Şəhər Rifahı (Urban Wellbeing, UWB), insanların rifahının şəhərdə yaşanan fiziki, sosial, ekoloji, mədəni və idarəetmə təcrübələri ilə əlaqəsini araşdıran tədqiqat sahəsidir; Şəhər Həyat Keyfiyyəti (Urban Quality of Life, UQoL) isə həyat keyfiyyətinin müəyyən bir şəhər, məhəllə və yaşayış mühitindəki şərait və qiymətləndirmələrlə əlaqəli ölçüsünü nəzərdən keçirir. Roberto Malvezzinin bu icmalı UWB və UQoL ədəbiyyatını yalnız ayrı-ayrı tədqiqatların nəticələrini sadalamaqla deyil, 2000–2024 dövründən seçilmiş 253 məqaləni bir tədqiqat sahəsi məlumat toplusu kimi götürərək tematik, semantik, metodoloji və coğrafi səviyyələrdə struktur şəkildə təhlil edir.

Tədqiqatın ilkin Scopus sorğusu 16 aprel 2025-ci ildə aparılmış və mənbədə əsasən 287 sənəd bildirilib. İstisna meyarlarından sonra seçilmiş ədəbiyyat korpusu, yəni Literature Body (LB), 253 tədqiqatdan ibarətdir. Bu tədqiqatların təxminən %91-i, 230/253 nisbəti ilə, konkret şəhər coğrafiyasında həyata keçirilmiş tətbiqi hal tədqiqatlarıdır. Metodoloji təhlildə altı tam mətnə çıxış olmadığı üçün daha ətraflı metod müqayisəsi 224 tədqiqat üzərində aparılıb.

İcmalın özgün cəhətlərindən biri tədqiqat sahəsindəki mövzuları standartlaşdırmaq üçün AI dəstəkli təsnifatı iyerarxik semantik klasterləşdirmə ilə birləşdirməsidir. İlkin təsnifat Microsoft PowerApps-in standart təsnifat alqoritmi ilə aparılmış, çıxışlar əl ilə yoxlanmış və nəticədə 1168 baza mövzu təyinatı əldə edilmişdir. Bu mövzular əvvəlcə 95 birinci səviyyəli klasterə, sonra 48 ikinci səviyyəli klasterləşdirilmiş mövzuya və sonda 12 üst kateqoriyaya çevrilmiş; həmin kateqoriyalar da insan, sosial, şəhər, idarəetmə, ətraf mühit və birbaşa UWB/UQoL ilə əlaqəli olmaqla altı makrotematik sahə altında şərh edilmişdir.

Semantik Şəbəkə Təhlili (Semantic Network Analysis, SNA) tədqiqat mövzularının eyni sənədlərdə birlikdə görünmə nümunələrini araşdırır. Tədqiqatın mühüm nəticəsi UWB və UQoL-nin bir-birinin sadə sinonimi olmamasıdır. UWB/SWB tədqiqatları təbii aktivlər, insan təcrübəsi və sosial qruplarla daha güclü əlaqə göstərdiyi halda, UQoL tədqiqatları şəhərləşmə, xidmətlər və hərəkətlilik, sosial-iqtisadi şərait, əlçatanlıq və şəhər mühitinin daha xarici/tangible xüsusiyyətləri ilə daha çox əlaqəlidir. Müəllif bunu UWB üçün daha çox insanın şəhər təcrübəsinin daxili aləmdə əks olunan “inward” ölçüsü, UQoL üçün isə insanın xarici şəhər mühitini qiymətləndirdiyi “outward” ölçü kimi şərh edir.

Tədqiqatın ikinci mühüm nəticəsi metodolojidir. 224 tətbiqi tədqiqatın %68,31-i kəmiyyət metodlarına əsaslanır; qarışıq keyfiyyət–kəmiyyət tədqiqatları yalnız %12,15 səviyyəsindədir. Tədqiqatların %66,52-si yalnız bir məlumat mənbəyi növündən istifadə edir. Bununla belə, subyektiv və obyektiv məlumatları birlikdə istifadə edən tədqiqatlar güclü şəkildə təmsil olunur. Müəllif gələcək üçün ən mühüm tədqiqat boşluqlarından birini kəmiyyət və keyfiyyət metodlarının daha həqiqi mənada inteqrasiyası, digərini isə subyektiv şəhər təcrübəsinin daha güclü şəkildə məkanlaşdırılması kimi müəyyənləşdirir.

Nəticələrin şərh sərhədi vacibdir. İcmalda istifadə olunan sorğu yalnız müəyyən Scopus sahələri və ingilisdilli tədqiqatlarla məhdudlaşdırılmışdır; Avropa və Çindəki tətbiqi tədqiqatlar digər coğrafi qruplara nisbətən xeyli çoxdur. Müəllif bunun coğrafi müqayisələrdə qərəz yarada biləcəyini qəbul edir. Bundan əlavə, ilkin sorğuda “urban” sözünün seçilməsi “smart city” kimi bəzi ədəbiyyatı zəif tutmuşdur. Sonradan aparılan genişləndirilmiş sorğu yoxlaması tematik strukturun ümumilikdə sabit qaldığını göstərsə də, tədqiqat bütün UWB/UQoL ədəbiyyatını tam təmsil edən universal təsnifat kimi qiymətləndirilməməlidir.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

İnsanların rifahı və həyat keyfiyyəti uzun müddətdir psixologiya, səhiyyə, iqtisadiyyat və sosial elmlərdə araşdırılır. Bununla belə, həyatın xüsusilə şəhərdə baş verməsinin rifah baxımından mənası daha mürəkkəbdir. Şəhər yalnız binalardan, yollardan, parklardan və infrastrukturdan ibarət deyil. İnsanlar şəhər daxilində sosial münasibətlər qurur, aidiyyət hissi inkişaf etdirir, xidmətlərə çıxış əldə edir, iqtisadi şəraitlə üzləşir, siyasətlərin nəticələrini yaşayır, təbii məkanlarla təmasda olur və yaşadıqları mühiti şəxsi keçmişləri və gözləntiləri əsasında şərh edirlər.

Buna görə “yaxşı şəhər insanı xoşbəxt edirmi?” kimi sadə sual kifayət deyil. Tədqiqat sahəsi eyni vaxtda ən azı dörd müxtəlif səviyyəni əhatə edir: fərdin daxili təcrübəsi, fiziki və təbii şəhər mühiti, sosial münasibətlər və idarəetmə/siyasət şəraiti.

Malvezzinin məqsədi konkret şəhər müdaxiləsinin təsirini hesablamaq deyil. Tədqiqat daha yüksək səviyyəli suala yönəlir: UWB və UQoL tədqiqat sahələri son 25 ildə necə formalaşıb, hansı mövzuları araşdırıb, hansı metodlardan istifadə edib, dünyanın müxtəlif bölgələrində necə fərqlənib və gələcəkdə necə daha güclü araşdırıla bilər?

Əvvəlcə əsas anlayışları ayıraq

Şəhər Rifahı ilə Şəhər Həyat Keyfiyyəti Eyni Anlayışdırmı?

