR "quality of life")) OR ABS ("urban wellbeing" OR "urban well-being" OR "urban quality of life") AND TITLE ("urban" AND ("wellbeing" OR "well-being" OR "quality of life"))

Qidiruv satri “urban” terminini wellbeing yoki quality of life bilan turli bibliografik maydonlarda bog‘lash uchun ataylab keng tuzilgan. Dastlabki keng qo‘llash 1000 dan ortiq hujjat bergan. Keyin inson markazli tadqiqot fokusiga yaqinlashish uchun faqat ijtimoiy fanlar, atrof-muhit fanlari, gumanitar fanlar, psixologiya va multidissiplinar sohalar qoldirilgan.

Vaqt oralig‘i 2000–2024 bilan cheklangan. “Rural population” va “rural area” kalit so‘zlari qamrovdan chiqarilgan. Scopusda review deb belgilangan hujjatlar alohida so‘ralgan; 13 tadqiqotdan 9 tasi talqinni qo‘llab-quvvatlash uchun ikkilamchi review korpusiga tanlangan.

16 aprel 2025-yildagi yakuniy asosiy so‘rov manbada asosan 287 hujjat bergan.

Istisno mezonlari

Manba quyidagi turdagi tadqiqotlarni adabiyot korpusidan chiqaradi:

• takroriy yozuvlar,
• UWB/UQoL asosiy mavzu bo‘lmagan tadqiqotlar,
• juda chekka yoki haddan tashqari maxsus mavzular,
• noyob kasallik yoki favqulodda vaziyat kabi noodatiy kontekstlar,
• haddan tashqari keng makromintaqaviy miqyoslar,
• UWB/UQoL o‘rniga asosan ichki makon qulayligi yoki texnik energiya samaradorligiga qaratilgan haddan tashqari kichik me’moriy miqyoslar,
• qonunchilik/me’yoriy masalalarni insonning shahar tajribasiga bevosita bog‘lamasdan ko‘rib chiqadigan tadqiqotlar,
• faqat tarixiy bayonlar,
• ingliz tilida bo‘lmagan nashrlar,
• 10 yil o‘tganiga qaramay hech qanday iqtibos olmagan tadqiqotlar.

Ushbu jarayon yakunida tanlangan adabiyot korpusi 253 tadqiqot deb qayd etilgan.

Manba ichidagi son bo‘yicha izoh: Maqolaning aksariyat bo‘limlari va PRISMAga o‘xshash oqimi boshlang‘ich korpusni 287 deb ko‘rsatadi, ammo istisno mezonlarini tavsiflaydigan bir jumlada 289 soni ishlatilgan. Manba bu farqqa izoh bermaydi. Verianla bu sonni jim tarzda tuzatmagan.

Geografik guruhlar qanday belgilandi?

Geografik guruhlar mualliflarning instituti bo‘yicha emas, amaliy holat tadqiqoti o‘tkazilgan mamlakat bo‘yicha tayinlangan.

230 ta amaliy tadqiqotning 81 tasi GG-EU, 49 tasi GG-CH guruhiga kiradi. Bu ikki guruh birgalikda amaliy korpusning taxminan %57 qismini tashkil qiladi. Shu sababli geografik taqqoslashlar teng kattalikdagi namunalar ustida olib borilmaydi.

UWB/UQoL adabiyoti haqiqatan ham o‘smoqdami?

Asosiy Scopus so‘rovidagi 287 hujjat yillar bo‘yicha ko‘rib chiqilganda manba uch davrni belgilaydi:

Muallif bu o‘sishni UWB va UQoLni kengroq WB/QoL sohalari ichida rivojlanayotgan mustaqil tadqiqot yo‘nalishlari sifatida baholashni qo‘llab-quvvatlaydigan ko‘rsatkichlardan biri sifatida ishlatadi.

Tanlangan 253 tadqiqotning taxminan %91 qismi, ya’ni 230 tasi, muayyan geografiyada amaliyot olib borgan tadqiqotlardir. 81 xil muallif mamlakati mavjud bo‘lgan so‘rov korpusida VOSviewer yordamida o‘tkazilgan hammualliflik tahlilida 64 mamlakatdan iborat bog‘langan tarmoq olingan.

Amaliy tadqiqotlarning taxminan %80 qismi UWB/UQoLni yashil va ko‘k hududlar, ekotizimlar, yangilanish, xizmatlar, infratuzilma, harakatchanlik yoki ekologik sifat kabi aniq shahar xususiyatlari bilan bog‘laydi. Taxminan %19 qismi migratsiya, ijtimoiy guruhlar, yoshlar, bolalar, etnik va gender masalalari yoki ijtimoiy-iqtisodiy/madaniy tajribalar kabi mavhumroq shahar dinamikalariga qaratilgan. Muayyan shahar xususiyati yoki dinamikasi bilan bog‘lanmagan tadqiqotlar taxminan %1 ni tashkil etadi.

AI yordamidagi mavzu tasnifi qanday bajarildi?

Muallif avval maqolalarning o‘z author keywords maydonini boshlang‘ich benchmark sifatida tahlil qilgan. 253 maqolada jami 1024 author keyword topilgan; ular 633 noyob tushunchaga mos kelgan. O‘rtacha 4,05 kalit so‘z/maqola bo‘lgan, bir maqoladagi maksimal kalit so‘z soni 14, minimum esa 0.

Keyin Microsoft PowerApps standart tasniflash algoritmidan foydalanilgan.

Glossary yordamidagi bosqichda uch lug‘atdan foydalanilgan: IPTC Media Topics Standard Taxonomy, European Environment Agency Urban Sustainability Glossary va Sweco Group Urban Insight Glossary.

