Rəqəmsal Fürsət İndeksi (Digital Opportunity Index, DOI), rəqəmsal texnologiyaya çıxış və istifadə şərtlərini Opportunity, Infrastructure və Utilisation olmaqla üç əsas kateqoriya üzrə birləşdirən kompozit rəqəmsal fürsət göstəricisidir. Sartika Lestari-nin tədqiqatı İndoneziyanın E-Commerce Road Map proqramının icra dövrü ətrafındakı dəyişimi 34 əyalət üçün kəmiyyət və təsviri-müqayisəli şəkildə araşdırır; əyalət səviyyəsində DOI ballarını və üç kateqoriyaya aid artım dərəcələrini müqayisə edir. Mənbənin xülasə, nəticə və Əlavə 1 məlumatlarına görə milli DOI dəyəri 0.74-də dəyişmədən qalarkən 21 əyalətin DOI-si yüksəlmiş, 12 əyalətin DOI-si azalmış və 1 əyalətin dəyəri dəyişməmişdir. Ən nəzərəçarpan ümumi problem Infrastructure kateqoriyasındadır; bunun əksinə Opportunity və xüsusilə Utilisation kateqoriyaları ümumilikdə yüksəlmişdir. Lakin tədqiqat eksperimental və ya səbəb-nəticə qiymətləndirməsi deyil və müşahidə edilən dəyişikliklərin yalnız E-Commerce Road Map proqramından qaynaqlandığını göstərmir.

E-Commerce Road Map mənbədə İndoneziya hökumətinin 2017–2019 arasında e-ticarət ekosistemini inkişaf etdirmək üçün tətbiq etdiyi tənzimləyici proqram kimi nəzərdən keçirilir. Tədqiqatın əsas sualı bu proqramın icra dövründən sonra İndoneziyanın 34 əyaləti arasında rəqəmsal fürsətlərin nə dərəcədə bərabər paylandığıdır. Tədqiqatçı bu suala birbaşa şirkət sorğusu və ya eksperimentlə deyil; International Telecommunication Union (ITU) və BPS-Statistics Indonesia tərəfindən dərc edilmiş ikincil göstəriciləri DOI çərçivəsində birləşdirərək cavab verməyə çalışır.

Mənbənin Əlavə 1 məlumatlarında ümumi DOI baxımından ən yüksək müsbət artım North Maluku-da %25.58, ən böyük mənfi artım East Kalimantan-da −%14.13-dür. Milli səviyyədə Opportunity kateqoriyası 0.80-dən 0.81-ə yüksələrək %1.25, Utilisation kateqoriyası 0.48-dən 0.62-yə yüksələrək %29.17 artdığı halda Infrastructure kateqoriyası 1.00-dan 0.79-a enərək −%21.00 artım göstərmişdir.

Nəticələrin ən mühüm metodoloji məhdudiyyəti məlumat çatışmazlığıdır. Orijinal DOI çərçivəsi 11 göstərici ehtiva etdiyi halda, bu göstəricilərin bir hissəsi İndoneziyanın əyalət səviyyəsində mövcud deyil. Tədqiqatçı milli ortalamanı əyalətlərə süni şəkildə tətbiq etməyin qərəz yarada biləcəyini düşündüyü üçün mövcud olmayan əyalət göstəricilərini xaric etmişdir. Bu qərar uydurma məlumat istifadəsinin qarşısını alır; lakin eyni zamanda uyğunlaşdırılmış əyalət DOI-sinin orijinal beynəlxalq DOI şkalası ilə tam müqayisə edilə bilməsini məhdudlaşdırır.

Tədqiqatın əsas problemi

E-ticarət yalnız onlayn satış kanalı deyil. Kiçik və orta ölçülü müəssisələrin rəqəmsal bazarlara qoşula bilməsi üçün bağlantıya, cihazlara, münasib qiymətli rabitə xidmətlərinə və bu texnologiyalardan istifadə edə biləcək rəqəmsal imkanlara çıxışı olmalıdır. Bu elementlər əyalətlər arasında bərabər paylanmadıqda bəzi müəssisələr e-ticarətin gəlir və bazar imkanlarından yararlana bildiyi halda digərləri eyni fürsətə çata bilməyə bilər.

Mənbə bu bərabərsizliyi rəqəmsal uçurum anlayışı ilə əlaqələndirir. Rəqəmsal uçurum fərdlər, ev təsərrüfatları, müəssisələr və ya coğrafi bölgələr arasında texnologiyaya çıxış və texnologiyadan yararlanma fürsətindəki fərqdir. Tədqiqat xüsusilə kiçik və orta ölçülü müəssisələrin e-ticarətə qoşulma potensialı baxımından əyalət səviyyəsindəki fərqlərlə maraqlanır.

E-Commerce Road Map proqramının rolu

Mənbəyə görə İndoneziya hökuməti 2017-ci ildə Presidential Regulation Number 74/2017 ilə E-Commerce Road Map proqramını başlatmışdır. Proqramın hədəf dövrü 2017–2019-dur və e-ticarətin inkişafını sürətləndirəcək inteqrasiya olunmuş ekosistem yaratmaq məqsədilə əlaqəli aktorlar üçün strateji istiqamət verməyi hədəfləyir.