Bu icmalın semantik şəbəkə nəticələrinə görə Şəhər Rifahı (UWB) ilə Şəhər Həyat Keyfiyyəti (UQoL) mühüm ortaq tematik nüvəni paylaşsa da, bir-birinin tam sinonimi deyil; UWB daha çox fərdin şəhər təcrübəsinin daxili, emosional, idraki və sosial nəticələri ilə, UQoL isə insanın şəhərdəki konkret şəraiti, xidmətləri, əlçatanlığı və yaşayış mühitini qiymətləndirməsi ilə əlaqəlidir.

Bu fərq mütləq konseptual divar deyil. Tədqiqat UWB ilə UQoL arasında çoxlu ortaq əlaqələrin olduğunu göstərir. Lakin ego-network təhlilində iki anlayışın güclü əlaqələrinin sıralaması fərqlənir.

UWB/SWB tərəfində təbii aktivlər, insanla əlaqəli mövzular və sosial qruplar daha yuxarı sıralarda olduğu halda, UQoL tərəfində şəhərləşmə, xidmətlər və hərəkətlilik, sosial-iqtisadi şərait, ekoloji problemlər və əlçatanlıq kimi şəhərlə əlaqəli mövzular daha aydın görünür.

Müəllif buna görə UWB-ni insanın şəhər təcrübəsinin öz daxili vəziyyətinə təsirini araşdırmağa daha meylli “daxilə yönəlmiş ölçü”; UQoL-ni isə insanın yaşadığı şəhərin xarici mühitini qiymətləndirməyə daha meylli “xaricə yönəlmiş ölçü” kimi konseptuallaşdırır. Bu təsnifat icmalın semantik nümunələrindən çıxarılan şərhdir; bütün UWB və UQoL tədqiqatlarının məcburi tərifi kimi qəbul edilməməlidir.

Bu İcmalda “Emplacement” Nə Deməkdir?

Emplacement bu icmalda insanın yalnız şəhər məkanının daxilində olmasını deyil, insanın yaşadığı yer tərəfindən formalaşdırıldığı və eyni zamanda davranışları, münasibətləri, mənaları və iştirakı ilə həmin yeri formalaşdırdığı qarşılıqlı insan–mühit əlaqəsini ifadə edən əsas konseptual strukturdur.

Bu yanaşma “şəhər rifahı = yaxşı fiziki mühit” formasındakı reduksionist baxışdan daha genişdir. Parkın mövcudluğu yalnız hektar və ya məsafə ilə qiymətləndirilmir; parkın insan tərəfindən istifadə edilib-edilməməsi, sosial münasibətləri dəstəkləyib-dəstəkləməməsi, təhlükəsiz hiss etdirib-etdirməməsi, xatirələr və yerə bağlılıq yaradıb-yaratmaması da əhəmiyyət kəsb edir.

Eyni şəkildə məhəllə yalnız bina və infrastrukturun cəmi deyil. Sosial uyğunluq, aidiyyət, təhlükəsizlik qavrayışı, mədəni yaddaş, iqtisadi şərait və idarəetmə təcrübələri zamanla fiziki məkanla inteqrasiya olunaraq insanın həmin mühiti necə qavradığına təsir edə bilər.

Müəllif buna görə UWB/UQoL-ni yalnız “built environment daxilində WB/QoL” kimi deyil, daha geniş ekosistemik və sosial-ekoloji struktur daxilində qiymətləndirməyi təklif edir.

İcmalın beş əsas tədqiqat sualı

Müəllif niyə “horizontal” ədəbiyyat icmalından istifadə edir?

Məqalə əvvəlki bir çox icmalı konkret mövzuya fokuslanan daha “şaquli” araşdırmalar kimi görür. Bu tədqiqat isə daha geniş UWB/UQoL ədəbiyyat korpusunu ayrı-ayrı detallı hal nəticələrinin cəmi olmaqdan çıxarıb tədqiqat sahəsinin ümumi strukturunu göstərən məlumat toplusu kimi götürür.

Buna görə məqsəd, məsələn, yalnız “yaşıl sahə rifahı artırırmı?” sualına cavab vermək deyil. Məqsəd bütün ədəbiyyatda hansı mövzuların təkrarlandığını, hansı mövzuların birlikdə araşdırıldığını, hansı regionlarda hansı temaların üstünlük təşkil etdiyini və tədqiqatçıların hansı məlumat/metod kombinasiyalarından istifadə etdiyini ortaya qoymaqdır.

Müəllif bu yanaşmanı hibrid structural–phenomenological perspektivlə əlaqələndirir. Struktur tərəf tədqiqat sahəsinin təkrarlanan temalarını və əlaqələrini axtarır; fenomenoloji tərəf isə tədqiqat sahəsinin özündən çıxan keyfiyyət anlayışlarını və mənaları mümkün qədər qorumağa çalışır.

Ədəbiyyat necə seçildi?

Scopus üçün istifadə olunan əsas axtarış sətri mənbədə belə bildirilir:

KEY ("urban" AND ("wellbeing" OR "well-being" OR "quality of life")) OR ABS ("urban wellbeing" OR "urban well-being" OR "urban quality of life") AND TITLE ("urban" AND ("wellbeing" OR "well-being" OR "quality of life"))

Axtarış sətri xüsusən “urban” terminini wellbeing və ya quality of life ilə müxtəlif biblioqrafik sahələrdə əlaqələndirəcək şəkildə geniş dizayn edilmişdir. İlk geniş tətbiq 1000-dən çox sənəd yaratmışdır. Sonra insanmərkəzli tədqiqat fokusuna yaxınlaşmaq üçün yalnız sosial elmlər, ətraf mühit elmləri, humanitar elmlər, psixologiya və multidissiplinar sahələr saxlanılmışdır.

Zaman aralığı 2000–2024 ilə məhdudlaşdırılmışdır. “Rural population” və “rural area” açar sözləri əhatədən çıxarılmışdır. Scopus-da review kimi etiketlənmiş sənədlər ayrıca sorğulanmış; 13 tədqiqatdan 9-u şərhi dəstəkləmək üçün ikincil review korpusuna seçilmişdir.

16 aprel 2025-ci il tarixli son əsas sorğu mənbədə əsasən 287 sənəd yaratmışdır.

İstisna meyarları

Mənbə aşağıdakı növ tədqiqatları ədəbiyyat korpusundan çıxarır:

• dublikat qeydlər,
• UWB/UQoL-nin əsas mövzu olmadığı tədqiqatlar,
• çox marjinal və ya həddən artıq xüsusi mövzular,
• nadir xəstəlik və ya fövqəladə vəziyyət kimi qeyri-adi kontekstlər,
• həddən artıq geniş makroregional miqyaslar,
• UWB/UQoL əvəzinə əsasən daxili məkan komfortu və ya texniki enerji səmərəliliyi ilə maraqlanan həddən artıq kiçik memarlıq miqyasları,
• qanunvericilik mövzusunu insanın şəhər təcrübəsi ilə birbaşa əlaqələndirmədən araşdıran tədqiqatlar,
• yalnız tarixi narrativlər,
• ingilisdilli olmayan nəşrlər,
• 10 il keçməsinə baxmayaraq heç bir sitat almamış tədqiqatlar.

Bu prosesin sonunda seçilmiş ədəbiyyat korpusu 253 tədqiqat kimi bildirilmişdir.