Avtomatik tasniflash natijalari o‘z holicha qabul qilinmagan. Muallif butun adabiyot korpusidagi mavzu tayinotlarini qo‘lda tekshirgan; keraksiz takrorlarni o‘chirgan, noto‘g‘ri yoki noaniq tushunchalarni almashtirgan, har bir maqolada kamida uch mavzuni saqlashga harakat qilgan, geografik/metodologik qoldiq teglarni olib tashlagan va zarur bo‘lganda to‘liq maqolaga qaytib, annotatsiya matnining yetarli bo‘lmagan tasnifini tuzatgan.

Bu nuqta muhim: maqolaning “AI-assisted” bo‘lishi 253 maqola sun’iy intellektga topshirilib, natijalar avtomatik qabul qilinganini anglatmaydi.

BT, CT1, CT2 va CTC nimani anglatadi?

O‘n ikki CTC keyin oltita keng tematik soha ostida belgilangan: human-related, social-related, city-related, governance-related, environment-related va bevosita UWB/UQoL-related.

Bu ierarxiya tadqiqot sohasini “bitta mavzular ro‘yxati” bo‘lishdan chiqaradi. Masalan, “park”, “urban green space” va shunga o‘xshash iboralar avval quyi darajada guruhlanishi, keyin esa “green and blue spaces” kabi kengroq CT2 ostida ifodalanishi mumkin.

Semantik Tarmoqdagi Aloqa Sababiylikni Ko‘rsatadimi?

Yo‘q; ushbu tadqiqotdagi Semantik Tarmoq Tahlili aloqasi ikki tadqiqot mavzusining bir xil hujjatlarda birga mavjud bo‘lishini ko‘rsatadigan yo‘nalishsiz birga-uchrashish munosabatidir va “X Yga sabab bo‘ladi” yoki “X bo‘lsa Y bo‘ladi” shaklidagi sababiy yoki mantiqiy aloqa ma’nosini anglatmaydi.

Semantik Tarmoq Tahlili bosqichma-bosqich qanday ishlaydi?

Ikkinchi tasniflash bosqichida 48 CT2 PowerAppsda o‘qitilgan maxsus tasniflash algoritmi yordamida maqolalarga qayta tayinlangan. Maxsus algoritmning training accuracy qiymati manbada taxminan %85 deb berilgan. Natijalar yana butun adabiyot korpusi bo‘yicha qo‘lda tekshirilgan.

Keyin UCINET v6.800 yordamida Semantic Network Analysis o‘tkazilgan.

Dastlabki ma’lumot tuzilmasida:

• qatorlar = CT2 mavzulari,
• ustunlar = hujjatlar,
• kataklar = tegishli mavzuning hujjatda bor-yo‘qligini ifodalovchi aloqa tuzilmasidir.

UCINET ushbu ikki-modli tuzilmani bir-modli simmetrik CT2 × CT2 matritsasiga aylantiradi. Shu tariqa ikki mavzuning nechta hujjatda birga uchraganini ko‘rish mumkin.

Tarmoq yo‘nalishsiz. Manba minimal aloqa chegarasini belgilamagan; qabul qilingan eng past aloqa vazni 1. Aloqasiz izolyatsiyalangan tugunlar tarmoq chizmasidan chiqarilgan, ammo tahlilda alohida qayd etilgan.

Degree centrality mavzu tugunining boshqa mavzu tugunlari bilan nechta bevosita aloqasi borligini o‘lchaydi. Manba bu o‘lchovni matematik tenglama sifatida yozmagan, balki bevosita aloqalarni yig‘ish sifatida tushuntirgan. Shu sababli bu yerda manbada bo‘lmagan yangi centrality tenglamasi qo‘shilmagan.

Tarmoqning “chuqur tuzilishi” nimani ko‘rsatadi?

48 CT2 darajasidagi tarmoq ko‘plab mavzu aloqalarini batafsil ko‘rsatsa, 12 CTC darajasiga ko‘tarilganda yuqoriroq darajadagi tadqiqot tuzilmasi yuzaga chiqadi.

Ushbu tuzilmaning asosiy xabari jismoniy shahar va insonning mavhum tajribasi bir-biridan uzilgan emasligidir. “Urban scene” va “natural assets” kabi jismoniy/ekologik sohalar human and cultural aspects, health, social dynamics va boshqaruv mavzulari bilan bog‘langan.

Muallif bu tuzilmani UWB/UQoLning ko‘p darajali xususiyatining ko‘rsatkichi sifatida talqin qiladi: shaxs darajasi, shahar darajasi, ekologik daraja, ijtimoiy daraja va boshqaruv darajasi o‘zaro bog‘langan.

Asosiy tematik sohalarda nimalar ajralib turadi?

Insonga oid soha eng katta tematik sohadir. Shaxsiy va kognitiv omillar, hayot va bo‘sh vaqt, madaniyat va tarix, his-tuyg‘ular va idrok, ta’lim, joyga bog‘liqlik, sog‘liq, jismoniy va psixologik farovonlik kabi mavzularni qamrab oladi.

Ijtimoiy soha ko‘proq parchalangandir. Ijtimoiy kapital, ijtimoiy tuzilmalar, jamoa munosabatlari, ijtimoiy muammolar, ehtiyojlar va ijtimoiy-demografik dinamikalar ko‘plab kichik mavzular orqali ifodalanadi.

Shahar sohasi mavjud shahar holati va shahardagi o‘zgarishlarni alohida qamrab oladi. “Services and mobility” muhim mavzulardan biridir. “Urban environment” faqat jismoniy tuzilma emas; qurilgan muhitning ijtimoiy, tabiiy va ekologik sohalar bilan munosabatlarini ham qamrab oladi. Accessibility and proximity, neighborhoods, built environment va public spaces ushbu tuzilmaning muhim tarkibiy qismlaridir.

Boshqaruv sohasida public policies, equality and justice va sustainable development ajralib turadi. Equality and justice toifasiga ijtimoiy tenglik, gender va environmental justice kabi quyi mavzular kiradi.

