AB iqtisadi təhlükəsizliyi, bu tədqiqatda Avropa İttifaqının geoiqtisadi rəqabət şəraitində strateji zəifliklərini azaltmaq, kritik aktivlər üzərində nəzarət qabiliyyətini qorumaq və uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətini saxlamaq bacarığını ifadə edən çoxölçülü idarəetmə problemidir. Tədqiqat Avropa İqtisadi Təhlükəsizlik Strategiyasını və əlaqəli Aİ tənzimləmələrini sistemli şəkildə araşdıran anlayış-yönümlü keyfiyyət siyasət təhlilindən istifadə edir. Əsas nəticə Aİ-nin iqtisadi təhlükəsizlik sahəsində liberal açıqlıqdan imtina edib klassik proteksionizmə keçməsi deyil; bazar açıqlığını, strateji müdaxiləni və beynəlxalq tərəfdaşlıqları birlikdə istifadə edən hibrid idarəetmə modeli formalaşdırmasıdır. Bu nəticə siyasətin effektivliyinin kəmiyyət qiymətləndirilməsi deyil; tədqiqat mexanizmləri və idarəetmə arxitekturasını izah edir.

Analitik çərçivədə üç izahedici qat mövcuddur: sistemli geoiqtisadi təzyiqlər, Aİ səviyyəsində siyasət cavabları və daxili siyasi-iqtisadi dinamika. Onların qarşılıqlı təsiri iqtisadi təhlükəsizliyi formalaşdırır. Dayanıqlılıq, strateji aktivlər üzərində nəzarət və rəqabət qabiliyyəti isə yaranan iqtisadi təhlükəsizlik modelinin qiymətləndirildiyi üç nəticə ölçüsüdür.

Avropa İqtisadi Təhlükəsizlik Strategiyasının Promote–Protect–Partner arxitekturası bu transformasiyanın siyasət səviyyəsində əsas ifadəsidir. Promote rəqabət qabiliyyətini və sənaye potensialını gücləndirməyə; Protect kritik aktivləri və strateji sektorları qorumağa; Partner isə asılılıqları tam iqtisadi ayrılma əvəzinə şaxələndirmə və tərəfdaşlıq yolu ilə idarə etməyə yönəlib.

Tədqiqat iqtisadi təhlükəsizliyin üç əsas və daimi kompromis yaratdığını müəyyən edir: səmərəliliklə dayanıqlılıq, açıqlıqla nəzarət və inteqrasiya ilə parçalanma. Bu gərginliklərin tam həll edilə biləcəyi deyil, üzv dövlətlərin seçimləri, şirkət maraqları və institusional məhdudiyyətlər şəraitində davamlı idarə edilməli olduğu irəli sürülür.

Tədqiqat problemi

Avropa İttifaqının iqtisadi modeli uzun müddət bazar açıqlığı, çoxtərəflilik, beynəlxalq iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və tənzimləyici idarəetmə üzərində qurulmuşdur. Lakin geosiyasi rəqabət, texnoloji mübarizə, təchizat zənciri zəiflikləri və iqtisadi münasibətlərin siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə oluna bilməsi açıqlığın yalnız iqtisadi fayda deyil, eyni zamanda strateji risk də yarada biləcəyini görünən etmişdir.

COVID-19 pandemiyası qlobal təchizat zəncirlərinin həddindən artıq cəmləşməsinin zəifliklərini üzə çıxarmış; Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi enerji asılılıqlarının strateji risklərini ön plana çıxarmış; ABŞ–Çin texnoloji rəqabəti isə yarımkeçiricilər, süni intellekt və kritik xammallar kimi sahələrdə iqtisadiyyatla təhlükəsizliyin getdikcə daha çox iç-içə keçdiyini göstərmişdir.

Bu şəraitdə əsas problem Aİ-nin iqtisadi açıqlığın verdiyi səmərəlilik və bazara çıxış üstünlüklərindən tam imtina etmədən strateji asılılıqları necə azalda bilməsidir.

Ədəbiyyatdakı boşluq

Mənbəyə görə mövcud ədəbiyyatın əhəmiyyətli hissəsi iqtisadi təhlükəsizlik siyasətlərini təsvir edir və ya konseptual müzakirələri sintez edir; lakin Aİ iqtisadi idarəetməsinin niyə və hansı mexanizmlər vasitəsilə dəyişdiyini sistemli şəkildə izah edən çərçivələr daha məhduddur.