Tədqiqat bu tənzimləmənin tətbiqindən əvvəlki və sonrakı rəqəmsal fürsət göstəricilərini müqayisə edir. Lakin “əvvəl-sonra” müqayisəsi təkbaşına proqramın dəyişikliyə səbəb olduğunu göstərmir. Eyni dövrdə digər rəqəmsal infrastruktur proqramları və COVID-19 pandemiyası kimi böyük xarici amillər də mövcuddur.

Tədqiqat sualı

Mənbə tədqiqat sualını mahiyyət etibarilə belə qurur: E-Commerce Road Map proqramının icra dövründən sonra İndoneziyanın 34 əyalətində rəqəmsal fürsətlər nə dərəcədə bərabər görünür?

Tədqiqat bu suala DOI-nin həm ümumi balını, həm də üç struktur kateqoriyasını araşdıraraq yanaşır. Beləliklə yalnız “rəqəmsallaşma artdımı?” sualı deyil, artımın çıxış, infrastruktur və istifadə komponentlərinin hansında baş verdiyi də qiymətləndirilir.

Rəqəmsal Fürsət İndeksi (DOI) Nədir?

Rəqəmsal Fürsət İndeksi (Digital Opportunity Index, DOI), rəqəmsal çıxış və istifadəyə dair göstəriciləri Opportunity, Infrastructure və Utilisation adlı üç kateqoriya altında birləşdirərək rəqəmsal fürsət səviyyəsini təmsil edən kompozit indeksdir; bu tədqiqatda İndoneziyanın 34 əyalətində rəqəmsal fürsətlərin səviyyəsini və zaman daxilində dəyişimini müqayisə etmək üçün istifadə edilmişdir.

DOI-nin üç əsas kateqoriyası

Tənlik 1: DOI necə hesablanır?

Mənbədə verilən əsas DOI tənliyi belədir:

\[ DOI = \frac{Opportunity + Infrastructure + Utilisation}{3} \]

Formul nəyi hesablayır? Tənlik üç əsas kateqoriya balının ədədi ortasını götürərək vahid ümumi DOI balı yaradır.

Opportunity, rəqəmsal çıxış fürsəti və münasib qiymətə dair kateqoriya balıdır.

Infrastructure, cihaz və bağlantı infrastrukturuna dair kateqoriya balıdır.

Utilisation, rəqəmsal texnologiyanın istifadəsinə dair kateqoriya balıdır.

3 sayı, DOI-nin üç əsas kateqoriyadan ibarət olmasını təmsil edir. Tənlikdə bu üç kateqoriya bərabər şəkildə ortalanır.

DOI fiziki vahid daşımır; ölçüsüz indeksdir. Mənbə ideal halda minimum dəyəri 0, maksimum dəyəri 1.0 olaraq müəyyən edir və 1-ə yaxınlaşan dəyərləri daha yüksək rəqəmsal fürsət və əlaqəliliklə əlaqələndirir.

Lakin bu tədqiqatdakı əyalət səviyyəli DOI tətbiqi məlumat çatışmazlığı səbəbilə orijinal göstərici dəstinin hamısından istifadə edə bilmir. Buna görə bəzi kateqoriya və DOI dəyərlərinin nəzəri 1.0 yuxarı həddini aşa bildiyi görünür. Mənbə bu vəziyyəti metodoloji uyğunlaşdırmaların yaratdığı sapma ilə əlaqələndirir və xüsusilə çox yüksək dəyərlərin ehtiyatla şərh edilməli olduğunu bildirir.

DOI Artım Dərəcəsi Necə Hesablanır?

DOI artım dərəcəsi mənbədə 2019 etiketi ilə verilən başlanğıc DOI dəyəri ilə 2021 etiketi ilə verilən sonrakı DOI dəyəri arasındakı fərqin başlanğıc dəyərinə bölünüb 100-ə vurulması ilə hesablanır; müsbət nəticə artımı, mənfi nəticə azalmanı və sıfır nəticə dəyişiklik olmadığını göstərir.

Mənbə Tənlik 2-ni belə verir:

\[ DOI\ Growth\ (\%) = \frac{DOI_{2021}-DOI_{2019}}{DOI_{2019}} \times 100 \]

\(DOI_{2019}\), mənbə qrafik və Əlavə 1-də başlanğıc dəyəri üçün istifadə olunan etiketdir.

\(DOI_{2021}\), mənbə qrafik və Əlavə 1-də sonrakı dəyər üçün istifadə olunan etiketdir.

Surətdəki fərq, DOI-nin iki dövr arasındakı mütləq dəyişimini verir.

Başlanğıc dəyərinə bölmə, dəyişikliyi başlanğıc böyüklüyünə görə normallaşdırır.

100-ə vurma, nəticəni faiz artım dərəcəsinə çevirir.