Mənbədaxili say qeydi: Məqalənin əksər bölmələri və PRISMA-bənzər axını başlanğıc korpusu 287 kimi göstərdiyi halda, istisna meyarlarını təsvir edən bir cümlədə 289 sayı işlədilir. Mənbə bu fərq üçün izah vermir. Verianla bu rəqəmi səssizcə düzəltməyib.

Coğrafi qruplar necə müəyyənləşdirildi?

Coğrafi qruplar müəlliflərin institutuna görə deyil, tətbiqi hal tədqiqatının aparıldığı ölkəyə görə təyin edilmişdir.

230 tətbiqi tədqiqatın 81-i GG-EU, 49-u GG-CH qrupundadır. Bu iki qrup birlikdə tətbiqi korpusun təxminən %57-sini təşkil edir. Buna görə coğrafi müqayisələr bərabər ölçülü nümunələr üzərində aparılmır.

UWB/UQoL ədəbiyyatı həqiqətən artırmı?

Əsas Scopus sorğusundakı 287 sənəd illər üzrə araşdırıldıqda mənbə üç dövr müəyyənləşdirir:

Müəllif bu artımı UWB və UQoL-nin daha geniş WB/QoL sahələri daxilində inkişaf edən müstəqil tədqiqat sahələri kimi qiymətləndirilməsini dəstəkləyən göstəricilərdən biri kimi istifadə edir.

Seçilmiş 253 tədqiqatın təxminən %91-i, yəni 230-u konkret coğrafiyada tətbiq aparılan tədqiqatlardır. 81 müxtəlif müəllif ölkəsinin olduğu sorğu korpusunda VOSviewer ilə aparılan həmmüəlliflik təhlilində 64 ölkədən ibarət əlaqəli şəbəkə əldə edilmişdir.

Tətbiqi tədqiqatların təxminən %80-i UWB/UQoL-ni yaşıl və mavi sahələr, ekosistemlər, yenilənmə, xidmətlər, infrastruktur, hərəkətlilik və ya ətraf mühit keyfiyyəti kimi konkret şəhər xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirir. Təxminən %19-u miqrasiya, sosial qruplar, gənclər, uşaqlar, etnik və gender məsələləri və ya sosial-iqtisadi/mədəni təcrübələr kimi daha abstrakt şəhər dinamikalarına fokuslanır. Konkret şəhər xüsusiyyəti və ya dinamikası ilə əlaqə qurmayan tədqiqatlar təxminən %1-dir.

AI dəstəkli mövzu təsnifatı necə aparıldı?

Müəllif əvvəlcə məqalələrin öz author keywords sahəsini başlanğıc benchmark kimi təhlil etmişdir. 253 məqalədə cəmi 1024 author keyword tapılmış; bunlar 633 unikal anlayışa uyğun gəlmişdir. Orta hesabla 4,05 açar söz/məqalə olmuş, bir məqalədə maksimum açar söz sayı 14, minimum isə 0 olmuşdur.

Daha sonra Microsoft PowerApps standart təsnifat alqoritmindən istifadə edilmişdir.

Glossary dəstəkli mərhələdə üç lüğətdən istifadə edilmişdir: IPTC Media Topics Standard Taxonomy, European Environment Agency Urban Sustainability Glossary və Sweco Group Urban Insight Glossary.

Avtomatik təsnifat nəticələri olduğu kimi qəbul edilməmişdir. Müəllif bütün ədəbiyyat korpusundakı mövzu təyinatlarını manual yoxlamış; lazımsız təkrarları silmiş, səhv və ya qeyri-müəyyən anlayışları dəyişmiş, hər məqalədə ən azı üç mövzunu saxlamağa çalışmış, coğrafi/metodoloji qalıq etiketləri çıxarmış və lazım gəldikdə tam məqaləyə qayıdaraq xülasə mətninin natamam təsnifatını düzəltmişdir.

Bu məqam vacibdir: məqalənin “AI-assisted” olması, 253 məqalənin süni intellektə buraxılıb nəticələrin avtomatik qəbul edilməsi demək deyil.

BT, CT1, CT2 və CTC nə deməkdir?

On iki CTC daha sonra altı geniş tematik sahə altında etiketlənmişdir: human-related, social-related, city-related, governance-related, environment-related və birbaşa UWB/UQoL-related.

Bu iyerarxiya tədqiqat sahəsini “tək mövzu siyahısı” olmaqdan çıxarır. Məsələn, “park”, “urban green space” və əlaqəli oxşar ifadələr əvvəlcə aşağı səviyyədə qruplaşdırıla, daha sonra “green and blue spaces” kimi daha geniş CT2 altında təmsil oluna bilər.

Semantik Şəbəkədəki Əlaqə Səbəblilik Göstərirmi?

Xeyr; bu tədqiqatdakı Semantik Şəbəkə Təhlili əlaqəsi iki tədqiqat mövzusunun eyni sənədlərdə birlikdə mövcudluğunu göstərən istiqamətsiz birgə-görünmə münasibətidir və “X, Y-yə səbəb olur” və ya “X varsa Y olur” formasında səbəb-nəticə və ya məntiqi əlaqə demək deyil.

Semantik Şəbəkə Təhlili addım-addım necə işləyir?

İkinci təsnifat mərhələsində 48 CT2 PowerApps üzərində öyrədilmiş xüsusi təsnifat alqoritmi ilə məqalələrə yenidən təyin edilmişdir. Xüsusi alqoritmin training accuracy dəyəri mənbədə təxminən %85 kimi verilir. Nəticələr yenə bütün ədəbiyyat korpusunda əl ilə yoxlanılmışdır.

Daha sonra UCINET v6.800 istifadə edilərək Semantic Network Analysis aparılmışdır.

İlkin məlumat strukturunda:

• sətirlər = CT2 mövzuları,
• sütunlar = sənədlər,
• xanalar = müvafiq mövzunun sənəddə olub-olmadığını təmsil edən əlaqə strukturudur.

UCINET bu iki-modlu strukturu tək-modlu simmetrik CT2 × CT2 matrisinə çevirir. Beləliklə iki mövzunun neçə sənəddə birlikdə meydana çıxdığını görmək olur.

Şəbəkə istiqamətsizdir. Mənbə heç bir minimum əlaqə həddi qoymayıb; qəbul edilən ən aşağı əlaqə çəkisi 1-dir. Əlaqəsiz izolə edilmiş düyünlər şəbəkə qrafikindən çıxarılmış, lakin təhlildə ayrıca bildirilmişdir.

Degree centrality, bir mövzu düyününün digər mövzu düyünləri ilə neçə birbaşa əlaqəsinin olduğunu ölçür. Mənbə bu ölçünü riyazi tənlik kimi yazmayıb, birbaşa bağların cəmlənməsi kimi izah edib. Buna görə burada mənbədə olmayan yeni centrality tənliyi əlavə edilməyib.

Şəbəkənin “dərin strukturu” nə göstərir?

48 CT2 səviyyəsindəki şəbəkə çoxsaylı mövzu əlaqələrini ətraflı göstərdiyi halda, 12 CTC səviyyəsinə qalxdıqda daha yüksək səviyyəli tədqiqat strukturu ortaya çıxır.

Bu strukturun əsas mesajı fiziki şəhərlə insanın abstrakt təcrübəsinin bir-birindən ayrı olmamasıdır. “Urban scene” və “natural assets” kimi fiziki/ekoloji sahələr human and cultural aspects, health, social dynamics və idarəetmə mövzuları ilə əlaqəlidir.