İkinci boşluq xarici geosiyasi təzyiqlərlə daxili siyasi-iqtisadi amillər arasındakı əlaqənin çox vaxt intuitiv şəkildə qəbul edilməsi, lakin inteqrasiya olunmuş izah modelində kifayət qədər nəzəri əsaslandırılmamasıdır.

Tədqiqat bu boşluqları sistemli təzyiqləri, siyasət alətlərini və daxili siyasi-iqtisadi dinamikanı vahid izahedici çərçivədə birləşdirərək doldurmağı hədəfləyir.

Tədqiqat sualı

Tədqiqatın mərkəzi sualı budur: Güclənən geoiqtisadi rəqabət iqtisadi təhlükəsizliyin yüksəlişi vasitəsilə Aİ iqtisadi idarəetməsini necə yenidən formalaşdırır və bazar açıqlığı ilə strateji müdaxiləni birləşdirən hibrid modelin yaranmasını hansı mexanizmlər izah edir?

Aİ iqtisadi təhlükəsizliyi bu tədqiqatda nə deməkdir?

Tədqiqatda iqtisadi təhlükəsizlik siyasi-iqtisadi sistemin geoiqtisadi rəqabət şəraitində strateji zəiflikləri azalda, kritik aktivlər üzərində nəzarət qabiliyyətini qoruya və uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətini davam etdirə bilməsi kimi müəyyən edilir. Buna görə iqtisadi təhlükəsizlik tək bir siyasət və ya yalnız milli təhlükəsizlik anlayışı deyil; dayanıqlılıq, nəzarət, rəqabət qabiliyyəti və iqtisadi açıqlıq arasında tarazlıq qurulmasını tələb edən çoxölçülü idarəetmə problemidir.

İqtisadi təhlükəsizliyin üç nəticə ölçüsü

Bu üç ünsür tədqiqatın izahedici səviyyələri deyil. Bunlar yaranan iqtisadi təhlükəsizlik siyasətinin nəticələrinin qiymətləndirildiyi ölçülərdir.

Geoiqtisadiyyat nədir?

Mənbədə geoiqtisadiyyat ticarət, investisiya, maliyyə və texnologiya kimi iqtisadi alətlərin yalnız iqtisadi səmərəlilik üçün deyil, strateji və geosiyasi məqsədlərlə istifadə edilməsini izah edən davranış məntiqidir.

İxrac nəzarətləri, investisiya yoxlama mexanizmləri, sanksiyalar və sənaye subsidiyaları bu transformasiyanın nümunələridir. Belə bir mühitdə iqtisadi qarşılıqlı asılılıq həm ortaq qazanc mənbəyi, həm də siyasi təzyiq üçün istifadə oluna bilən zəiflik kanalı ola bilər.

Silahlandırılmış qarşılıqlı asılılıq

Tədqiqatın nəzəri fonunda “weaponized interdependence”, yəni iqtisadi şəbəkələrdə mərkəzi mövqelərin siyasi və ya strateji təzyiq üçün istifadə oluna bilməsi mühüm yer tutur.

Maliyyə sistemində, texnologiya ekosistemində və ya təchizat zəncirində mərkəzi mövqe iqtisadi aktora digər tərəflərin çıxışını məhdudlaşdırmaq və ya şərtləndirmək gücü verə bilər. Buna görə yüksək qarşılıqlı asılılıq yalnız səmərəlilik deyil, həm də asimmetrik zəiflik yarada bilər.

Açıq strateji muxtariyyət

Tədqiqat açıq strateji muxtariyyəti iqtisadi özünütəminetmə və ya iqtisadi millətçilik kimi müəyyən etmir. Anlayış qlobal iqtisadiyyatla inteqrasiya davam edərkən lazım gəldikdə müstəqil strateji hərəkət qabiliyyətinə malik olmağı ifadə edir.

Bu struktur hibriddir: Aİ bir tərəfdən çoxtərəfliliyi, azad ticarəti və tənzimləyici açıqlığı dəstəkləməyə davam edərkən, digər tərəfdən sənaye siyasəti, investisiya yoxlaması və texnologiya tənzimlənməsi kimi seçici strateji müdaxilələrdən istifadə edir.

De-risking ilə tam iqtisadi ayrılma eyni şeydirmi?