South Sumatra üzərindən formul nümunəsi

Mənbə Əlavə 1-də South Sumatra üçün DOI dəyərlərini 0.62 və 0.64 olaraq verir. Tənlik birbaşa tətbiq edildikdə:

\[ \frac{0.64-0.62}{0.62}\times100 \approx 3.23\% \]

Bu dəyər Əlavə 1-də verilən %3.23 artımla uyğundur. Bu hesab yeni tədqiqat nəticəsi deyil, mənbədə verilən Tənlik 2-nin mənbə dəyərləri üzərində izahlı şəkildə göstərilməsidir.

2019 və 2021 etiketləri əslində hansı dövrü təmsil edir?

Burada mühüm mənbə-daxili zamanlama fərqi vardır. Tədqiqatçı ideal olaraq proqramdan əvvəlki 2016 və proqramdan sonrakı 2020 məlumatını müqayisə etmək istəmişdir. Lakin 2016 əyalət məlumatı olmadığı üçün mövcud ilk məlumat olan 2018 məlumatı başlanğıc kimi götürülmüş və bu məlumat 2019 tarixli BPS nəşri vasitəsilə əldə edilmişdir. Son məlumat isə 2020-ci ilə aiddir və 2021 BPS hesabatında mövcuddur.

Bununla belə mənbə Tənlik 2, qrafik başlıqları və Əlavə 1 sütunlarında dəyərləri birbaşa “2019” və “2021” kimi etiketləyir. Buna görə Verianla mətnində mənbə cədvəli köçürülərkən 2019/2021 etiketləri qorunur; metod izahında isə altında istifadə edilən real məlumat dövrünün 2018/2020 olduğu ayrıca bildirilir.

Orijinal DOI niyə birbaşa tətbiq edilə bilmədi?

ITU və UNCTAD DOI çərçivəsi ümumilikdə 11 göstərici ehtiva edir. Lakin əyalət səviyyəsində bütün göstəricilər mövcud olmadığından tədqiqat bəzi göstəriciləri birləşdirmiş, bəzilərini isə tamamilə xaric etmişdir.

Mənbə mövcud olmayan əyalət dəyərlərini milli ortalama ilə doldurma variantını qiymətləndirmişdir. Lakin eyni milli ortalama bütün əyalətlərə tətbiq edildikdə bəzi əyalətlərin real dəyərindən aşağı, bəzilərinin isə real dəyərindən yuxarı süni ballar yarana biləcəyi üçün bu üsul istifadə edilməmişdir. Bunun əvəzinə əyalət səviyyəsində mövcud olmayan göstəricilər hesablamadan çıxarılmışdır.

Milli səviyyədə isə mənbə bütün 11 göstəricinin mövcud olduğunu bildirir. Bu vəziyyət milli DOI ilə uyğunlaşdırılmış əyalət DOI-sinin məlumat tərkibinin tamamilə eyni olmadığını göstərir və xüsusilə mütləq bal müqayisələrində diqqət tələb edir.

DOI və ya Kateqoriya Balının 1-dən Yuxarı Çıxması Necə Şərh Edilməlidir?

Mənbə DOI üçün ideal yuxarı həddi 1.0 olaraq müəyyən etsə də əyalət səviyyəsində çatışmayan göstəricilər və hesablama uyğunlaşdırmaları bəzi balların 1-dən yuxarı çıxmasına səbəb olmuşdur; tədqiqat bu dəyərləri orijinal DOI şkalasının qüsursuz ölçüləri kimi deyil, məlumat məhdudiyyətləri altında yaradılmış uyğunlaşdırılmış müqayisəli göstəricilər kimi şərh etməyi tələb edir.

Məsələn Əlavə 1-də Jakarta-nın Infrastructure kateqoriyası 2019 etiketi altında 3.83, Yogyakarta-nın 1.94 və Bali-nin 1.52 olaraq bildirilmişdir. Bunlar nəzəri 1.0 yuxarı həddini aşır. Mənbə bu sapmanın hesablamada edilmiş məlumat uyğunlaşdırmaları ilə əlaqəli ola biləcəyini açıq şəkildə qəbul edir.

Mənbə 9-cu səhifədəki müzakirədə bu 1.00, 1.01, 1.08, 1.25, 1.32, 1.39, 1.52, 1.94 və 3.83 dəyərlərini bir yerdə “DOI scores” kimi adlandırır. Lakin Əlavə 1 araşdırıldıqda bunların ümumi DOI deyil 2019 Infrastructure kateqoriya balları olduğu görünür. Verianla bu dəyərləri ümumi DOI kimi yenidən etiketləməmişdir.