Müəllif bu strukturu UWB/UQoL-nin çoxsəviyyəli xarakterinin göstəricisi kimi şərh edir: fərd səviyyəsi, şəhər səviyyəsi, ekoloji səviyyə, sosial səviyyə və idarəetmə səviyyəsi bir-biri ilə bağlıdır.

Əsas tematik sahələrdə nə önə çıxır?

İnsanla əlaqəli sahə ən böyük tematik sahədir. Şəxsi və idraki amillər, həyat və asudə vaxt, mədəniyyət və tarix, emosiyalar və qavrayışlar, təhsil, yerə bağlılıq, sağlamlıq, fiziki və psixoloji rifah kimi mövzuları əhatə edir.

Sosial sahə daha parçalıdır. Sosial kapital, sosial strukturlar, icma münasibətləri, ictimai problemlər, ehtiyaclar və sosial-demoqrafik dinamikalar çoxsaylı kiçik mövzular vasitəsilə təmsil olunur.

Şəhər sahəsi mövcud şəhər vəziyyətini və şəhərdəki dəyişiklikləri ayrı şəkildə ehtiva edir. “Services and mobility” mühüm mövzulardan biridir. “Urban environment” yalnız fiziki struktur deyil; tikili mühitin sosial, təbii və ekoloji sahələrlə münasibətlərini də əhatə edir. Accessibility and proximity, neighborhoods, built environment və public spaces bu strukturun mühüm komponentləridir.

İdarəetmə sahəsində public policies, equality and justice və sustainable development önə çıxır. Equality and justice kateqoriyasına sosial bərabərlik, gender və environmental justice kimi alt mövzular daxildir.

Ətraf mühit sahəsində “urban green spaces” çox yüksək təkrarlanma tezliyinə malik əsas mövzulardan biridir. Tədqiqat boyunca yaşıl və mavi sahələrin insan sağlamlığı, psixoloji rifah, emosiyalar, idraki proseslər, asudə vaxt və yerə bağlılıqla güclü əlaqələri görünür.

Tədqiqat mövzuları coğrafiyaya görə necə dəyişir?

Avropa qrupunda təbii aktivlər, sosial dinamikalar və insan/mədəniyyət mövzuları güclüdür. Yaşıl və mavi sahələr, davranış dəyişikliyi, psixoloji bərpa, sosial iştirak, şəhər yenilənməsi və ictimai incəsənət kimi mövzular nəzərəçarpandır.

Çin qrupunda insan/mədəniyyət, sosial-iqtisadi şərait və sosial qruplar daha güclü təmsil olunur. Sürətli şəhərləşmə, kənd–şəhər miqrasiyası, sosial-iqtisadi dəyişiklik və Honq Konq kontekstində yaşıl/mavi sahə tədqiqatları mühüm yer tutur.

Şimali Amerikada sosial, mədəni və etnik məsələlər və təbii aktivlər; Latın Amerikasında təbii aktivlər və siyasətlər; Hindistan regionunda tikili mühit və siyasətlər; Sahara-altı Afrikada siyasət, sağlamlıq, sosial təcrid və əsas xidmətlərə çıxış; Uzaq Şərqdə sürətli şəhərləşmənin sosial-iqtisadi, məkan, planlaşdırma və hərəkətlilik nəticələri daha görünəndir.

Yaxın Şərq + Şimali Afrika qrupunda ədəbiyyatın %70-dən çoxu Türkiyə və İran mənşəli hal tədqiqatlarından gəlir. Bu qrupda ümumi UQoL ölçümü, əlçatanlıq, mədəni mövzular və gənclərlə bağlı tədqiqatlar önə çıxır.

Okeaniya qrupunda siyasət və sağlamlıq mövzuları, xüsusən Māori və Aboriginal icmaları kontekstində əhəmiyyətlidir; bu yerli xalqlar mövzusu müvafiq qrup ədəbiyyatının təxminən %38-ində görünür.

Şərh sərhədi: Bu coğrafi fərqlər regionların UWB/UQoL baxımından real dünyadakı “əhəmiyyət sıralaması” deyil. Hər qrupda tədqiqat sayı və tədqiqat ənənəsi fərqlidir; müəllif də nəticələrin, xüsusən kiçik qruplarda, kəşfiyyat xarakterli qiymətləndirilməli olduğunu bildirir.

Ədəbiyyatda hansı məlumat mənbələrindən istifadə olunur?

Obyektiv və subyektiv məlumat fərqi necə qoyulur?

Mənbə “subyektiv məlumat” anlayışını yalnız insanın özü haqqında bildirdiyi hər şey kimi tərif etmir. Bir şəxs “keçən həftə parka üç dəfə getdim” dedikdə, bu məlumat xaricdən yoxlana bildiyi üçün obyektiv sahəyə daxil edilə bilər. “Parkda özümü nə qədər yaxşı hiss etdim?” kimi qiymətləndirmələr isə subyektiv məlumat sayılır.

Tədqiqat O/S metodoloji strukturunu dörd qrupa ayırır:

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tətbiqi tədqiqatların metodoloji bölgüsü

253 məqaləlik əsas ədəbiyyat korpusunda 230 tətbiqi tədqiqat müəyyən edilmişdir. Altı tədqiqatın tam mətninə çıxış olmadığı üçün ətraflı metodoloji təhlil 224 tədqiqat üzərindən aparılmışdır.

Məlumat mənbəyi növlərində hansı vasitələr üstünlük təşkil edir?

224 tətbiqi tədqiqatda cəmi 337 DST istifadəsi sayılmışdır. Ən geniş yayılmış mənbə %34,12 ilə sorğulardır; bu, 115/337 istifadəyə uyğundur. Statistik məlumatlar %15,73 ilə 53/337, fərdi müsahibələr isə %13,94 ilə 47/337 istifadə göstərir.

Keyfiyyət tədqiqatlarında 70 məlumat mənbəyi istifadəsinin təxminən %44-ü, 31/70 nisbəti ilə fərdi müsahibələrdən; %20-si isə 14/70 nisbəti ilə iştirakçı metodlardan gəlir.

Kəmiyyət tədqiqatlarında 201 məlumat mənbəyi istifadəsinin təxminən %47-si sorğudur, yəni 94/201; təxminən %23-ü isə statistikadır, yəni 47/201.

Qarışıq tədqiqatlar məlumat mənbəyi növləri arasında daha balanslı bölgü göstərir.

Coğrafiya ilə metod arasında da fərq varmı?

Bəli. Çin qrupundakı məlumat mənbəyi istifadələrinin %80-dən çoxu kəmiyyət məlumat mənbələrindən gəlir. Çindəki 49 tətbiqi tədqiqatın %95-dən çoxu S-O və ya O-S qruplarındadır; mövcud statistik məlumat bolluğu O-S yanaşmasının daha çox istifadəsinə imkan verir.

Avropa qrupu məlumat mənbəyi istifadəsi baxımından daha balanslı profil göstərir.

Sahara-altı Afrika qrupu, mənbə müəllifinin şərhinə görə, statistik məlumat çatışmazlığı və geniş strukturlaşdırılmış sorğuların tətbiqindəki çətinliklərlə əlaqəli olaraq daha çox keyfiyyət məlumat mənbəyinə əsaslanır.