Xeyr. Mənbənin istifadə etdiyi de-risking yanaşması müəyyən təchizatçılara, texnologiyalara və ya strateji girdilərə həddindən artıq asılılığı azaltmağı hədəfləyir; iqtisadi münasibətləri tamamilə dayandırmağı nəzərdə tutmur. Aİ-nin yanaşması qlobal inteqrasiyanın iqtisadi faydalarını qoruyarkən strateji asılılıqların idarə edilməsinə əsaslanır.

Tədqiqatın analitik çərçivəsi

Bu üç qatın qarşılıqlı təsiri hibrid idarəetmə nəticəsini yaradır. Buna görə geoiqtisadi rəqabət birbaşa və mexaniki şəkildə vahid Aİ siyasətinə çevrilmir. Xarici təzyiqlər Aİ-nin çoxsəviyyəli institusional sistemi və iqtisadi aktorların maraqları vasitəsilə süzülür.

Mənbə Şəkil 1-in analitik məntiqi

Mənbənin 8-ci səhifəsindəki Şəkil 1 tədqiqatın bütün izahedici modelini bir axın daxilində göstərir. Birinci səviyyədə geosiyasi rəqabət, qarşılıqlı asılılığın siyasiləşməsi, texnoloji rəqabət, iqtisadi siyasətin strateji alətə çevrilməsi və şoklar yer alır.

İkinci səviyyədə Aİ-nin iqtisadi təhlükəsizlik cavabı Promote–Protect–Partner strukturu ilə təmsil olunur. Üçüncü səviyyədə bölgü təsirləri, şirkət maraqları, üzv dövlətlər arasındakı fərqlər və institusional məhdudiyyətlər yer alır.

Bunların qarşılıqlı təsirindən bazar açıqlığı ilə seçici strateji müdaxiləni birləşdirən “Aİ iqtisadi təhlükəsizliyinin hibrid idarəetmə modeli” yaranır. Şəkil həmçinin bu nəticəni dayanıqlılıq, strateji aktivlər üzərində nəzarət və rəqabət qabiliyyəti üzrə qiymətləndirir; səmərəlilik–dayanıqlılıq, açıqlıq–nəzarət və inteqrasiya–parçalanma kompromislərini modelin kənarında görünən edir.

Mənbə Şəkil 2-nin analitik məntiqi

9-cu səhifədəki Şəkil 2 daha sadə siyasət zənciri qurur:

Geoiqtisadi təzyiqlər → strateji siyasət cavabı → iqtisadi təhlükəsizlik nəticələri.

Birinci qutuda geosiyasi rəqabət, silahlandırılmış qarşılıqlı asılılıq və texnoloji rəqabət; ikinci qutuda Promote, Protect və Partner; üçüncü qutuda isə dayanıqlılıq, strateji muxtariyyət və rəqabət qabiliyyəti yer alır.

Şəkil 1 tədqiqatçıların hazırladığı geniş izahedici çərçivəni, Şəkil 2 isə Avropa İqtisadi Təhlükəsizlik Strategiyasının əsas siyasət arxitekturasını göstərir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqatın metodu anlayış-yönümlü keyfiyyət siyasət təhlilidir. Tədqiqatçılar formal hipotez testi, ekonometrik əmsal qiymətləndirilməsi və ya siyasət effektivliyinin kəmiyyət qiymətləndirilməsini aparmırlar.

Metod dörd əsas analitik əməliyyata əsaslanır:

1. Sənəd təhlili: Əsas Aİ strategiya və tənzimləmə sənədlərinin məqsəd, məzmun və idarəetmə məntiqinin sistemli araşdırılması.
2. Şərhedici təhlil: Geoiqtisadi təzyiqlər, siyasət cavabları və siyasi-iqtisadi dinamika arasındakı mexanizmlərin izah edilməsi.
3. Anlayış-yönümlü analitik çərçivə: Bütün empirik materialın sistemli, siyasət və siyasi-iqtisadi səviyyələrdə ardıcıl şəkildə təsnif edilməsi.
4. Analitik müqayisə və triangulyasiya: Müxtəlif siyasət alətlərinin strateji məqsədinin, iqtisadi məntiqinin, bölgü təsirlərinin və fərqli mənbə növlərinin bir-birini təsdiqləyib-təsdiqləmədiyinin qiymətləndirilməsi.