Bundan əlavə milli 2019 dəyərləri Opportunity = 0.80, Infrastructure = 1.00 və Utilisation = 0.48 olaraq verilmişdir. Bu üç görünən dəyər Tənlik 1-də birbaşa ortalandıqda 0.76 əldə edilsə də mənbə ümumi milli DOI-ni 0.74 kimi bildirir:

\[ \frac{0.80+1.00+0.48}{3}=0.76 \]

Mənbə bu 0.02 ballıq fərqin hesablama səbəbini izah etmir. Milli səviyyədə 11 göstəricinin hamısından istifadə olunması bu hesablama strukturuna təsir edə bilər; lakin mənbə detallı yenidən istehsal tənliyi vermədiyinə görə bunun dəqiq səbəb olduğunu demək olmaz. Buna görə milli 0.74 dəyəri mənbədə dərc edilmiş nəticə kimi qorunmalı, Tənlik 1-dən yenidən hesablanmış dəyər kimi göstərilməməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat quantitative descriptive-comparative, yəni kəmiyyət təsviri-müqayisəli tədqiqatdır. Tədqiqatçı yeni sorğu məlumatı toplamamış, eksperiment aparmamış və reqressiya ilə proqramın səbəbiyyət təsirini qiymətləndirməmişdir. Təhlil ikincil məlumatların DOI çərçivəsində hesablanmasına və dövrlər/əyalətlər arasında müqayisəsinə əsaslanır.

Tədqiqat 2022-ci ilin iyun ayından 2022-ci ilin sentyabr ayına qədər aparılmışdır.

Məlumat mənbələri

• International Telecommunication Union (ITU),
• BPS-Statistics Indonesia Statistical Yearbook 2019 və 2021 nəşrləri,
• BPS-Statistics Indonesia Telecommunication Statistics 2019 və 2021 nəşrləri,
• BPS E-Commerce Statistics 2019,
• ITU 2022 ölkə ICT məlumatları.

Təhlilin əhatəsi

Əyalət səviyyəli təhlil İndoneziyanın ümumilikdə 34 əyalətini əhatə edir. DOI həm əyalət, həm də milli səviyyədə hesablanmış; daha sonra ümumi DOI ilə Opportunity, Infrastructure və Utilisation kateqoriyalarındakı dövri artım müqayisə edilmişdir.

Milli səviyyədə əsas nəticə

Milli ümumi DOI-nin 0.74-də dəyişmədən qalması bütün rəqəmsal komponentlərin durğun olduğu demək deyil. Opportunity kiçik artım, Utilisation güclü artım göstərdiyi halda Infrastructure nəzərəçarpacaq dərəcədə geriləmişdir. Bu üç əks hərəkət ümumi cəmdə bir-birini qismən tarazlamışdır.

34 əyalətdə artımın istiqaməti

Ümumi DOI baxımından əyalət nəticələri

Mənbənin Əlavə 1 məlumatlarına görə 2019 mənbə etiketində DOI 0.40 ilə 1.81 arasında dəyişir. Ən aşağı dəyər Papua-da 0.40, ən yüksək dəyər Jakarta-da 1.81-dir. 2021 etiketində aralıq 0.38–1.72-dir; ən aşağı yenə Papua, ən yüksək yenə Jakarta-dır.

Milli DOI hər iki dövrdə 0.74-dür. Mənbə 2019 etiketində yalnız səkkiz əyalətin milli 0.74 dəyərindən yuxarı olduğunu, 2021 etiketində isə bu sayın yeddiyə düşdüyünü bildirir.

Opportunity kateqoriyası

Mənbədə Opportunity kateqoriyasının 2019 etiketli balları 0.67 ilə 0.87 arasında dəyişir. Ən aşağı dəyər Papua-da 0.67, ən yüksək dəyər Jakarta-da 0.87-dir. Milli bal 0.80-dir.

2021 etiketində Papua 0.67-də qalarkən Jakarta 0.89-a yüksəlmiş və milli bal 0.81 olmuşdur. Milli artım %1.25-dir.

Əlavə 1-ə görə 26 əyalət Opportunity kateqoriyasında müsbət artım, 8 əyalət isə sıfır artım göstərir. Mənfi artım göstərən əyalət yoxdur.

Sıfır artım göstərən səkkiz əyalət Əlavə 1-ə görə Bangka Belitung Islands, Central Java, East Java, Central Kalimantan, South Kalimantan, North Kalimantan, West Papua və Papua-dır. Mənbə əsas mətndə “səkkiz əyalət” deməsinə baxmayaraq bu siyahının yalnız dörd üzvünü nümunə göstərmişdir; Əlavə 1 tam səkkiz əyaləti göstərir.

Infrastructure kateqoriyası

Infrastructure tədqiqatın ən problemli kateqoriyasıdır. 2019 etiketində milli dəyər 1.00 olduğu halda 2021-də 0.79-a düşmüş və milli artım −%21.00 olmuşdur.

34 əyalətin yalnız altısında müsbət infrastruktur artımı müşahidə edilmişdir: Lampung, North Sulawesi, Gorontalo, West Sulawesi, Maluku və North Maluku. East Nusa Tenggara %0.00 ilə dəyişməmiş, qalan 27 əyalət mənfi artım göstərmişdir.

Müsbət infrastruktur artımı Gorontalo-da %2.70-dən North Maluku-da %72.00-yə qədər yüksəlir. Mənfi artımda West Kalimantan −%5.26, East Kalimantan −%43.18 ilə uc dəyərləri təşkil edir.