Şimali Amerika və Okeaniya qruplarında da keyfiyyət məlumatının payı daha yüksəkdir; tədqiqat bunu bottom-up yanaşmalara və etnik/yerli icma məsələlərinə daha yüksək həssaslıqla əlaqələndirir. Bu izah müəllifin şərhi kimi qəbul edilməlidir; regional səbəb mexanizminin sübutu deyil.

UWB/UQoL necə ölçülür?

Kəmiyyət və ya kəmiyyət+keyfiyyət tipli 180/224 tədqiqatda ölçmə metodları ayrıca araşdırılmışdır.

• Təxminən %38 xüsusi yaradılmış/custom indicator yanaşmasından istifadə edir.
• Təxminən %23 mövcud ölçmə vasitələri ilə xüsusi göstəriciləri birləşdirən qarışıq ölçmə yanaşmasından istifadə edir.
• Təxminən %21 yalnız mövcud standart ölçmə vasitələrindən istifadə edir.
• Təxminən %13 yalnız 1–3 maddədən ibarət azsaylı ölçmələrə əsaslanır.

Azmaddəli qrupda tək maddəli şkalaların payı %58-dir. Həyatdan məmnunluq, xoşbəxtlik və özünüqiymətləndirilmiş sağlamlıq bu cür nümunələr arasındadır. Mənbə tək maddəli ölçmələrin ədəbiyyatda tənqid edildiyini də bildirir.

İcmalda 95 müxtəlif mövcud ölçmə vasitəsi müəyyən edilmiş və cəmi 160 istifadə sayılmışdır. Bunların 71-i yalnız bir dəfə istifadə edilmişdir. Bu nəticə sahənin ölçmə baxımından yüksək müxtəlifliyə malik olduğunu göstərir.

Ən çox istifadə olunan ölçmə vasitələri

Ən çox istifadə olunan 12 vasitə və ya vasitə ailəsi birlikdə 160 istifadənin təxminən %47-sinə, yəni 75/160-na uyğun gəlir. Bunların çoxu subyektiv ölçmə vasitələridir. Mənbə bu qrupda yalnız CQLI-nin obyektiv vasitə olduğunu bildirir.

Digər mühüm tapıntı odur ki, bir çox geniş istifadə olunan vasitə birbaşa “şəhər” sahəsi üçün hazırlanmayıb. Müəllif bunu UWB/UQoL tədqiqatlarının tez-tez ümumi WB/QoL ölçmə vasitələrini konkret şəhər hadisəsinə tətbiq etdiyi barədə tədqiqat hipotezini dəstəkləyən işarə kimi şərh edir.

Kəmiyyət və keyfiyyət metodlarında hansı təhlillərdən istifadə olunur?

Kəmiyyət tədqiqatları çoxdəyişənli təhlillər, faktor təhlili, reqressiya, korrelyasiya, structural equation modeling, decomposition metodları, Analytic Hierarchy Process kimi çoxmeyarlı metodlar və əlçatanlığı, yaxınlığı və ya yaşıl görünürlüğü ölçən məkan təhlilləri kimi çox müxtəlif vasitələrdən istifadə edir.

Keyfiyyət tədqiqatlarında Grounded Theory, Interpretative Phenomenological Analysis, Sen's Capability Approach, Attention Restoration Theory və Stress Reduction Theory kimi çərçivələrə rast gəlinir.

Bu müxtəliflik UWB və UQoL anlayışlarının tək bir standart metodla ölçülən sabit dəyişənlər olmadığını göstərir. Eyni zamanda metodların yerli kontekstlərə uyğunlaşdırılmasına yüksək ehtiyac olduğunu da ortaya qoyur.

UWB və UQoL sahəsində tədqiqat metodları kifayət qədər “human-centric”dirmi?

Mənbə nəticələri iki fərqli istiqamət göstərir.

Müsbət tərəfdə, obyektiv və subyektiv məlumatı birlikdə istifadə edən S+O qrupları ümumi ədəbiyyatın %70-dən çoxunu təşkil edir. Bu, insan təcrübəsini fiziki və ya statistik şəhər məlumatı ilə birlikdə qiymətləndirmə meylinin güclü olduğunu göstərir.

Bununla belə, subyektiv və obyektiv sahələrdəki nəticələrin bir çox tədqiqatda bir-biri ilə aşağı korrelyasiya göstərməsi hələ də açıq metodoloji problemdir.

Daha önəmlisi, tədqiqatların təxminən %68-i kəmiyyət metodlarına əsaslandığı halda, həqiqi mixed qualitative–quantitative tədqiqat yalnız təxminən %12-dir.

Mənbədə yalnız bir tədqiqat kəmiyyət nəticələrini sonradan keyfiyyət tədqiqatı ilə izah etmək üçün istifadə olunan explanatory sequential mixed approach tətbiq etmişdir. Müəllif bunu mühüm tədqiqat boşluğu kimi qiymətləndirir.

Niyə Qarışıq Keyfiyyət–Kəmiyyət Tədqiqatı Üçün Yenilik Sahəsi Görünür?

İcmala görə UWB/UQoL tədqiqatlarında insan təcrübəsi mərkəzi mövzu olsa da, kəmiyyət metodları aydın şəkildə üstünlük təşkil edir və həqiqi qarışıq tədqiqat təxminən %12 səviyyəsindədir; müəllif buna görə kiçik, kontekstə həssas keyfiyyət tədqiqatlarının böyük kəmiyyət məlumat dəstlərindən çıxan nəticələri izah etmək və şərh etmək üçün daha sistemli istifadə edilməsini tədqiqat sahəsinin mühüm inkişaf istiqamətlərindən biri kimi təklif edir.

Top-down və bottom-up yanaşmaları

Top-down yanaşma genişmiqyaslı statistika, mövcud məlumat bazaları və böyük, kontekstdən nisbətən müstəqil sorğularla daha ümumi siyasət nəticələri çıxarmağa meyllidir.

Bottom-up yanaşma yerli sorğu, müsahibə, etnoqrafiya və iştirakçı metodlarla konkret məhəllə və ya icmanın özünəməxsus təcrübəsini daha yaxşı tuta bilər.

İcmalda birincil məlumatın güclü istifadəsi və vətəndaş tərəfindən yaradılmış sorğu/müsahibə/iştirakçı məlumat mənbələrinin yüksək payı iki yanaşma arasında müəyyən tarazlığın olduğunu göstərir.

Bununla belə, tədqiqatların %68,2-si tək-modlu yanaşmadan istifadə edir. Orta və kontekstual məlumatları birlikdə istifadə edən mixed A/C yanaşması isə müzakirə bölməsində təxminən %13,5 kimi verilir.

Subyektiv şəhər təcrübəsi kifayət qədər məkanlaşdırılıbmı?

Mənbənin cavabı əsasən xeyrdir. Subyektiv tədqiqat sahəsində yalnız üç tədqiqatın Public Participatory GIS (PPGIS), yalnız iki tədqiqatın isə koqnitiv xəritədən istifadə etdiyi bildirilir.