Atrof-muhit sohasida “urban green spaces” juda yuqori takrorlanishga ega asosiy mavzulardan biridir. Tadqiqot bo‘ylab yashil va ko‘k hududlarning inson salomatligi, psixologik farovonlik, his-tuyg‘ular, kognitiv jarayonlar, bo‘sh vaqt va joyga bog‘liqlik bilan kuchli aloqalari kuzatiladi.

Tadqiqot mavzulari geografiyaga qarab qanday o‘zgaradi?

Yevropa guruhida tabiiy resurslar, ijtimoiy dinamikalar va inson/madaniyat mavzulari kuchli. Yashil va ko‘k hududlar, xulq-atvor o‘zgarishi, psixologik tiklanish, ijtimoiy ishtirok, shaharni yangilash va jamoat san’ati kabi mavzular ko‘zga tashlanadi.

Xitoy guruhida inson/madaniyat, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar va ijtimoiy guruhlar kuchliroq ifodalangan. Tez urbanizatsiya, qishloq–shahar migratsiyasi, ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarish va Gonkong kontekstidagi yashil/ko‘k hudud tadqiqotlari muhim o‘rin tutadi.

Shimoliy Amerikada ijtimoiy, madaniy va etnik masalalar hamda tabiiy resurslar; Lotin Amerikasida tabiiy resurslar va siyosatlar; Hindiston hududida qurilgan muhit va siyosatlar; Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada siyosat, sog‘liq, ijtimoiy chetlanish va asosiy xizmatlardan foydalanish; Uzoq Sharqda esa tez urbanizatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy, fazoviy, rejalashtirish va harakatchanlik oqibatlari ko‘proq ko‘rinadi.

Yaqin Sharq + Shimoliy Afrika guruhida adabiyotning %70 dan ortig‘i Turkiya va Erondagi holat tadqiqotlaridan keladi. Bu guruhda umumiy UQoL o‘lchovi, foydalanish imkoniyati, madaniy mavzular va yoshlarga oid tadqiqotlar ajralib turadi.

Okeaniya guruhida siyosat va sog‘liq mavzulari, ayniqsa Māori va Aboriginal jamoalari kontekstida muhim; ushbu mahalliy xalqlar mavzusi tegishli guruh adabiyotining taxminan %38 qismida uchraydi.

Talqin chegarasi: Bu geografik farqlar hududlarning UWB/UQoL nuqtayi nazaridan real dunyodagi “muhimlik reytingi” emas. Har bir guruhdagi tadqiqotlar soni va tadqiqot an’anasi turlicha; muallif ham natijalar, ayniqsa kichik guruhlarda, qidiruv xususiyatida baholanishi kerakligini ta’kidlaydi.

Adabiyotda qaysi ma’lumot manbalaridan foydalaniladi?

Obyektiv va subyektiv ma’lumotlar qanday ajratiladi?

Manba “subyektiv ma’lumot” tushunchasini faqat shaxs o‘zi xabar qilgan barcha ma’lumotlar deb ta’riflamaydi. Biror kishi “o‘tgan hafta bog‘ga uch marta bordim” desa, bu ma’lumot tashqi tomondan tekshirilishi mumkin bo‘lgani uchun obyektiv sohaga kiritilishi mumkin. “Bog‘da o‘zimni qanchalik yaxshi his qildim?” kabi baholashlar esa subyektiv ma’lumot hisoblanadi.

Tadqiqot O/S metodologik tuzilmasini to‘rt guruhga ajratadi:

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Amaliy tadqiqotlarning metodologik taqsimoti

253 maqolalik asosiy adabiyot korpusida 230 ta amaliy tadqiqot mavjud. Oltita tadqiqotning to‘liq matniga kirish imkoni bo‘lmagani uchun batafsil metodologik tahlil 224 tadqiqot asosida o‘tkazilgan.

Ma’lumot manbai turlarida qaysi vositalar ustun?

224 ta amaliy tadqiqotda jami 337 DST qo‘llanishi hisoblangan. Eng keng tarqalgan manba %34,12 bilan so‘rovlardir; bu 115/337 qo‘llanishga to‘g‘ri keladi. Statistik ma’lumotlar %15,73 bilan 53/337, individual intervyular esa %13,94 bilan 47/337 qo‘llanishni ko‘rsatadi.

Sifat tadqiqotlarida 70 ma’lumot manbai qo‘llanishining taxminan %44 qismi, 31/70 nisbatida, individual intervyulardan; %20 qismi, 14/70 nisbatida, ishtirokchi usullardan keladi.

Miqdoriy tadqiqotlarda 201 ma’lumot manbai qo‘llanishining taxminan %47 qismi so‘rov, ya’ni 94/201; taxminan %23 qismi esa statistika, ya’ni 47/201.

Aralash tadqiqotlar ma’lumot manbai turlari o‘rtasida muvozanatliroq taqsimotni ko‘rsatadi.

Geografiya bilan usul o‘rtasida ham farq bormi?

Ha. Xitoy guruhidagi ma’lumot manbai qo‘llanishlarining %80 dan ortig‘i miqdoriy ma’lumot manbalaridan keladi. Xitoydagi 49 amaliy tadqiqotning %95 dan ortig‘i S-O yoki O-S guruhlarida; mavjud statistik ma’lumotlarning ko‘pligi O-S yondashuvini ko‘proq qo‘llash imkonini beradi.

Yevropa guruhi ma’lumot manbalaridan foydalanish jihatidan muvozanatliroq profilni ko‘rsatadi.

Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika guruhi, manba muallifining talqiniga ko‘ra, statistik ma’lumotlar tanqisligi va keng ko‘lamli tuzilmaviy so‘rovlarni o‘tkazishdagi qiyinchiliklar bilan bog‘liq ravishda ko‘proq sifat ma’lumot manbalariga tayanadi.