Mənbə Infrastructure azalmasının hamısını real infrastruktur itkisi kimi şərh etmir. Əyalət səviyyəsində istifadə olunan göstəricilər sabit telefon, kompüter və ev interneti kimi elementləri əhatə etdiyi halda mobil mobil və mobil internet abunəçi göstəriciləri mövcud deyil. Tədqiqatçı istifadəçilərin kompüter və sabit bağlantıdan mobil internetə keçməsinin ölçülmüş Infrastructure balını aşağı sala biləcəyini müzakirə edir. Bu açıqlama mənbədə şərhdir; birbaşa sınaqdan keçirilmiş mexanizm deyil.

Utilisation kateqoriyası

Utilisation ən geniş müsbət dəyişikliyin görüldüyü kateqoriyadır. Milli dəyər 0.48-dən 0.62-yə yüksəlmiş və %29.17 artım qeydə alınmışdır.

34 əyalətin 33-də müsbət artım vardır. Yalnız Jambi −%13.85 ilə mənfi artım göstərir.

Müsbət artım Jakarta-da %17.81-dən East Nusa Tenggara-da %65.38-ə qədər yüksəlir. West Sulawesi %58.06, South Sumatera və Lampung isə %50.00 artımla yüksək artım göstərən digər nümunələrdir.

Bu kateqoriya əyalət səviyyəsində əsasən internetdən istifadə edən fərdlərin payı ilə təmsil edilir. Mənbədə orijinal Utilisation kateqoriyasındakı iki genişzolaqlı göstərici əyalət səviyyəsində mövcud olmadığı üçün hesablamaya daxil edilməmişdir.

South Sumatra nümunəsi niyə öyrədicidir?

South Sumatra-nın ümumi DOI dəyəri 0.62-dən 0.64-ə yüksəlmiş və %3.23 artmışdır. Eyni əyalətdə Opportunity %2.56, Utilisation %50.00 artdığı halda Infrastructure −%21.13 azalmışdır.

Bu nümunə vahid ümumi DOI artım dərəcəsinin altındakı kateqoriyaların eyni istiqamətdə hərəkət etməli olmadığını göstərir. Bir əyalətdə rəqəmsal istifadə çox sürətlə artarkən infrastruktur göstəriciləri geriləyə bilər; ümumi DOI bu əks hərəkətlərin birləşməsidir.

Jakarta niyə təkbaşına milli inkişafın ölçüsü deyil?

Jakarta mənbədə bir çox başlanğıc göstəricisində yüksək səviyyələrə malik əyalət kimi görünür. Lakin yüksək başlanğıc səviyyəsi avtomatik olaraq yüksək artım demək deyil. Ümumi DOI Jakarta-da 1.81-dən 1.72-yə düşərək −%4.97 artım göstərmişdir.

Mənbə bu vəziyyət vasitəsilə “Jakarta-centrism” müzakirəsinə toxunur və İndoneziyanın rəqəmsal performansının yalnız Jakarta-nın mövcud yüksək tutumu ilə qiymətləndirilməsinin digər əyalətlərdəki artım potensialını görünməz edə biləcəyini müdafiə edir.

Məsələn North Maluku-nun başlanğıc DOI-si yalnız 0.43 olduğu halda artımı %25.58-dir. West Sulawesi %20.83 və Maluku %23.53 artım göstərmişdir. Bu dəyərlər yüksək başlanğıc səviyyəsinə malik Jakarta-dan xeyli yüksək artım dərəcələridir.

E-Commerce Road Map proqramının təsiri sübut edildimi?

Xeyr. Tədqiqat proqram dövrü ətrafındakı dəyişiklikləri göstərir, lakin səbəbiyyət təsiri qiymətləndirmir. Reqressiya, nəzarət qrupu, fərqlərin fərqi dizaynı, randomizasiya və ya bənzər səbəbiyyət identifikasiyası strategiyası istifadə edilməmişdir.

Mənbənin özü iki mühüm qarışdırıcı amili açıq şəkildə müzakirə edir.

Palapa Ring Project: E-Commerce Road Map ilə zaman baxımından üst-üstə düşən bu genişzolaqlı infrastruktur layihəsi 2019-cu ilin sonunda tamamlanmışdır. Buna görə xüsusilə Infrastructure kateqoriyasındakı dəyişikliklərin hansı hissəsinin hansı proqrama bağlı olduğunu bu tədqiqat ayıra bilmir.

COVID-19 pandemiyası: 2019-cu ilin sonu və 2020-ci ildə başlayan pandemiya fiziki qarşılıqlı əlaqəni məhdudlaşdırmış və rəqəmsal istifadə ehtiyacını sürətləndirmişdir. Bu vəziyyət xüsusilə Utilisation kateqoriyasındakı artıma təsir edə bilər.