Bunun əksinə, subyektiv rifah şkalalarının çoxu güclü zaman miqyasına malikdir: son bir həftə, iki həftə, dörd həftə və ya insanın indiyədək olan həyatını qiymətləndirməsi kimi.

Müəllif burada ikinci tədqiqat boşluğunu görür: rifahın zaman ölçüsü tez-tez ölçüldüyü halda “bu hiss, qiymətləndirmə və ya təcrübə dəqiq olaraq harada baş verdi?” sualı kifayət qədər məkanlaşdırılmır.

Axtarış strategiyası nəticələri təhrif etmiş ola bilərmi?

Müəllif bu sualı ayrıca yoxlamaq üçün ilkin sorğudakı “urban” termininə “city” və “cities” terminlərini də əlavə edərək genişləndirilmiş axtarış aparmışdır.

Genişləndirilmiş sorğu 17 sentyabr 2026 tarixində tətbiq edilmiş və cəmi 395 sənəd əldə edilmişdir. Bunların 108-i özgün sorğuya görə əlavə sənədlərdir.

İlkin istisnadan sonra 108 sənədin 74-ü seçilmiş; manual yoxlamada üç tədqiqat çıxarılmış, yeddi tədqiqat geri əlavə edilmiş və son əlavə korpus 78 tədqiqat olmuşdur.

Bu mərhələdə ChatGPT GPT-5.6 Sol prosesin sürətləndirilməsi üçün dəstək məqsədilə istifadə edilmişdir. Nəticələr manual təsdiqlənmiş; CT2 yoxlaması zamanı 140 dəyişiklik edilmiş və avtomatik mərhələ üçün mənbədə təxminən %60 accuracy bildirilmişdir. Son vəziyyətdə 78 əlavə tədqiqata 352 CT2 təyin edilmiş; orta 4,51 CT2/məqalə əldə edilmişdir.

Bu yüksək korrelyasiyalar müəllif tərəfindən özgün sorğunun ümumi tematik strukturunun kifayət qədər sabit olduğuna dair möhkəmlik yoxlaması kimi şərh edilir.

Lakin genişləndirilmiş sorğu tamamilə eyni nümunə xarakteri yaratmayıb. Əlavə korpusdakı 70 tətbiqi tədqiqatın yalnız 24-ü, təxminən %34-ü, tək şəhər vəziyyətini araşdırdığı halda 46-sı, təxminən %66-sı, çoxşəhərli müqayisədir. Özgün 230 tətbiqi tədqiqatda bunun əksi görünür: 152/230, təxminən %66 tək-şəhər hal tədqiqatı; 78/230, təxminən %34 çoxşəhərli müqayisədir.

Müəllif bu fərqi “cities” sözünün daha yüksək səviyyəli, müqayisəli və ortalamaya əsaslanan tədqiqatları cəlb etməsi ilə əlaqələndirir.

Bundan əlavə, “smart city” baza mövzusu genişləndirilmiş 78 tədqiqatın 8-də göründüyü halda, özgün 253 tədqiqat daxilində yalnız iki nümunədə görünür. Buna görə sorğu ümumi tematik strukturu pozmasa belə, müəyyən alt mövzuların görünürlüğünə təsir edə bilər.

UWB/UQoL-nin dörd tədqiqat əhatəsi

Fənlərarası “nexus” yanaşması

Müəllif dörd tədqiqat əhatəsindən daha irəli gedərək UWB/UQoL-nin fənlərarası sərhədlərini “nexus” anlayışları ilə müzakirə edir.

Epistemic nexus fiziki şəhərin kənarına çıxmağı vurğulayır. Yer kimliyi, emosiyalar, idraki proseslər, mədəniyyət, sosial kimlik və yaddaş fiziki məkanla birlikdə şəhər təcrübəsini qurur.

Urban nexus sıx və stimullaşdırıcı şəhər həyatı ilə rahatlama, bərpa və təbiətlə təmas arasındakı münasibətə fokuslanır. Tikili mühit ilə yaşıl/mavi sahələr bir-birinə zidd iki dünya deyil; dayanıqlı və rifah yönümlü şəhərin bir-birini tamamlayan komponentləri kimi qiymətləndirilir.

Experiential nexus insanın birinci şəxs təcrübəsini sosial və kollektiv strukturlarla əlaqələndirir. Aidiyyət, empowerment, sosial uyğunluq, sosial dəstək və məhəllədən məmnunluq fiziki məkana əlavə olunan ikinci dərəcəli detallar deyil, şəhər həyatı təcrübəsinin bir hissəsidir.

Policy nexus UWB/UQoL-nin insanın öz təcrübəsi ilə yaşanmasına baxmayaraq siyasət və planlaşdırmadan müstəqil olmadığını vurğulayır. Şəhər siyasətləri və idarəetmə insanın birbaşa təkbaşına dəyişə bilmədiyi, lakin gündəlik təcrübəyə nüfuz edən daha yuxarı miqyaslı strukturlardır.

Tədqiqat sahəsini böyüdən mümkün hərəkətverici amillər

Müəllif ədəbiyyatın artımını izah etmək üçün müxtəlif mümkün drivers müzakirə edir. Bunlar birbaşa eksperimental olaraq sübut edilmiş səbəb amilləri deyil, nəşr meyllərinə və tematik nəticələrə əsaslanan şərhlərdir.

Dayanıqlılıq hərəkətvericisi: WB/QoL ilə dayanıqlı şəhər inkişafının getdikcə daha çox birlikdə nəzərdən keçirilməsi.

Bərabərlik hərəkətvericisi: İcmalda şəhərlərin rəqabətliliyi və ya cəlbediciliyindən daha çox sakinlər, miqrantlar, həssas qruplar və şəhər–kənd fərqləri kimi məsələlərin daha sıx görünməsi səbəbindən müəllif equality temasının daha güclü hərəkətverici qüvvə olduğunu düşünür.

Post-pandemic hərəkətvericisi: COVID-dən sonra bərabərlik, yaxınlıq, əlçatanlıq, hərəkətlilik, açıq sahə və yaşıl sahə kimi şəhər xüsusiyyətlərinin əhəmiyyətinin yenidən qiymətləndirilməsi.

Policy driver: Avropa və Çin kimi regionların fərqli sosial-iqtisadi və idarəetmə kontekstlərinin tədqiqat mövzularını fərqli şəkildə formalaşdırması.

Sense driver: Şəhərlərin yalnız iqtisadi imkan və innovasiya mərkəzi deyil, insanların məna, kimlik və aidiyyət inkişaf etdirdiyi “hubs of sense” kimi nəzərdən keçirilməsi.

Mənbə “cəlbedicilik/competitiveness” izahını isə gözləniləndən daha zəif dəstəklənmiş hesab edir: yalnız bir tədqiqat açıq şəkildə şəhər cəlbediciliyini, üç tədqiqat isə rəqabətliliyi araşdırır.

Reflexive urban science təklifi

İcmalın sonunda müəllif şəhər tədqiqatının yalnız böyük kəmiyyət məlumat dəstlərinin modelləşdirilməsinə əsaslanmasının kifayət etməyə biləcəyini müdafiə edir. Böyük məlumat güclü ümumi nümunələri göstərdiyi halda, kiçik və fokuslanmış keyfiyyət məlumatı bu nümunələrin insanların real həyatında nə məna daşıdığını izah edə bilər.