İlkin sənədlər toplusu

Bu sənədlər tədqiqatın ilkin empirik korpusunu təşkil edir. Akademik ədəbiyyatdan isə sənədlərdən müstəqil yeni empirik nəticələr yaratmaq üçün deyil, müşahidə olunan siyasət transformasiyasını nəzəri şəkildə izah və kontekstləşdirmək üçün istifadə edilmişdir.

Promote–Protect–Partner modeli necə işləyir?

Promote rəqabət qabiliyyətini, innovasiyanı və sənaye potensialını gücləndirməyi; Protect strateji aktivləri, texnologiyaları və kritik sektorları xarici risklərdən qorumağı; Partner isə asılılıqları əməkdaşlıq və təchizatın şaxələndirilməsi yolu ilə idarə etməyi hədəfləyir. Hər üçü birlikdə istifadə edildiyinə görə Aİ iqtisadi təhlükəsizliyi yalnız proteksionist tədbirlərdən ibarət deyil; açıqlıqla strateji müdaxiləni eyni idarəetmə strukturu daxilində birləşdirir.

Promote: rəqabət qabiliyyəti strateji potensiala çevrilir

Promote sütunu innovasiya, sənaye potensialı, Vahid Bazarın dərinləşdirilməsi və strateji texnologiyaların dəstəklənməsi üzərində qurulub.

Bu yanaşmada rəqabət qabiliyyəti yalnız daha yüksək iqtisadi səmərəlilik demək deyil. Yarımkeçiricilər, qabaqcıl texnologiya və kritik istehsal qabiliyyətləri iqtisadi potensialla yanaşı geosiyasi hərəkət imkanlarına da təsir edən strateji resurslara çevrilir.

Mənbənin vurğuladığı risk sənaye siyasəti və dövlət dəstəyinin Vahid Bazar daxilində rəqabəti poza bilməsi və ya daha yüksək maliyyə imkanlarına malik üzv dövlətləri üstün mövqeyə gətirə bilməsidir.

Protect: strateji nəzarət və riskin azaldılması

Protect sütunu FDI yoxlaması, ixrac nəzarətləri, xarici investisiya nəzarətləri və Anti-Coercion Instrument kimi müdafiə xarakterli alətləri əhatə edir.

Məntiq asimmetrik iqtisadi asılılığın başqa bir aktor tərəfindən siyasi təzyiqə çevrilə biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanır. Buna görə Aİ kritik aktivlərə çıxışı və texnologiya transferini müəyyən şərtlər daxilində daha fəal tənzimləyir.

Lakin qoruma alətləri Avropa şirkətləri üçün xərc yarada, qlobal əməliyyatları məhdudlaşdıra və ticarət tərəfdaşları ilə gərginlik yarada bilər. Mənbəyə görə Aİ-nin bu alətlərdən seçici və proporsional şəkildə istifadə etməyə çalışmasının səbəbi budur.

Partner: ayrılma əvəzinə strateji şaxələndirmə

Partner sütunu ticarət sazişləri, Global Gateway, strateji tərəfdaşlıqlar və kritik xammal sazişləri kimi alətləri əhatə edir.

Əsas məntiq vahid aktordan həddindən artıq asılılığı azaldarkən qlobal bazarlara çıxışı qorumaqdır. Buna görə tərəfdaşlıq iqtisadi təhlükəsizliyin “xarici dünyadan qopma” deyil, “qarşılıqlı asılılığı yenidən qurma” ölçüsüdür.

Lakin şaxələndirmə asılılığı tam aradan qaldırmır. Yeni təchizatçı və tərəfdaşların yaranması yeni strateji asılılıq formaları yarada bilər.

Promote–Protect–Partner xülasə cədvəli

Üç struktur kompromis

Mənbə bu kompromislərin tam həll ediləcək problemlər olmadığını müdafiə edir. Hibrid model bu gərginlikləri vəziyyətə və sektora görə davamlı şəkildə idarə edir.

Sektorlar üzrə bazar məntiqi və təhlükəsizlik məntiqi

Daxili siyasi-iqtisadi dinamika niyə kritikdir?

Xarici təhdid eyni olsa belə bütün Aİ üzvləri eyni siyasətə üstünlük vermir. İqtisadi struktur, ixrac asılılığı, maliyyə imkanları, geosiyasi məruzqalma və sənaye profili milli seçimləri fərqləndirir.