Buna görə tədqiqatın düzgün ifadəsi “E-Commerce Road Map dövründə və sonrasında bu dəyişikliklər müşahidə edilmişdir” olmalıdır; “E-Commerce Road Map bu artıma səbəb olmuşdur” demək olmaz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Milli ümumi DOI mənbədə 0.74-dən 0.74-ə dəyişmədən qalmışdır.
• Əlavə 1, xülasə və nəticə 21 əyalətin DOI-sinin artdığını, 12-sinin azaldığını və 1-nin dəyişmədiyini göstərir.
• Opportunity kateqoriyasında 26 əyalət müsbət, 8 əyalət sıfır artım göstərmişdir.
• Infrastructure kateqoriyasında yalnız 6 əyalət müsbət, 27 əyalət mənfi və 1 əyalət sıfır artım göstərmişdir.
• Utilisation kateqoriyasında 33 əyalət müsbət, yalnız Jambi mənfi artım göstərmişdir.
• Milli Infrastructure artımı −%21.00, Utilisation artımı +%29.17-dir.
• Əyalətlər arasında rəqəmsal fürsət səviyyəsi və artım dərəcələri nəzərəçarpacaq dərəcədə heterogendir.
• Əyalət səviyyəsindəki çatışmayan göstəricilər DOI-nin orijinal quruluşunun uyğunlaşdırılmasını tələb etmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• E-Commerce Road Map-ın DOI dəyişikliklərinə təkbaşına səbəb olduğu göstərilməmişdir.
• Infrastructure balındakı azalmanın real fiziki infrastrukturun eyni nisbətdə azaldığını sübut etdiyi deyilə bilməz.
• Infrastructure azalmasının qəti şəkildə mobil internetə keçiddən qaynaqlandığı sınaqdan keçirilməmişdir; bu, mənbə müəllifinin mümkün izahıdır.
• DOI dəyərlərinin bütün əyalətlərdə orijinal ITU/UNCTAD 11 göstəricili quruluşla tam müqayisə edilə bildiyi göstərilməmişdir.
• 1-dən yuxarı uyğunlaşdırılmış ballar orijinal DOI şkalasında “1-dən daha yaxşı” kimi birbaşa şərh edilməməlidir.
• Tədqiqat KOBİ-lərin satış, gəlir, mənfəət və ya məşğulluğunda proqramdan qaynaqlanan səbəbiyyət artımını ölçməmişdir.
• Tədqiqat şirkət səviyyəsində e-ticarətin mənimsənilmə uğurunu birbaşa ölçmür.

Mənbə daxilində say və hesabat uyğunsuzluqları

21 əyalət / 22 əyalət fərqi: Xülasə, nəticə və Əlavə 1 ümumi DOI üçün 21 müsbət, 12 mənfi və 1 sıfır artım göstərdiyi halda aralıq nəticə izahında 22 əyalətin artdığı yazılmışdır. Əlavə 1 məlumatları 21/12/1 bölgüsünü təsdiqləyir.

Bengkulu artım dəyəri: Aralıq izah müsbət artımın Bengkulu-da %0.68-dən başladığını bildirdiyi halda Əlavə 1 Bengkulu üçün %1.61 göstərir. Nəticə bölməsi müsbət DOI artım intervalını %1.52–%25.58 kimi verir; Əlavə 1-də ən aşağı müsbət dəyər Bangka Belitung Islands üçün %1.52-dir.

2019/2021 ilə 2018/2020 fərqi: Metod məlumatın real müşahidə dövrünü 2018 və 2020 kimi izah etdiyi halda formul və cədvəllər hesabat/nəşr illəri olan 2019 və 2021 etiketlərindən istifadə edir.

“DOI” ilə “Infrastructure” etiketi: Müzakirənin bir hissəsində 1.00, 1.01, 1.08, 1.25, 1.32, 1.39, 1.52, 1.94 və 3.83 kimi dəyərlər ümumi DOI balları kimi qeyd olunur; Əlavə 1 bu dəyərlərin 2019 Infrastructure kateqoriya balları olduğunu göstərir.

Milli Tənlik 1 uyğunsuzluğu: Görünən 2019 milli kateqoriya dəyərlərinin bərabər ortalaması 0.76 olduğu halda mənbə ümumi DOI-ni 0.74 verir. Mənbə bu hesablama fərqini yenidən istehsal edilə bilən detallarla izah etmir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Yalnız ikincil məlumat: Tədqiqatçının məlumat istehsalı prosesi, keyfiyyət nəzarəti və dəyişənlərin bütün əyalətlər səviyyəsində uyğunluğu üzərində birbaşa nəzarəti yoxdur.

Çatışmayan əyalət göstəriciləri: Orijinal 11 DOI göstəricisinin hamısı əyalət səviyyəsində mövcud deyil. Dörd göstərici tamamilə xaric edilmiş, Opportunity daxilindəki iki tarif göstəricisi ayrı-ayrılıqda deyil, birləşdirilmiş ICT xərc göstəricisi ilə təmsil edilmişdir.

Uyğunlaşdırılmış DOI şkalası: Bəzi dəyərlərin 1-dən yuxarı çıxması orijinal 0–1 şərhinin əyalət səviyyəsində tam qorunmadığını göstərir.

Milli-əyalət müqayisə edilə bilməsi: Mənbə milli səviyyədə 11 göstəricinin hamısından, əyalət səviyyəsində isə azaldılmış göstərici dəstindən istifadə edilə bildiyini bildirir.

Səbəbiyyət məhdudiyyəti: Təsviri-müqayisəli dizayn proqramın təsirini eyni vaxtda baş verən digər dəyişikliklərdən ayırmır.