Təklif olunan yanaşma kəmiyyət tədqiqatını rədd etmir. Əksinə, kəmiyyət tədqiqatını keyfiyyət şərhi ilə zənginləşdirməyi məqsəd qoyur.

Gələcək üçün təklif olunan iki əsas metodoloji istiqamət

Birinci istiqamət: Kəmiyyət və keyfiyyət tədqiqatlarının daha çox inteqrasiyası. Müəllif xüsusilə keyfiyyət tədqiqatının kəmiyyət tədqiqatından əvvəl bottom-up tema yaratmaq, kəmiyyət tədqiqatından sonra isə nəticələri şərh etmək üçün istifadə oluna biləcəyi struktur təklif edir.

İkinci istiqamət: Tədqiqatın həqiqətən place-based hala gəlməsi. Bunun üçün məkan və zaman tədqiqat ölçülərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi, insanın olduğu mühitin fiziki strukturu ilə həmin mühitə verdiyi mənaların birgə araşdırılması lazımdır.

Bu çərçivə üç nəzəri mənbədən ilhamlanır:

• Construal Level Theory: Hadisədən psixoloji və ya fiziki məsafə artdıqca düşüncənin daha abstrakt və kontekstdən qopuq hala gələ biləcəyi fikri.
• Phenomenology of lived experience: Cari təcrübənin keçmiş bilik, yaddaş, gözlənti və gələcəyə yönəlmiş proyeksiyalarla birlikdə formalaşması.
• Humanistic geography: İnsan davranışının yalnız həndəsi məkanda deyil, insanlar tərəfindən məna verilmiş yerlərdə baş verməsi.

Müəllif bu üç sahəni birləşdirərək çoxmiqyaslı və məkan-zamanlı UWB/UQoL tədqiqat çərçivəsi təklif edir. “Burada və indi olmaq” yalnız koordinat və zaman möhürü deyil; kontekstdən gələn təsirlər, keçmiş təcrübə, gələcək gözləntilər və insanın öz şərhetmə prosesi birlikdə işləyir.

Tədqiqatın birbaşa dəstəklədiyi nəticələr

• UWB və UQoL tədqiqatları 2000–2024 dövründə güclü şəkildə artmışdır.
• Seçilmiş ədəbiyyatın təxminən %91-i konkret coğrafiyalarda aparılmış tətbiqi şəhər tədqiqatlarından ibarətdir.
• UWB/UQoL tədqiqat sahəsi insan, sosial, fiziki şəhər, ətraf mühit və idarəetmə ölçülərini birlikdə əhatə edən multidimensional struktura malikdir.
• UWB və UQoL bir-birinə yaxın, lakin tam sinonim olmayan anlayışlardır.
• UWB/SWB semantik olaraq təbii aktivlər, fərdi/insani mövzular və sosial qruplarla daha güclü əlaqə göstərir.
• UQoL şəhərləşmə, xidmət/hərəkətlilik, sosial-iqtisadi şərait, əlçatanlıq və digər şəhər xüsusiyyətləri ilə daha güclü əlaqə göstərir.
• Avropa və Çin qruplarında tədqiqat sıxlığı digər coğrafi qruplardan aydın şəkildə yüksəkdir.
• 224 tətbiqi tədqiqatda kəmiyyət metodları üstünlük təşkil edir.
• Həqiqi mixed quantitative–qualitative tədqiqatların payı məhduddur.
• Subyektiv şəhər təcrübəsinin PPGIS və koqnitiv xəritə kimi məkan vasitələri ilə təmsili nadirdir.
• UWB/UQoL ölçümündə çoxsaylı müxtəlif vasitələr və custom indicator yanaşmaları istifadə olunur.
• Genişləndirilmiş axtarış strategiyası yoxlaması özgün tematik strukturla yüksək korrelyasiya göstərmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• 253 məqalənin bütün dünya UWB/UQoL ədəbiyyatını tam təmsil etdiyi göstərilməyib.
• Semantik şəbəkədə iki mövzu arasındakı əlaqə səbəblilik sübutu deyil.
• Degree centrality bir mövzunun elmi olaraq “daha doğru” və ya “daha vacib” olduğunu göstərmir; şəbəkədəki birbaşa əlaqələrin sayını göstərir.
• UWB ilə UQoL arasındakı inward/outward fərqi bütün fənlərdə dəyişməz universal tərif kimi sübut edilməyib; bu icmalın semantik nəticələrindən yaradılmış konseptual şərhdir.
• Avropa və ya Çində daha çox tədqiqatın olması həmin regionlarda real UWB/UQoL səviyyəsinin daha yüksək olduğu demək deyil.
• Yaşıl və mavi sahələrin semantik şəbəkədə mərkəzi olması hər yaşıl sahə müdaxiləsinin avtomatik olaraq rifahı artırdığını sübut etmir.
• AI təsnifatı səhvsiz deyil; hər iki AI dəstəkli mərhələdə manual yoxlama lazım olub.
• Genişləndirilmiş sorğudakı yüksək tematik korrelyasiya bütün mümkün axtarış sətirlərinin eyni nəticə verəcəyini sübut etmir.
• Tədqiqatın təklif etdiyi reflexive urban science çərçivəsi eksperimental olaraq təsdiqlənmiş vahid ölçmə sistemi deyil; ədəbiyyat nəticələrindən hazırlanmış gələcək tədqiqat çərçivəsidir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Korpus ölçüsü və sorğu əhatəsi: Müəllif UWB/UQoL ilə əlaqəli ədəbiyyatın genişliyi nəzərə alındıqda 253 tədqiqatın nisbətən məhdud qaldığını qəbul edir. Scopus-da yalnız müəyyən mövzu sahələrinin saxlanması təmsilçilik sərhədi yarada bilər.

Self-selection bias: Axtarış sətrinin dizaynı bəzi mövzuları digərlərindən daha güclü tuta bilər. “Smart city” nümunəsi bunu göstərir.

Dil məhdudiyyəti: İngilisdilli olmayan tədqiqatlar çıxarılmışdır. Bu, yerli tədqiqat ənənələrinin bir hissəsini görünməz edə bilər.

Coğrafi balanssızlıq: Avropa və Çin tətbiqi hal tədqiqatlarında üstünlük təşkil edir. Buna görə daha kiçik coğrafi qruplarla müqayisələr daha ehtiyatla şərh edilməlidir.

AI təsnifat qeyri-müəyyənliyi: İlkin təsnifat mərhələsində manual yoxlama 325 dəyişiklik tələb etmiş və təxminən %72 dəqiqlik bildirilmişdir. Genişləndirilmiş sorğunun qiymətləndirilməsində də manual yoxlamadan sonra təxminən %60 avtomatik accuracy bildirilmişdir. AI çıxışları mənbə tərəfindən ground truth kimi qəbul edilməyib.

Semantik şəbəkənin təbiəti: Şəbəkə yalnız eyni sənəddə birlikdə istifadə olunan mövzuları təmsil edir. Tədqiqat nəticələrinin istiqamətini, təsir ölçüsünü və ya səbəb mexanizmini birbaşa ölçmür.

Metodoloji təsnifat: Məlumat növlərinin O/S, P/S, A/C və QN/QL kateqoriyalarına ayrılması tədqiqatın analitik çərçivəsinə əsaslanır; bu kateqoriyalar bütün fənlərin məcburi təsnifat standartı deyil.