Mənbə Almaniyanın güclü ixrac strukturu səbəbindən qlobal bazarlara çıxışı və həddindən artıq parçalanmadan yayınmağı daha çox önəmsəyə bildiyini; Fransanın isə sənaye siyasəti və strateji muxtariyyət istiqamətində daha müdaxiləçi yanaşmanı dəstəklədiyini bildirir. Niderland kimi daha kiçik açıq iqtisadiyyatlar təhlükəsizliklə ticarət açıqlığı arasında tarazlıq axtarır.

Şirkət maraqları və qlobal dəyər zəncirləri

Avropa şirkətlərinin əhəmiyyətli hissəsi qlobal təchizatçı, müştəri və investisiya şəbəkələrinə bağlıdır. Bu şirkətlər iqtisadi təhlükəsizlik tədbirlərinin bəzilərini dəstəkləsələr belə, tənzimləyici qeyri-müəyyənliyin, ixrac nəzarətlərinin və ya investisiya məhdudiyyətlərinin xərclərindən narahat ola bilərlər.

Hamburq Limanında COSCO-nun pay əldə etmək cəhdi mənbədə bu gərginliyin konkret nümunəsi kimi istifadə olunur. Kommersiya aktorları iqtisadi əlaqənin faydasını vurğulayarkən, təhlükəsizlik yönümlü aktorlar kritik infrastruktura xarici çıxışın strateji riskini ön plana çıxarmışlar.

Üzv dövlətlərin fərqli maliyyə imkanları

Sənaye siyasəti və dövlət yardımlarında bütün üzv dövlətlərin eyni maliyyə imkanlarına malik olmaması hibrid modelin başqa bir daxili gərginliyidir. Böyük maliyyə resurslarına malik dövlətlər strateji sektorlarını daha güclü dəstəkləyə bildiyi halda, daha məhdud imkanlara malik üzvlər geridə qala bilər.

Bu vəziyyət iqtisadi təhlükəsizlik siyasətinin Vahid Bazarın bütövlüyünü qoruyarkən milli sənaye potensialını dəstəkləməli olması dilemmasını gücləndirir.

Aİ-nin institusional quruluşu

Aİ tam mərkəzləşdirilmiş iqtisadi səlahiyyətə malik milli dövlət deyil. Səlahiyyətlər Avropa Komissiyası, üzv dövlətlər və digər institutlar arasında bölüşdürülüb. Buna görə iqtisadi təhlükəsizlik siyasətləri çox vaxt hərtərəfli mərkəzi müdaxilə əvəzinə modul, tənzimləyici və koordinasiya əsaslı alətlər formasını alır.

Bu quruluş siyasi həyata keçirilə bilmə imkanını artıra bilər; lakin siyasətin bütövlüyünü və tətbiq sürətini məhdudlaşdıra bilər.

Tənzimləyici güc və “Brussels effect”

Birbaşa dövlət müdaxiləsi qabiliyyəti məhdud olsa da Aİ-nin böyük daxili bazarı və standart müəyyənləşdirmə gücü mühüm geoiqtisadi alətdir. Mənbə bu qabiliyyəti Brussels effect müzakirəsi ilə əlaqələndirir.

Beləliklə Aİ iqtisadi dövlət idarəçiliyini yalnız subsidiyalar və ya qadağalar vasitəsilə deyil, standartların müəyyənləşdirilməsi və bazara çıxış şərtləri vasitəsilə də həyata keçirə bilir.

Dayanıqlılıq və sosial bölgü ölçüsü

Mənbə iqtisadi təhlükəsizliyi yalnız şirkət və ya dövlət təhlükəsizliyi kimi görmür. İqtisadi təhlükəsizlik siyasətlərinin xərcləri müxtəlif sektorlar, regionlar və sosial qruplar arasında bərabər bölüşdürülməyə bilər.