Palapa Ring üst-üstə düşməsi: Başqa dövlət infrastruktur proqramı eyni zaman intervalında rəqəmsal bağlantıya təsir göstərə bilər.

COVID-19 təsiri: Pandemiya rəqəmsal istifadə tələbatını qeyri-adi şəkildə artırmış ola bilər.

Yenidən istehsal edilə bilmə: Mənbə DOI-nin iki əsas tənliyini verir, lakin uyğunlaşdırılmış kateqoriya ballarında istifadə olunan bütün normallaşdırma, çəkiləndirmə və ya aralıq hesablama addımlarını detallı və yenidən istehsal edilə bilən formada bildirmir. İstifadə olunan analiz proqramı da qeyd olunmamışdır.

Mənbənin siyasət şərhi

Tədqiqat rəqəmsal fürsətin davamlı inkişafı üçün xüsusilə əyalət səviyyəsində istifadə edilə bilən və münasib qiymətli rəqəmsal infrastrukturun dəstəklənməsini tövsiyə edir. Opportunity və Utilisation sahələrindəki artımın e-ticarətin genişlənməsinə kömək edə biləcəyi, lakin Infrastructure sahəsindəki bərabərsizlik aradan qaldırılmadan rəqəmsal fürsət bərabərliyinin məhdud qala biləcəyi müdafiə olunur.

Mənbə həmçinin xüsusilə KOBİ sahibkarları üçün rəqəmsal savadlılıq proqramlarını tövsiyə edir. Bu tövsiyə tədqiqatın siyasət nəticəsidir; tədqiqat rəqəmsal savadlılıq müdaxiləsini eksperimental olaraq sınaqdan keçirməmişdir.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə gələcək tədqiqatların kəmiyyət göstəricilərini keyfiyyət məlumatları ilə birləşdirən qarışıq metod dizaynlarından istifadə etməsini tövsiyə edir. Beləliklə yalnız bal dəyişikliyi deyil, proqramların hansı mexanizm vasitəsilə təsirli olduğu daha yaxşı araşdırıla bilər.

Bundan əlavə əyalət-altı səviyyələr, müxtəlif müəssisə ölçüləri və müxtəlif sosial-iqtisadi qruplar üçün ayrıca təhlillər tövsiyə edilir. Daha detallı və müntəzəm əyalət məlumatları gələcəkdə DOI-nin daha az uyğunlaşdırma ilə və orijinal göstərici quruluşuna daha yaxın hesablanmasına imkan verə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: E-Commerce Road Map and Equal Digital Opportunity in Indonesia.

Müəllif: Sartika Lestari.

Müəllif sırası: Tək müəllifli tədqiqatdır.

Bərabər töhfə: Tək müəllifli olduğuna görə bərabər birinci müəlliflik/bərabər töhfə vəziyyəti tətbiq edilmir; əlavə bərabər töhfə bəyanı da yoxdur.

Məsul müəllif: Sartika Lestari.

Qurum: Master of Science in International Development, The University of Manchester, United Kingdom.

Jurnal: Economics Development Analysis Journal.

Cild / nömrə: Vol. 14, No. 4.

Nömrə ili: 2025.

Səhifələr: 507–521.

Article ID: 22559.

DOI: 10.15294/edaj.v14i4.22559.

Məqalə tarixçəsi: Mənbə PDF-də Received October 2025; Accepted January 2026; Published February 2026.

Rəsmi nəşr metadata fərqi: Jurnalın rəsmi məqalə qeydi onlayn nəşr tarixini 23 yanvar 2026 kimi göstərir. PDF-dəki February 2026 tarixi ilə bu qeyd arasında fərq vardır və fərq səssizcə düzəldilməmişdir.

Nəşriyyat strukturu: Economics Development Analysis Journal, Department of Economic Development, Faculty of Economics, Universitas Negeri Semarang və Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK nəşriyyat strukturu altında dərc olunur.

Mənbə növü: Kəmiyyət, təsviri-müqayisəli, ikincil məlumat əsaslı tədqiqat məqaləsi.

Hakemlik: Jurnalın rəsmi siyasət səhifəsi double-blind peer review prosesini bildirir.

Preprint vəziyyəti: Mənbə PDF-də ayrıca preprint versiyası göstərilmir.

Lisenziya: Jurnalın arxiv müəllif hüquqları siyasəti Creative Commons Attribution 3.0 lisenziyasını göstərir; yüklənmiş məqalə PDF-ində isə məqaləyə xas açıq Creative Commons lisenziya sətri görünmür. Buna görə lisenziya məlumatı jurnal siyasəti səviyyəsində qiymətləndirilməlidir.

Maliyyələşdirmə: Mənbə PDF-də ayrıca maliyyələşdirmə bəyanı yoxdur.

Maraqların toqquşması: Mənbə PDF-də ayrıca maraqların toqquşması bəyanı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Ayrı Data Availability bölməsi yoxdur. Metod istifadə olunan ikincil məlumat mənbələrini ITU və BPS-Statistics Indonesia nəşrləri kimi açıq şəkildə bildirir.