Shimoliy Amerika va Okeaniya guruhlarida ham sifat ma’lumotlari ulushi yuqoriroq; tadqiqot buni bottom-up yondashuvlarga va etnik/mahalliy jamoalar masalalariga yuqori sezgirlik bilan bog‘laydi. Bu tushuntirish muallif talqini sifatida ko‘rilishi kerak; mintaqaviy sababiy mexanizmning dalili emas.

UWB/UQoL qanday o‘lchanadi?

Miqdoriy yoki miqdoriy+sifat turidagi 180/224 tadqiqotda o‘lchash usullari alohida ko‘rib chiqilgan.

• Taxminan %38 maxsus yaratilgan/custom indicator yondashuvidan foydalanadi.
• Taxminan %23 mavjud o‘lchash vositalari bilan maxsus ko‘rsatkichlarni birlashtiruvchi aralash o‘lchash yondashuvidan foydalanadi.
• Taxminan %21 faqat mavjud standart o‘lchash vositalaridan foydalanadi.
• Taxminan %13 faqat 1–3 bandli oz sonli o‘lchovlarga tayanadi.

Kam bandli guruhda bir bandli shkalalar ulushi %58. Hayotdan qoniqish, baxt va o‘zini baholagan salomatlik bunday misollar qatoriga kiradi. Manba bir bandli o‘lchovlar adabiyotda tanqid qilinganini ham qayd etadi.

Sharhda 95 xil mavjud o‘lchash vositasi aniqlangan va jami 160 qo‘llanish hisoblangan. Ularning 71 tasi faqat bir marta ishlatilgan. Bu natija sohaning o‘lchash jihatidan yuqori xilma-xillikka ega ekanini ko‘rsatadi.

Eng ko‘p ishlatiladigan o‘lchash vositalari

Eng ko‘p ishlatilgan 12 vosita yoki vosita oilasi birgalikda jami 160 qo‘llanishning taxminan %47 qismiga, ya’ni 75/160 ga to‘g‘ri keladi. Ularning aksariyati subyektiv o‘lchash vositalaridir. Manba bu guruhda faqat CQLI obyektiv vosita ekanini qayd etadi.

Yana bir muhim topilma shuki, ko‘plab keng tarqalgan vositalar bevosita “shahar” sohasi uchun ishlab chiqilmagan. Muallif buni UWB/UQoL tadqiqotlari ko‘pincha umumiy WB/QoL o‘lchash vositalarini muayyan shahar hodisasiga tatbiq etishi haqidagi tadqiqot gipotezasini qo‘llab-quvvatlovchi belgi sifatida talqin qiladi.

Miqdoriy va sifat usullarida qaysi tahlillardan foydalaniladi?

Miqdoriy tadqiqotlar ko‘p o‘zgaruvchili tahlillar, faktor tahlili, regressiya, korrelyatsiya, structural equation modeling, decomposition usullari, Analytic Hierarchy Process kabi ko‘p mezonli usullar hamda foydalanish imkoniyati, yaqinlik yoki yashillik ko‘rinishini o‘lchaydigan fazoviy tahlillar kabi turli vositalardan foydalanadi.

Sifat tadqiqotlarida Grounded Theory, Interpretative Phenomenological Analysis, Sen's Capability Approach, Attention Restoration Theory va Stress Reduction Theory kabi doiralar uchraydi.

Bu xilma-xillik UWB va UQoL tushunchalari bitta standart usul bilan o‘lchanadigan qat’iy o‘zgaruvchilar emasligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga usullarni mahalliy kontekstlarga moslashtirishga yuqori ehtiyoj borligini ham ko‘rsatadi.

UWB va UQoL sohasidagi tadqiqot usullari yetarlicha “human-centric”mi?

Manba natijalari ikki xil yo‘nalishni ko‘rsatadi.

Ijobiy tomonda, obyektiv va subyektiv ma’lumotni birgalikda ishlatadigan S+O guruhlari umumiy adabiyotning %70 dan ortig‘ini tashkil qiladi. Bu inson tajribasini jismoniy yoki statistik shahar ma’lumotlari bilan birgalikda baholash tendensiyasi kuchli ekanini ko‘rsatadi.

Bunga qaramay, subyektiv va obyektiv sohalardagi natijalar ko‘plab tadqiqotlarda bir-biri bilan past korrelyatsiya ko‘rsatishi hanuz ochiq metodologik muammodir.

Yanada muhimi, tadqiqotlarning taxminan %68 qismi miqdoriy usullarga tayansa, haqiqiy mixed qualitative–quantitative tadqiqot atigi taxminan %12.

Manbada faqat bir tadqiqot miqdoriy topilmalarni keyinchalik sifat tadqiqoti orqali tushuntirish uchun qo‘llanadigan explanatory sequential mixed approachni qo‘llagan. Muallif buni muhim tadqiqot bo‘shlig‘i deb baholaydi.

Nega Aralash Sifat–Miqdor Tadqiqoti Uchun Yangilik Sohasi Ko‘rilmoqda?

Sharhga ko‘ra, UWB/UQoL tadqiqotlarida inson tajribasi markaziy mavzu bo‘lsa-da, miqdoriy usullar aniq ustun va haqiqiy aralash tadqiqot taxminan %12 darajasida; shu sababli muallif kichik, kontekstga sezgir sifat tadqiqotlarini katta miqdoriy ma’lumot to‘plamlaridan olingan natijalarni tushuntirish va talqin qilishda yanada tizimli qo‘llashni tadqiqot sohasining muhim rivojlanish yo‘nalishlaridan biri sifatida taklif qiladi.

Top-down va bottom-up yondashuvlar

Top-down yondashuv keng miqyosli statistikalar, mavjud ma’lumotlar bazalari va katta, kontekstdan nisbatan mustaqil so‘rovlar orqali umumiyroq siyosiy xulosalar chiqarishga moyil.