Yaşıl və rəqəmsal transformasiya çərçivəsində strateji sənaye dəstəyi bəzi regionlarda investisiya və məşğulluq yarada, digər regionlarda isə xərc, yenidənqurma və ya rəqabət təzyiqi yarada bilər. Buna görə iqtisadi təhlükəsizliyin sosial uyğunlaşma, regional yaxınlaşma və demokratik legitimlik ölçüləri ilə birlikdə qiymətləndirilməsi təklif olunur.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Aİ iqtisadi təhlükəsizliyi vahid və bütöv doktrina kimi deyil, hibrid idarəetmə modeli kimi meydana çıxır.
• Model bazar açıqlığından tam imtina etmədən seçici strateji müdaxilədən istifadə edir.
• Sistemli geoiqtisadi təzyiqlər, Aİ siyasət cavabları və daxili siyasi-iqtisadi dinamika birlikdə siyasət nəticəsini formalaşdırır.
• Promote–Protect–Partner iqtisadi təhlükəsizliyin əsas siyasət arxitekturasıdır.
• Dayanıqlılıq, strateji aktivlər üzərində nəzarət və rəqabət qabiliyyəti əsas nəticə ölçüləridir.
• Səmərəlilik–dayanıqlılıq, açıqlıq–nəzarət və inteqrasiya–parçalanma gərginlikləri modelin struktur xüsusiyyətləridir.
• De-risking tam iqtisadi ayrılma demək deyil.
• Üzv dövlət fərqləri və şirkət maraqları iqtisadi təhlükəsizlik siyasətlərinin əhatə dairəsinə və sürətinə təsir edir.
• Aİ-nin çoxsəviyyəli institusional quruluşu həm çeviklik, həm də koordinasiya problemi yaradır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tədqiqat hər hansı iqtisadi təhlükəsizlik alətinin ÜDM, məşğulluq və ya investisiya üzərində kəmiyyət təsirini qiymətləndirmir.
• Promote, Protect və ya Partner sütunlarından birinin digərlərindən statistik olaraq üstün olduğu göstərilməyib.
• FDI yoxlamasının iqtisadi fayda və ya xərc ölçüsü hesablanmayıb.
• Chips Act, Critical Raw Materials Act və ya STEP-in siyasət effektivliyi səbəb-nəticə baxımından ölçülməyib.
• Aİ-nin iqtisadi proteksionizmə tam keçdiyi nəticəsi dəstəklənmir.
• De-risking Çinlə və ya başqa aktorla tam iqtisadi qopma ilə eyniləşdirilmir.
• Şaxələndirmə bütün strateji asılılıqların aradan qalxacağını təmin etmir.
• Mövcud iqtisadi təhlükəsizlik arxitekturasının tamamlanmış və ya daimi yekun Aİ modeli olduğu göstərilməyib.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət kəmiyyət ölçməsinin olmamasıdır. Tədqiqat siyasət alətlərinin iqtisadi nəticələrini statistik olaraq qiymətləndirmir.

İkinci məhdudiyyət tədqiqat sahəsinin sürətlə dəyişməsidir. Yeni geosiyasi hadisələr, tənzimləmələr və iqtisadi təhlükəsizlik alətləri modelin institusional quruluşunu dəyişə bilər. Buna görə tədqiqat müəyyən inkişaf mərhələsini araşdırır.

Üçüncü məhdudiyyət ayrı-ayrı siyasət alətləri üzrə ətraflı hal tədqiqatlarının aparılmamasıdır. Chips Act, FDI Screening Regulation və ya Anti-Coercion Instrument nümunələri daha geniş mexanizmi izah etmək üçün istifadə olunur; müstəqil siyasət qiymətləndirmələri deyil.

Dördüncüsü, analitik çərçivədə “mexanizm” dilinin işlədilməsi formal səbəb-nəticə identifikasiyası demək deyil. Tədqiqatın sübut bazası sənəd təhlili, müqayisə və şərhedici triangulyasiyadır.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə iqtisadi təhlükəsizlik siyasətlərinin real effektivliyini ölçmək üçün keyfiyyət çərçivəsinin kəmiyyət göstəriciləri ilə tamamlanmasını təklif edir.

Dayanıqlılıq təchizat zəncirinin müxtəlifliyi, idxalın cəmləşməsi və xarici şoklara məruzqalma kimi göstəricilərlə; nəzarət strateji aktiv sahibliyi, texnoloji asılılıq və tənzimləyici qabiliyyətlə; rəqabət qabiliyyəti isə innovasiya, sənaye potensialı və texnoloji liderlik göstəriciləri ilə əməliyyatlaşdırıla bilər.

Müəlliflər həmçinin iqtisadi təhlükəsizlik siyasətlərinin regional və bölgü təsirləri ilə ictimaiyyətin daha dərin Avropa inteqrasiyasına dəstəyi arasındakı əlaqələrin gələcəkdə daha ətraflı araşdırılmasını təklif edirlər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Geoeconomic Rivalry and EU Economic Security: A Hybrid Governance Model of Economic Policy Transformation.