CRediT / müəllif töhfəsi: Mənbə PDF-də ayrıca CRediT və ya müəllif töhfəsi bölməsi yoxdur.

Etika komitəsi: Mənbədə ayrıca etika komitəsi bəyanı yoxdur. Tədqiqat birbaşa insan iştirakçılarından məlumat toplamamış, dərc edilmiş ikincil statistik məlumatlardan istifadə etmişdir.

Tədqiqatın aparılma dövrü: İyun 2022 – Sentyabr 2022.

Proqram dövrü: E-Commerce Road Map 2017–2019.

İdeal müqayisə planı: 2016 başlanğıc və 2020 son.

Faktiki istifadə olunan məlumat dövrü: Mənbənin metod izahına görə 2016 məlumatı olmadığı üçün 2018 başlanğıc məlumatı istifadə edilmiş, son 2020 olaraq saxlanılmışdır. Başlanğıc məlumat dəsti 2019 BPS nəşrindən, son məlumat dəsti 2021 BPS nəşrindən alınmışdır.

Mənbə cədvəl/formul etiketləri: Tənlik 2, qrafiklər və Əlavə 1 bu iki dövrü DOI2019 və DOI2021 kimi etiketləyir. Metoddakı 2018/2020 izahı ilə bu etiket fərqi qorunmuşdur.

Coğrafi əhatə: İndoneziyanın 34 əyaləti və milli toplam.

Əsas ölçmə çərçivəsi: Digital Opportunity Index.

DOI əsas kateqoriyaları: Opportunity, Infrastructure, Utilisation.

Orijinal göstərici sayı: 11.

Əyalət səviyyəli məlumat məhdudiyyəti: Mobil mobil abunəçi/100 nəfər, mobil internet abunəçisi/100 nəfər, sabit genişzolaqlı abunəçilərin ümumi internet abunəçilərinə nisbəti və mobil genişzolaqlı abunəçilərin ümumi mobil abunəçilərə nisbəti əyalət səviyyəsində mövcud olmadığı üçün xaric edilmişdir. İnternet və mobil tarif göstəriciləri də ayrıca məlumat olmadığı üçün birləşdirilmiş ICT xərc göstəricisi ilə təmsil edilmişdir.

Tənlik 1: \(DOI=(Opportunity+Infrastructure+Utilisation)/3\).

Tənlik 2: \(DOI\ Growth(\%)=((DOI_{2021}-DOI_{2019})/DOI_{2019})\times100\).

Əsas milli nəticə: Ümumi DOI 0.74 → 0.74; artım %0.00.

Opportunity: 0.80 → 0.81; milli artım %1.25; 26 əyalət müsbət, 8 əyalət sıfır artım.

Infrastructure: 1.00 → 0.79; milli artım −%21.00; 6 əyalət müsbət, 27 əyalət mənfi, 1 əyalət sıfır artım.

Utilisation: 0.48 → 0.62; milli artım %29.17; 33 əyalət müsbət, 1 əyalət mənfi artım.

Ümumi DOI əyalət bölgüsü: Xülasə, nəticə və Əlavə 1-ə görə 21 əyalət müsbət, 12 əyalət mənfi və 1 əyalət sıfır artım göstərir.

Mənbə daxili 21/22 uyğunsuzluğu: Aralıq nəticə izahında bir yerdə 22 əyalətin artdığı bildirilir; Əlavə 1, xülasə və nəticə 21 əyaləti dəstəkləyir.

Mənbə daxili Bengkulu uyğunsuzluğu: Aralıq izah müsbət artımın Bengkulu-da %0.68-dən başladığını bildirdiyi halda Əlavə 1 Bengkulu üçün %1.61 verir. Əlavə 1-də ən aşağı müsbət ümumi DOI artımı Bangka Belitung Islands üçün %1.52-dir.

Mənbə daxili kateqoriya etiketi qeydi: Müzakirənin bir hissəsində ümumi DOI kimi xatırlanan 1.00–3.83 aralığındakı bəzi dəyərlər Əlavə 1-ə görə Infrastructure kateqoriya ballarıdır.

Milli formulun yenidən istehsal qeydi: Görünən 2019 milli kateqoriya balları Tənlik 1-ə birbaşa tətbiq edildikdə 0.76 verdiyi halda mənbə ümumi DOI-ni 0.74 kimi bildirir. Fərqin detallı hesablama səbəbi açıqlanmır.

Səbəbiyyət məhdudiyyəti: Təsviri-müqayisəli tədqiqat proqramın səbəbiyyət təsirini təcrid etmir. Palapa Ring Project və COVID-19 eyni dövr nəticələrinə təsir edə biləcək açıq qarışdırıcı amillərdir.

Proqram / analiz paketi: Mənbə istifadə olunan hesablama və ya statistik proqramı bildirmir.

Statistik inferensiya: Tədqiqat p-dəyəri, etibar intervalı və ya reqressiya əsaslı səbəbiyyət təsiri bildirmir; əsas analiz bal və faiz artım müqayisəsidir.