Bottom-up yondashuv mahalliy so‘rov, intervyu, etnografiya va ishtirokchi usullar orqali muayyan mahalla yoki jamoaning o‘ziga xos tajribasini yaxshiroq qamrab olishi mumkin.

Sharhda birlamchi ma’lumotlardan kuchli foydalanish va fuqarolar tomonidan yaratilgan so‘rov/intervyu/ishtirokchi ma’lumot manbalarining yuqori ulushi ikki yondashuv o‘rtasida muayyan muvozanat mavjudligini ko‘rsatadi.

Bunga qaramay, tadqiqotlarning %68,2 qismi bir-modli yondashuvdan foydalanadi. O‘rtacha va kontekstual ma’lumotlarni birgalikda ishlatadigan mixed A/C yondashuvi esa muhokama bo‘limida taxminan %13,5 deb berilgan.

Subyektiv shahar tajribasi yetarlicha fazoviylashtirilganmi?

Manbaning javobi asosan yo‘q. Subyektiv tadqiqot sohasida faqat uch tadqiqot Public Participatory GIS (PPGIS), faqat ikki tadqiqot esa kognitiv xaritadan foydalangani qayd etilgan.

Bunga qarama-qarshi ravishda, subyektiv farovonlik shkalalarining aksariyati kuchli vaqt miqyosiga ega: so‘nggi bir hafta, ikki hafta, to‘rt hafta yoki insonning hozirgacha bo‘lgan hayotini baholashi kabi.

Muallif bu yerda ikkinchi tadqiqot bo‘shlig‘ini ko‘radi: farovonlikning vaqt o‘lchovi tez-tez o‘lchansa-da, “bu hissiyot, baholash yoki tajriba aynan qayerda yuz berdi?” savoli yetarlicha fazoviylashtirilmagan.

Qidiruv strategiyasi natijalarni buzgan bo‘lishi mumkinmi?

Muallif bu savolni alohida tekshirish uchun dastlabki so‘rovdagi “urban” terminiga “city” va “cities” terminlarini ham qo‘shib kengaytirilgan qidiruv o‘tkazgan.

Kengaytirilgan so‘rov 17 sentyabr 2026 sanasida bajarilgan va jami 395 hujjat olingan. Ularning 108 tasi asl so‘rovga nisbatan qo‘shimcha hujjatlardir.

Dastlabki istisnodan so‘ng 108 hujjatning 74 tasi tanlangan; qo‘lda tekshiruvda uch tadqiqot chiqarilgan, yetti tadqiqot qayta qo‘shilgan va yakuniy qo‘shimcha korpus 78 tadqiqot bo‘lgan.

Ushbu bosqichda ChatGPT GPT-5.6 Sol jarayonni tezlashtirishga ko‘mak sifatida ishlatilgan. Natijalar qo‘lda tekshirilgan; CT2 tekshiruvi paytida 140 o‘zgarish kiritilgan va avtomatik bosqich uchun manbada taxminan %60 accuracy qayd etilgan. Yakunda 78 qo‘shimcha tadqiqotga 352 CT2 tayinlangan; o‘rtacha 4,51 CT2/maqola olingan.

Ushbu yuqori korrelyatsiyalar muallif tomonidan asl so‘rovning umumiy tematik tuzilmasi ancha barqaror ekanini ko‘rsatadigan mustahkamlik tekshiruvi sifatida talqin qilingan.

Biroq kengaytirilgan so‘rov aynan bir xil namuna xarakterini bermagan. Qo‘shimcha korpusdagi 70 amaliy tadqiqotning faqat 24 tasi, taxminan %34 qismi, bitta shahar holatini o‘rgangan, 46 tasi, taxminan %66 qismi esa ko‘p shaharli taqqoslashdir. Asl 230 amaliy tadqiqotda buning teskarisi ko‘rinadi: 152/230, taxminan %66 bitta shahar holat tadqiqoti; 78/230, taxminan %34 ko‘p shaharli taqqoslash.

Muallif bu farqni “cities” so‘zi yuqoriroq darajadagi, taqqoslovchi va o‘rtachaga asoslangan tadqiqotlarni jalb qilishi bilan bog‘laydi.

Bundan tashqari, “smart city” bazaviy mavzusi kengaytirilgan 78 tadqiqotning 8 tasida uchrasa, asl 253 tadqiqot ichida faqat ikki misolda uchraydi. Demak, so‘rov umumiy tematik tuzilmani buzmasa ham, ayrim quyi mavzularning ko‘rinishiga ta’sir qilishi mumkin.

UWB/UQoLning to‘rtta tadqiqot qamrovi

Fanlararo “nexus” yondashuvi

Muallif to‘rtta tadqiqot qamrovidan ham oldinga borib, UWB/UQoLning fanlararo chegaralarini “nexus” tushunchalari orqali muhokama qiladi.

Epistemic nexus jismoniy shahardan tashqariga chiqishni ta’kidlaydi. Joy identiteti, his-tuyg‘ular, kognitiv jarayonlar, madaniyat, ijtimoiy identitet va xotira jismoniy makon bilan birgalikda shahar tajribasini yaratadi.

Urban nexus zich va rag‘batlantiruvchi shahar hayoti bilan dam olish, tiklanish va tabiat bilan aloqa o‘rtasidagi munosabatga e’tibor beradi. Qurilgan muhit bilan yashil/ko‘k hududlar qarama-qarshi ikki dunyo emas; barqaror va farovonlikka yo‘naltirilgan shaharning bir-birini to‘ldiruvchi tarkibiy qismlari sifatida baholanadi.

Experiential nexus shaxsning birinchi shaxs tajribasini ijtimoiy va kollektiv tuzilmalar bilan bog‘laydi. Mansublik, empowerment, ijtimoiy birdamlik, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va mahalladan qoniqish jismoniy makonga qo‘shiladigan ikkilamchi tafsilotlar emas, balki shahar hayoti tajribasining bir qismidir.