Son elmi mesaj

Bu icmalın əsas töhfəsi “hansı şəhər daha yaxşıdır?” sualına cavab vermək deyil. Əsas töhfə şəhərdə rifahın və həyat keyfiyyətinin tək göstərici, tək fiziki mühit dəyişəni və ya tək psixoloji şkala ilə izah edilə bilməyəcəyini göstərməkdir.

Şəhər insanın içində yaşadığı fiziki konteyner deyil. İnsan, təbii mühit, sosial münasibətlər, iqtisadi şərait, mədəniyyət, xidmətlər, siyasət, aidiyyət və şəxsi təcrübə bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir.

Buna görə gələcək UWB/UQoL tədqiqatlarının yalnız daha çox məlumat toplaması deyil, müxtəlif məlumat növlərinin bir-birini izah etməsini təmin etməsi; kəmiyyət nümunəsini keyfiyyət mənası ilə, zaman ölçüsünü məkanla və yuxarı miqyaslı siyasət məlumatını fərdin yerli təcrübəsi ilə daha güclü əlaqələndirməsi nəticəsinə gəlinir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Grasping the Multifaceted Nature of Urban Wellbeing: Trends, Insights, and Perspectives from a Literature Review

Müəllif: Roberto Malvezzi.

Müəllif sayı: Tək müəllif.

Corresponding author: Mənbə PDF ayrıca corresponding-author ulduzu/etiketi vermir; tək müəllifin əlaqə e-poçtu mənbədə təqdim edilib.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Tətbiq edilmir; tədqiqat tək müəlliflidir.

Qurum: Institute of Applied Mathematics and Information Technologies “E. Magenes”, National Research Council of Italy (IMATI-CNR), Via de Marini 6, 16149 Genoa, Italy.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / nömrə / məqalə: Volume 10, Issue 10, Article 576.

DOI: 10.3390/urbansci10100576.

Rəsmi keçid: https://doi.org/10.3390/urbansci10100576

Təqdim: 31 iyul 2026.

Reviziya: 24 sentyabr 2026.

Qəbul: 28 sentyabr 2026.

Nəşr: 6 oktyabr 2026.

Mənbə növü: Review; AI dəstəkli tematik təsnifat, iyerarxik semantik klasterləşdirmə, Semantik Şəbəkə Təhlili, metodoloji təhlil və coğrafi müqayisəni birləşdirən struktur ədəbiyyat icmalı.

Hakemlik statusu: Hakemli Urban Science jurnalında dərc olunmuş Version of Record məqaləsidir.

Preprint: Mənbə PDF və yoxlanmış rəsmi MDPI nəşr qeydi ayrıca preprint versiyası müəyyənləşdirmir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas ədəbiyyat dövrü: 2000–2024.

Əsas məlumat bazası: Scopus.

Əsas sorğu tarixi: 16 aprel 2025.

Əsas korpus: Mənbənin əsas istifadəsinə görə 287 sənəd; tək bir metod cümləsində 289 yazılıb.

Seçilmiş Literature Body: 253 tədqiqat.

Tətbiqi tədqiqatlar: 230/253, təxminən %91.

Metodoloji təhlil alt çoxluğu: Altı tam mətnə çıxış olmadığı üçün 224 tədqiqat.

Tematik təsnifat: Microsoft PowerApps standart classification algorithm; glossary dəstəkli avtomatik təsnifat və bütün korpusda manual yoxlama.

Təsdiqlənmiş Base Topic sayı: 1168; orta 4,62/məqalə.

Klasterləşdirmə: Agglomerative hierarchical clustering; 95 CT1 → 48 CT2 → 12 CTC.

Semantik şəbəkə təhlili: UCINET v6.800; CT2 düyünləri və sənəd birgə-görünmələrindən tək-modlu istiqamətsiz semantik şəbəkələr.

Ölkə həmmüəlliflik təhlili: VOSviewer v1.6.20.

Genişləndirilmiş axtarış tarixi: 17 sentyabr 2026.

Genişləndirilmiş sorğu: “urban” termininə əlavə olaraq “city” və “cities” terminləri əlavə edilmişdir.

Genişləndirilmiş xam nəticə: 395 sənəd; özgün sorğuya görə 108 əlavə sənəd.

Genişləndirilmiş seçilmiş əlavə korpus: Manual yoxlamadan sonra 78 tədqiqat.

Genişləndirilmiş CT2 təyinatı: 352; orta 4,51/məqalə.

Generative AI istifadəsi: Mənbə OpenAI ChatGPT GPT-5.6 Sol-un yalnız Section 2.7-dəki search strategy assessment əməliyyatlarını sürətləndirmək və Section 3.5-dəki Figure 18–19 hazırlanmasına dəstək olmaq məqsədilə istifadə edildiyini; müəllifin çıxışları nəzərdən keçirib redaktə etdiyini və məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü bildirir.

Supplementary Materials: Table S1 seçilmiş məqalələri və baza etiketlərini; Table S2 ölçmə vasitələrinin tam siyahısını ehtiva edir.

Maliyyələşdirmə bəyanatı: Mənbənin Funding bölməsində “This research received no external funding” bildirilir.

Dəstək / təşəkkür qeydi: Acknowledgments bölməsində tədqiqatın RAISE — Robotics and AI for Socio-economic Empowerment — Spoke 1, Urban Technologies for Inclusive Engagement layihəsi tərəfindən dəstəkləndiyi; layihənin European Union NextGenerationEU və Italian Ministry of University and Research çərçivəsində NRRP Mission 4, Component 2, Investment 1.5, project ECS00000035 ilə əlaqəli olduğu ayrıca göstərilir. Verianla bu iki mənbə bəyanatını bir-birinə çevirmədən ayrı şəkildə saxlayır.

Məlumat əlçatanlığı: Məqalənin nəticələrini dəstəkləyən xam məlumatların müəllifdən sorğu əsasında təmin ediləcəyi bildirilir.

Maraq toqquşması: Müəllif maraq toqquşması olmadığını bəyan edir.

Müəllif töhfələri: PDF-də ayrıca “Author Contributions” bölməsi bildirilmir; tədqiqat tək müəlliflidir və Verianla mənbədə olmayan CRediT rolları yaratmayıb.

Əsas mənbədaxili uyğunsuzluq: Əsas metod və nəticə anlatımı ilə PRISMA-bənzər Şəkil 2 başlanğıc Scopus korpusunu 287 kimi verdiyi halda, istisna meyarları bölməsindəki tək bir cümlədə 289 yazılıb. Mənbə bu fərqi izah etmir.

Əsas elmi sərhəd: Tədqiqat seçilmiş 253 nəşrin struktur ədəbiyyat təhlilidir. Semantik şəbəkədəki əlaqələr mövzu birgə-görünməsidir, səbəb təsiri deyil. Coğrafi qrupların tədqiqat sayları bərabər deyil. AI təsnifatı manual yoxlama tələb edib. Təklif olunan multiscale spatio-temporal və reflexive urban science çərçivəsi gələcək tədqiqatlar üçün konseptual/metodoloji təklifdir; eksperimental olaraq təsdiqlənmiş vahid UWB/UQoL modeli deyil.