Dayanıqlı İqtisadi Rifah İndeksi (Index of Sustainable Economic Welfare, ISEW), iqtisadi fəaliyyəti yalnız istehsal olunan mal və xidmətlərin pul dəyəri ilə deyil; gəlir bölgüsü, bazardan kənar töhfələr, təbii resurs itkisi və ətraf mühitin deqradasiyasının xərcləri ilə birlikdə qiymətləndirməyə çalışan rifah göstəricisidir. Fayda transferi (Benefit Transfer, BT) isə müəyyən ekoloji mal və ya xidmət üçün əvvəllər aparılmış iqtisadi qiymətləndirmə tədqiqatlarındakı pul dəyərlərinin zəruri düzəlişlər tətbiq edilməklə yeni siyasət bölgəsinə köçürülməsini təmin edən ekoloji iqtisadiyyat metodudur. Araşdırılan tədqiqat ISEW-in ekoloji komponentində fayda transferinin niyə istifadə edildiyini, hansı fərziyyələrə əsaslandığını, hansı səhvlər yarada biləcəyini və metodun daha şəffaf və etibarlı şəkildə necə tətbiq oluna biləcəyini tənqidi şəkildə araşdırır.

Tədqiqatın tətbiq hissəsində Yunanıstan siyasət sahəsi kimi istifadə olunur və çay suyu çirklənməsi, torpaq deqradasiyası, kənd təsərrüfatı torpaqlarının deqradasiyası və ekosistem xidmətləri üçün dörd izahlı qiymətləndirmə nümunəsi hazırlanır. Mərkəzi transfer təxminləri müvafiq olaraq təxminən 490,4 milyon €/il, 502,3 milyon €/il, 2,75 milyard €/il və 115 milyon €/il səviyyəsindədir. Lakin bu dəyərlər Yunanıstanın rəsmi ekoloji zərər hesabları deyil. Tədqiqatın məqsədi müxtəlif ölkələrdən və müxtəlif qiymətləndirmə üsullarından gələn məlumatların inflyasiya, valyuta məzənnəsi, alıcılıq qabiliyyəti pariteti (PPP), gəlir fərqləri, miqyaslama və qeyri-müəyyənlik təhlilləri vasitəsilə ISEW-ə necə köçürülə biləcəyini göstərməkdir. Nəticələrin etibarlılığı mənbə tədqiqatı ilə hədəf siyasət sahəsinin nə dərəcədə müqayisə edilə bilməsindən və istifadə olunan transfer fərziyyələrinin nə qədər yaxşı sənədləşdirilməsindən asılıdır.

GDP niyə dayanıqlı rifahı təkbaşına ölçə bilmir?

Ümumi Daxili Məhsul (GDP) müəyyən dövrdə baş verən iqtisadi fəaliyyətin pul dəyərini ölçür. Lakin gəlir bölgüsündəki bərabərsizliyi, ətraf mühitin deqradasiyasını, təbii resursların tükənməsini və ya bazardan kənarda baş verən, lakin ictimai rifaha töhfə verən fəaliyyətləri birbaşa nəzərə almır. ISEW bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün şəxsi istehlak xərclərini başlanğıc nöqtəsi kimi götürür; daha sonra gəlir bölgüsü, ictimai xidmətlər, ödənişsiz ev əməyi və ekoloji xərclər kimi komponentlərlə düzəlişlər edir.

Ekoloji iqtisadiyyat baxımından əsas fərq hava və su çirklənməsi, istixana qazı emissiyaları, ekosistem xidmətlərində itki və təbii resursların tükənməsi kimi amillərin ISEW daxilində ictimai rifahı azaldan xərclər kimi nəzərdən keçirilməsidir. Problem bu təsirlərin mühüm hissəsinin birbaşa bazar qiymətinin olmamasıdır. Bir çayın daha təmiz olmasının, biomüxtəlifliyin qorunmasının və ya torpaq keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasının iqtisadi dəyərini supermarketdə görünən qiymət etiketi ilə ölçmək mümkün deyil.

Fayda transferi ISEW daxilində nə işə yarayır?

Fayda transferi müəyyən ekoloji mal və ya xidmət üçün başqa bir tədqiqatda ölçülmüş iqtisadi dəyəri, mənbə tədqiqatı ilə hədəf siyasət sahəsi arasındakı qiymət səviyyəsi, gəlir, alıcılıq qabiliyyəti, ekoloji şərait və əhali kimi fərqləri nəzərə alaraq yeni kontekstə daşıyır; beləliklə, hər bir ISEW komponenti üçün sıfırdan bahalı və vaxt aparan ilkin qiymətləndirmə tədqiqatı aparmaq zərurətini azaldır.