Müəlliflər: Radoslav Ivančík və Jiří Dušek.

Məsul müəllif: Jiří Dušek.

Qurumlar: Department of Philosophy and Political Science, Faculty of Arts, Constantine the Philosopher University, Nitra, Slovakia; Department of Public Administration and Management, The College of European and Regional Studies, České Budějovice, Czech Republic.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Economies, 2026, 14(8), 311.

DOI: 10.3390/economies14080311.

Nəşr prosesi: Mənbə PDF-ə görə alınıb: 3 may 2026; yenidən işlənib: 16 iyul 2026; qəbul edilib: 20 iyul 2026; dərc olunub: 5 avqust 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı, açıq çıxışlı orijinal tədqiqat məqaləsi; anlayış-yönümlü keyfiyyət siyasət təhlili.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas empirik korpus: European Economic Security Strategy, European Council Conclusions on Economic Security, FDI Screening Regulation, Anti-Coercion Instrument, European Chips Act, Critical Raw Materials Act və STEP Regulation.

Tamamlayıcı mənbələr: Resenziyalı akademik ədəbiyyat, siyasət hesabatları və ekspert təhlilləri.

Əsas metod: Sistemli sənəd təhlili; şərhedici təhlil; anlayış-yönümlü analitik çərçivə; analitik müqayisə; mənbə triangulyasiyası.

Formal hipotez testi: Yoxdur.

Siyasət effektivliyinin kəmiyyət ölçümü: Yoxdur.

Əsas izahedici çərçivə: Sistemli geoiqtisadi təzyiqlər → Aİ siyasət cavabları → daxili siyasi-iqtisadi dinamika → hibrid iqtisadi təhlükəsizlik idarəetməsi.

Qiymətləndirmə ölçüləri: Dayanıqlılıq, strateji aktivlər üzərində nəzarət və rəqabət qabiliyyəti.

Əsas siyasət arxitekturası: Promote–Protect–Partner.

Əsas kompromislər: Səmərəlilik–dayanıqlılıq; açıqlıq–nəzarət; inteqrasiya–parçalanma.

Maliyyələşmə: Tədqiqat xarici maliyyələşmə almayıb.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Nəticələri dəstəkləyən material açıq şəkildə əlçatan Aİ siyasət sənədlərindən, hesabatlarından və müvafiq beynəlxalq təşkilatların statistika/məlumat mənbələrindən əldə edilmişdir; istifadə olunan ilkin və ikinci dərəcəli mənbələr məqalənin ədəbiyyat siyahısında göstərilib.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bildirməyiblər.

Müəllif töhfələri: R.I. və J.D.; konseptuallaşdırma, metod, tədqiqat, formal təhlil, ilkin layihə və nəzərdən keçirmə/redaktə işlərinə bərabər töhfə veriblər.

AI istifadəsi bəyanatı: Mənbə Gemini Flash-dan yalnız ingilis dilində ifadənin dil və redaktə keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə istifadə edildiyini; elmi ideyaların, tədqiqat nəticələrinin, analitik nəticələrin və ya akademik töhfənin yaradılmasında istifadə edilmədiyini bildirir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Tədqiqat iqtisadi təhlükəsizliyin idarəetmə mexanizmini izah edir; konkret siyasətlərin iqtisadi təsirini kəmiyyət və ya səbəb-nəticə baxımından ölçmür. Araşdırılan sahə hələ inkişaf etdiyindən model tamamlanmış və dəyişməz Aİ iqtisadi təhlükəsizlik quruluşu kimi şərh edilməməlidir.

Vizual yenidənqurma qeydi: Mənbə Şəkil 1-in üç analitik səviyyə → hibrid idarəetmə → nəticə ölçüləri strukturu mənbə tədqiqatın əlaqələri qorunmaqla Verianla üçün orijinal sxem kimi yenidən çəkilə bilər. Şəkil 2-nin geoeconomic pressures → Promote/Protect/Partner → economic security outcomes axını da source-derived proses vizualı üçün uyğundur. Cədvəl 2 və Cədvəl 3 müqayisəli infoqrafika və Live Compare strukturları üçün birbaşa istifadə oluna bilər.