Policy nexus UWB/UQoL shaxsning o‘z tajribasi orqali kechsa-da, siyosat va rejalashtirishdan mustaqil emasligini ta’kidlaydi. Shahar siyosatlari va boshqaruv shaxs bevosita o‘zi o‘zgartira olmaydigan, biroq kundalik tajribaga singib boradigan yuqoriroq miqyosdagi tuzilmalardir.

Tadqiqot sohasini kengaytirayotgan ehtimoliy omillar

Muallif adabiyotning o‘sishini tushuntirish uchun turli ehtimoliy driversni muhokama qiladi. Bular bevosita eksperimental ravishda isbotlangan sababiy omillar emas, balki nashr tendensiyalari va tematik natijalarga asoslangan talqinlardir.

Barqarorlik omili: WB/QoL bilan barqaror shahar rivojlanishining tobora ko‘proq birgalikda ko‘rib chiqilishi.

Tenglik omili: Sharhda shaharlarning raqobatbardoshligi yoki jozibadorligidan ko‘ra aholi, migrantlar, zaif guruhlar va shahar–qishloq farqlari kabi masalalar ko‘proq namoyon bo‘lgani sababli muallif equality mavzusini kuchliroq harakatlantiruvchi kuch deb hisoblaydi.

Post-pandemic omili: COVIDdan keyin tenglik, yaqinlik, foydalanish imkoniyati, harakatchanlik, ochiq hudud va yashil hudud kabi shahar xususiyatlarining ahamiyatini qayta baholash.

Policy driver: Yevropa va Xitoy kabi hududlarning turli ijtimoiy-iqtisodiy va boshqaruv kontekstlari tadqiqot mavzularini turlicha shakllantirishi.

Sense driver: Shaharlarni faqat iqtisodiy imkoniyat va innovatsiya markazi emas, balki insonlar ma’no, identitet va mansublik rivojlantiradigan “hubs of sense” sifatida ko‘rish.

Manba “jozibadorlik/competitiveness” izohini esa kutilganidan zaifroq qo‘llab-quvvatlangan deb topadi: faqat bitta tadqiqot shahar jozibadorligini aniq ko‘rib chiqadi, uchta tadqiqot esa raqobatbardoshlikni o‘rganadi.

Reflexive urban science taklifi

Sharh yakunida muallif shahar tadqiqoti faqat katta miqdoriy ma’lumot to‘plamlarini modellashtirishga tayanishi yetarli bo‘lmasligi mumkinligini ta’kidlaydi. Katta ma’lumot kuchli umumiy naqshlarni ko‘rsatsa, kichik va yo‘naltirilgan sifat ma’lumoti bu naqshlar insonlarning haqiqiy hayotida nimani anglatishini tushuntirishi mumkin.

Taklif etilgan yondashuv miqdoriy tadqiqotni rad etmaydi. Aksincha, miqdoriy tadqiqotni sifat talqini bilan boyitishni maqsad qiladi.

Kelajak uchun taklif etilgan ikkita asosiy metodologik yo‘nalish

Birinchi yo‘nalish: Miqdoriy va sifat tadqiqotlarini ko‘proq integratsiya qilish. Muallif ayniqsa sifat tadqiqotidan miqdoriy tadqiqotdan oldin bottom-up mavzu yaratish, miqdoriy tadqiqotdan keyin esa natijalarni talqin qilish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan tuzilmani taklif qiladi.

Ikkinchi yo‘nalish: Tadqiqotni haqiqatan place-based qilish. Buning uchun fazoviy va vaqtga oid tadqiqot o‘lchovlarini birgalikda ko‘rib chiqish, shaxs turgan muhitning jismoniy tuzilishi bilan u shu muhitga yuklaydigan ma’nolarni birgalikda o‘rganish kerak.

Bu doira uchta nazariy manbadan ilhom oladi:

• Construal Level Theory: Bir hodisadan psixologik yoki jismoniy masofa oshgani sari tafakkur yanada mavhum va kontekstdan uzilgan bo‘lishi mumkinligi haqidagi g‘oya.
• Phenomenology of lived experience: Hozirgi tajribaning o‘tmishdagi bilim, xotira, kutish va kelajakka yo‘naltirilgan proyeksiyalar bilan birgalikda shakllanishi.
• Humanistic geography: Inson xulq-atvori faqat geometrik makonda emas, balki insonlar ma’no bergan joylarda yuz berishi.