Tədqiqatda mənbə qiymətləndirməsinin aparıldığı sahə tədqiqat sahəsi, dəyərin köçürüləcəyi yeni sahə isə siyasət sahəsi kimi nəzərdən keçirilir. Fayda transferinin əsas fərziyyəsi iki sahə arasında transferi mənalı edəcək kifayət qədər oxşarlığın olmasıdır. Ekoloji quruluş, ətraf mühit keyfiyyəti, gəlir səviyyəsi, əhali xüsusiyyətləri, üstünlüklər, institutlar və qiymətləndirilən ekoloji dəyişikliyin xarakteri bir-birindən nə qədər fərqlənirsə, transfer xətası riski də bir o qədər arta bilər.

Ödəməyə hazırlıq nəyi ifadə edir?

Tədqiqatın qiymətləndirmə çərçivəsində tez-tez istifadə olunan anlayışlardan biri ödəməyə hazırlıqdır (Willingness to Pay, WTP). WTP fərdin müəyyən ekoloji yaxşılaşma üçün ödəməyə razı olduğu pul məbləğini ifadə edir. Rifah iqtisadiyyatında bu dəyər ekoloji dəyişikliyin fərd baxımından yaratdığı rifah dəyişikliyini pul ifadəsində təmsil etmək üçün istifadə oluna bilər.

Bununla belə, tədqiqat WTP-nin tam bir ekoloji dəyər ölçüsü olmadığını xüsusilə vurğulayır. Ödəməyə hazırlıq fərdin ödəmə qabiliyyətindən təsirlənir; buna görə də gəlir bərabərsizliyi eyni ekoloji aktivin müxtəlif gəlir qruplarında fərqli pul dəyərləri ilə ifadə olunmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, ekosistemlərin daxili dəyəri, kritik ekoloji hədlər və başqa resursla əvəz edilə bilməyən ekosistem funksiyaları yalnız WTP vasitəsilə tam şəkildə təmsil olunmaya bilər. Buna görə fayda transferi tədqiqatda bütün ekoloji dəyəri tam ölçən alətdən daha çox praqmatik iqtisadi qiymətləndirmə metodu kimi qiymətləndirilir.

Fayda transferinin üç əsas yanaşması

Vahid dəyər transferi, məsələn, hər ev təsərrüfatına düşən WTP və ya çirkləndirici vahidinə düşən zərər xərci kimi tək bir pul dəyərini başqa siyasət sahəsinə daşıyır. İnflyasiya, valyuta məzənnəsi, PPP və gəlir fərqləri üçün düzəlişlər edilə bilər. Metodun sadəliyi mühüm üstünlükdür; lakin mənbə və hədəf sahələrin bir-birinə bənzəməməsi halında transfer xətasına olduqca açıqdır.

Funksiya transferində yalnız tək bir rəqəm deyil, ilkin qiymətləndirmə tədqiqatında təxmin edilmiş qiymətləndirmə funksiyası köçürülür. Gəlir, əhali, ekoloji keyfiyyət və ya ekoloji malın xüsusiyyətləri kimi izahedici dəyişənlər hədəf bölgənin şəraitinə uyğun dəyişdirilərək daha kontekstəxas təxminlər yaradıla bilər.

Meta-analitik funksiya transferi isə tək bir mənbə tədqiqatından asılı qalmaq əvəzinə çoxsaylı ilkin qiymətləndirmə tədqiqatlarının nəticələrini meta-reqressiya daxilində birləşdirir. Bu yanaşma ekoloji dəyərləri müəyyən edən sistematik amilləri müəyyənləşdirməyi və siyasət sahəsinə daha uyğun təxminlər yaratmağı məqsəd qoyur. Bunun əvəzində daha çox məlumat tələbi və metodoloji mürəkkəblik yaranır.

Fayda transferində transfer xətası niyə yaranır?

Transfer xətası mənbə tədqiqatında ölçülən dəyərlə hədəf siyasət sahəsində həqiqətən keçərli olacaq dəyər arasındakı fərqdən yaranır; gəlir, alıcılıq qabiliyyəti, mədəni üstünlüklər, ekoloji keyfiyyət, institutlar, əhali xüsusiyyətləri, qiymətləndirmə metodu və ekoloji dəyişikliyin xarakterindəki uyğunsuzluqlar bu fərqi böyüdə bilər.