Muallif ushbu uch sohani birlashtirib, ko‘p miqyosli va fazoviy-vaqtli UWB/UQoL tadqiqot doirasini taklif qiladi. “Shu yerda va hozir bo‘lish” faqat koordinata va vaqt tamg‘asi emas; kontekstdan keladigan ta’sirlar, o‘tmish tajribasi, kelajak kutishlari va shaxsning o‘z talqin jarayoni birgalikda ishlaydi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• UWB va UQoL tadqiqotlari 2000–2024 davrida sezilarli darajada o‘sgan.
• Tanlangan adabiyotning taxminan %91 qismi muayyan geografiyalardagi amaliy shahar tadqiqotlaridan iborat.
• UWB/UQoL tadqiqot sohasi inson, ijtimoiy, jismoniy shahar, atrof-muhit va boshqaruv o‘lchovlarini birgalikda qamrab oladigan multidimensional tuzilishga ega.
• UWB va UQoL bir-biriga yaqin, ammo to‘liq sinonim bo‘lmagan tushunchalardir.
• UWB/SWB semantik jihatdan tabiiy resurslar, individual/insoniy mavzular va ijtimoiy guruhlar bilan kuchliroq aloqa ko‘rsatadi.
• UQoL urbanizatsiya, xizmat/harakatchanlik, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, foydalanish imkoniyati va boshqa shahar xususiyatlari bilan kuchliroq aloqa ko‘rsatadi.
• Yevropa va Xitoy guruhlarida tadqiqot zichligi boshqa geografik guruhlarga qaraganda ancha yuqori.
• 224 amaliy tadqiqotda miqdoriy usullar ustun.
• Haqiqiy mixed quantitative–qualitative tadqiqot ulushi cheklangan.
• Subyektiv shahar tajribasini PPGIS va kognitiv xarita kabi fazoviy vositalar bilan ifodalash kam uchraydi.
• UWB/UQoLni o‘lchashda ko‘plab turli vositalar va custom indicator yondashuvlari qo‘llanadi.
• Kengaytirilgan qidiruv strategiyasi tekshiruvi asl tematik tuzilma bilan yuqori korrelyatsiyani ko‘rsatgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• 253 maqola butun dunyo UWB/UQoL adabiyotini to‘liq ifodalashi ko‘rsatilmagan.
• Semantik tarmoqdagi ikki mavzu o‘rtasidagi aloqa sababiylik dalili emas.
• Degree centrality bir mavzu ilmiy jihatdan “to‘g‘riroq” yoki “muhimroq” ekanini ko‘rsatmaydi; tarmoqdagi bevosita aloqalar sonini ko‘rsatadi.
• UWB va UQoL o‘rtasidagi inward/outward farqi barcha fanlarda o‘zgarmas universal ta’rif sifatida isbotlanmagan; bu sharhning semantik natijalaridan olingan konseptual talqindir.
• Yevropa yoki Xitoyda ko‘proq tadqiqot borligi bu hududlarda haqiqiy UWB/UQoL darajasi yuqoriroq degani emas.
• Yashil va ko‘k hududlarning semantik tarmoqda markaziy bo‘lishi har bir yashil hudud aralashuvi avtomatik ravishda farovonlikni oshirishini isbotlamaydi.
• AI tasnifi xatosiz emas; har ikkala AI yordamidagi bosqichda qo‘lda tekshiruv zarur bo‘lgan.
• Kengaytirilgan so‘rovdagi yuqori tematik korrelyatsiya barcha mumkin bo‘lgan qidiruv satrlari bir xil natija berishini isbotlamaydi.
• Tadqiqot taklif qilgan reflexive urban science doirasi eksperimental ravishda tasdiqlangan yagona o‘lchash tizimi emas; adabiyot natijalaridan ishlab chiqilgan kelajak tadqiqot doirasidir.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Korpus hajmi va so‘rov qamrovi: Muallif UWB/UQoL bilan bog‘liq adabiyotning kengligini hisobga olganda 253 tadqiqot nisbatan cheklanganligini tan oladi. Scopusda faqat muayyan mavzu sohalarini saqlash reprezentativlik chegarasini keltirib chiqarishi mumkin.

Self-selection bias: Qidiruv satrining dizayni ayrim mavzularni boshqalariga qaraganda kuchliroq qamrab olishi mumkin. “Smart city” misoli buni ko‘rsatadi.

Til cheklovi: Ingliz tilida bo‘lmagan tadqiqotlar chiqarilgan. Bu mahalliy tadqiqot an’analarining bir qismini ko‘rinmas qilishi mumkin.

Geografik nomutanosiblik: Yevropa va Xitoy amaliy holat tadqiqotlarida ustun. Shu sababli kichikroq geografik guruhlar bilan taqqoslashlarni ehtiyotkorroq talqin qilish kerak.

AI tasnifi noaniqligi: Dastlabki tasniflash bosqichida qo‘lda tekshiruv 325 ta o‘zgarishni talab qilgan va taxminan %72 aniqlik qayd etilgan. Kengaytirilgan so‘rov bahosida ham qo‘lda tekshiruvdan so‘ng taxminan %60 avtomatik accuracy bildirilgan. AI natijalari manba tomonidan ground truth sifatida qabul qilinmagan.

Semantik tarmoqning tabiati: Tarmoq faqat bir xil hujjatda birga ishlatiladigan mavzularni ifodalaydi. Tadqiqot natijalarining yo‘nalishini, ta’sir kattaligini yoki sababiy mexanizmini bevosita o‘lchamaydi.

Metodologik tasnif: Ma’lumot turlarini O/S, P/S, A/C va QN/QL toifalariga ajratish tadqiqotning analitik doirasiga asoslanadi; bu toifalar barcha fanlar uchun majburiy tasniflash standarti emas.

Yakuniy ilmiy xabar

Ushbu sharhning asosiy hissasi “qaysi shahar yaxshiroq?” degan savolga javob berish emas. Asosiy hissa shahardagi farovonlik va hayot sifatini bitta ko‘rsatkich, bitta jismoniy muhit o‘zgaruvchisi yoki bitta psixologik shkala bilan tushuntirib bo‘lmasligini ko‘rsatishdir.

Shahar inson yashaydigan jismoniy konteyner emas. Inson, tabiiy muhit, ijtimoiy munosabatlar, iqtisodiy sharoitlar, madaniyat, xizmatlar, siyosat, mansublik va shaxsiy tajriba bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashadi.

Shu sababli kelajakdagi UWB/UQoL tadqiqotlari faqat ko‘proq ma’lumot to‘plashi emas, balki turli ma’lumot turlarining bir-birini tushuntirishini ta’minlashi; miqdoriy naqshni sifat ma’nosi bilan, vaqt o‘lchovini makon bilan va yuqori miqyosdagi siyosat ma’lumotini shaxsning mahalliy tajribasi bilan yanada kuchli bog‘lashi kerak degan xulosaga kelinadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Grasping the Multifaceted Nature of Urban Wellbeing: Trends, Insights, and Perspectives from a Literature Review

Muallif: Roberto Malvezzi.

Mualliflar soni: Bitta muallif.

Corresponding author: Manba PDF alohida corresponding-author yulduzchasi/yorlig‘ini bermaydi; yagona muallifning aloqa e-pochtasi manbada keltirilgan.

Teng hissa / teng birinchi mualliflik: Qo‘llanilmaydi; tadqiqot bitta muallifli.

Muassasa: Institute of Applied Mathematics and Information Technologies “E. Magenes”, National Research Council of Italy (IMATI-CNR), Via de Marini 6, 16149 Genoa, Italy.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola: Volume 10, Issue 10, Article 576.

DOI: 10.3390/urbansci10100576.

Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/urbansci10100576

Topshirilgan: 31 iyul 2026.

Qayta ko‘rib chiqilgan: 24 sentyabr 2026.

Qabul qilingan: 28 sentyabr 2026.

Nashr: 6 oktyabr 2026.

Manba turi: Review; AI yordamidagi tematik tasnif, ierarxik semantik klasterlash, Semantik Tarmoq Tahlili, metodologik tahlil va geografik taqqoslashni birlashtirgan strukturaviy adabiyot sharhi.

Taqriz holati: Taqrizli Urban Science jurnalida chop etilgan Version of Record maqolasi.

Preprint: Manba PDF va tekshirilgan rasmiy MDPI nashr qaydi alohida preprint versiyasini ko‘rsatmaydi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy adabiyot davri: 2000–2024.

Asosiy ma’lumotlar bazasi: Scopus.

Asosiy so‘rov sanasi: 16 aprel 2025.

Asosiy korpus: Manbadagi ustun qo‘llanishga ko‘ra 287 hujjat; bitta usul jumlasida 289 yozilgan.

Tanlangan Literature Body: 253 tadqiqot.

Amaliy tadqiqotlar: 230/253, taxminan %91.

Metodologik tahlil quyi to‘plami: Oltita to‘liq matnga kirish bo‘lmagani sababli 224 tadqiqot.

Tematik tasnif: Microsoft PowerApps standart classification algorithm; glossary yordamidagi avtomatik tasnif va butun korpusda qo‘lda tekshirish.

Tasdiqlangan Base Topic soni: 1168; o‘rtacha 4,62/maqola.

Klasterlash: Agglomerative hierarchical clustering; 95 CT1 → 48 CT2 → 12 CTC.

Semantik tarmoq tahlili: UCINET v6.800; CT2 tugunlari va hujjatlar birga-uchrashishidan bir-modli yo‘nalishsiz semantik tarmoqlar.

Mamlakatlar bo‘yicha hammualliflik tahlili: VOSviewer v1.6.20.

Kengaytirilgan qidiruv sanasi: 17 sentyabr 2026.

Kengaytirilgan so‘rov: “urban” terminiga qo‘shimcha ravishda “city” va “cities” terminlari qo‘shilgan.

Kengaytirilgan xom natija: 395 hujjat; asl so‘rovga nisbatan 108 qo‘shimcha hujjat.

Kengaytirilgan tanlangan qo‘shimcha korpus: Qo‘lda tekshiruvdan so‘ng 78 tadqiqot.

Kengaytirilgan CT2 tayinoti: 352; o‘rtacha 4,51/maqola.

Generative AI qo‘llanishi: Manba OpenAI ChatGPT GPT-5.6 Sol faqat Section 2.7 dagi search strategy assessment jarayonlarini tezlashtirish va Section 3.5 dagi Figure 18–19 yaratishga ko‘maklashish maqsadida ishlatilganini; muallif natijalarni ko‘rib chiqib, tahrir qilgani va mas’uliyatni o‘z zimmasiga olganini bildiradi.

Supplementary Materials: Table S1 tanlangan maqolalar va asosiy teglarni; Table S2 o‘lchash vositalarining to‘liq ro‘yxatini o‘z ichiga oladi.

Moliyalashtirish bayonoti: Manbaning Funding bo‘limida “This research received no external funding” deb bildiriladi.

Qo‘llab-quvvatlash / minnatdorlik qaydi: Acknowledgments bo‘limida tadqiqot RAISE — Robotics and AI for Socio-economic Empowerment — Spoke 1, Urban Technologies for Inclusive Engagement loyihasi tomonidan qo‘llab-quvvatlangani; loyiha European Union NextGenerationEU va Italian Ministry of University and Research doirasidagi NRRP Mission 4, Component 2, Investment 1.5, project ECS00000035 bilan bog‘liq ekani alohida ko‘rsatilgan. Verianla ushbu ikki manba bayonotini bir-biriga aylantirmasdan alohida saqlaydi.

Ma’lumotlardan foydalanish: Maqola natijalarini qo‘llab-quvvatlovchi xom ma’lumotlar muallifdan so‘rov asosida taqdim etilishi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Muallif hissalari: PDFda alohida “Author Contributions” bo‘limi qayd etilmagan; tadqiqot bitta muallifli va Verianla manbada bo‘lmagan CRediT rollarini yaratmagan.

Asosiy manba ichidagi nomuvofiqlik: Asosiy usul va natija bayoni hamda PRISMAga o‘xshash 2-shakl boshlang‘ich Scopus korpusini 287 deb beradi, istisno mezonlari bo‘limidagi bitta jumlada esa 289 yozilgan. Manba bu farqni tushuntirmaydi.

Asosiy ilmiy chegara: Tadqiqot tanlangan 253 nashrning strukturaviy adabiyot tahlilidir. Semantik tarmoqdagi aloqalar mavzularning birga-uchrashishidir, sababiy ta’sir emas. Geografik guruhlardagi tadqiqotlar soni teng emas. AI tasnifi qo‘lda tekshiruvni talab qilgan. Taklif etilgan multiscale spatio-temporal va reflexive urban science doirasi kelajakdagi tadqiqotlar uchun konseptual/metodologik taklifdir; eksperimental ravishda tasdiqlangan yagona UWB/UQoL modeli emas.