Tədqiqatın müəyyən etdiyi əsas güclü tərəflər

• Xərc və vaxt üstünlüyü: Hər bir ekoloji komponent üçün yeni ilkin qiymətləndirmə tədqiqatı aparılmasını tələb etmir.
• Məlumat əlçatanlığı: Getdikcə artan sayda resenziyalı tədqiqat, qiymətləndirmə məlumat bazası və institusional hesabat mövcud dəyərlərin istifadəsini asanlaşdırır.
• Müqayisəlilik: Standartlaşdırılmış transfer prosedurları ölkələr və ya illər arasında daha ardıcıl ISEW hesabları yarada bilər.
• Siyasət aktuallığı: Yeni ekoloji xərc təxminləri ISEW hesablarına nisbətən sürətlə əlavə edilə bilər.

Tədqiqatın müəyyən etdiyi əsas məhdudiyyətlər

• Kontekstə həssaslıq: Ekoloji dəyərlər yerli ekologiyadan, iqtisadi quruluşdan və ictimai üstünlüklərdən asılıdır.
• Transfer xətaları: Mənbə tədqiqatı ilə hədəf sahə arasındakı gəlir, ətraf mühit keyfiyyəti, mədəniyyət və ya tənzimləyici quruluş fərqləri nəticələri dəyişə bilər.
• Həddindən artıq sadələşdirmə: Tək sabit vahid dəyərdən istifadə qeyri-xətti zərərləri, hədləri və məkan heterogenliyini nəzərdən qaçıra bilər.
• Mənbə tədqiqatlarının köhnəlməsi: Köhnə qiymətləndirmə nəticələri aktual iqtisadi və elmi şəraiti əks etdirməyə bilər.
• İkiqat sayım və ya natamam sayım: Bir-biri ilə əlaqəli ekoloji zərərlərin ayrıca toplanması eyni təsirin iki dəfə sayılmasına və ya bəzi təsirlərin tamamilə kənarda qalmasına səbəb ola bilər.
• Şəffaflıq və təkrar istehsal oluna bilmə: Mənbə tədqiqatının seçimi, düzəliş əmsalları və fərziyyələr açıq şəkildə hesabatlandırılmasa, köçürülmüş dəyərin etibarlılığı müstəqil şəkildə qiymətləndirilə bilməz.

Fayda transferi necə təkmilləşdirilə bilər?

Tədqiqat ilk növbədə, mümkün olduqda tək bir mənbə dəyərinin birbaşa köçürülməsi əvəzinə meta-analitik fayda transferi istifadə olunmasını təklif edir. Çoxsaylı tədqiqat əsasında yaradılan funksiyalar gəlir, əhali sıxlığı və ekoloji xüsusiyyətlər kimi dəyişənləri birlikdə nəzərə ala bildiyi üçün tək bir tədqiqata asılılığı azalda bilər.

İkincisi, vahid dəyər transferinin istifadə edildiyi hallarda sistemli kontekstual düzəlişlər tələb olunur. Bunlara gəlir və ya alıcılıq qabiliyyəti düzəlişləri, inflyasiya və qiymət səviyyəsinin yenilənməsi, eləcə də ekoloji uyğunluq yoxlamaları daxildir.

Üçüncüsü, istifadə olunan mənbə tədqiqatı, məlumat ili, tədqiqat bölgəsi, qiymətləndirmə metodu, inflyasiya düzəlişi, valyuta çevrilməsi, PPP yanaşması, gəlir elastikliyi və aqreqasiya proseduru açıq şəkildə sənədləşdirilməlidir. Şəffaflıq yalnız akademik təkrar istehsal oluna bilmə üçün deyil, nəticələr siyasət məqsədilə istifadə olunduqda hansı fərziyyələrin nəticəyə nə qədər təsir etdiyinin görünməsi üçün də lazımdır.

Dördüncüsü, pul təxminlərinin fiziki ekoloji göstəricilərlə birlikdə təqdim edilməsi tövsiyə olunur. Məsələn, karbon xərcinin pul ekvivalentinin yanında CO₂ miqdarının, meşə itkisində pul dəyərinin yanında itirilən hektarların görünən qalması, pul ifadəsinə çevrilmənin yaratdığı qeyri-müəyyənlik qarşısında fiziki ekoloji təzyiqin itib getməsinin qarşısını ala bilər.

Beşincisi, qeyri-müəyyənlik təhlili ISEW hesablarına inteqrasiya edilməlidir. Tədqiqat tək deterministik rəqəm əvəzinə aşağı-yuxarı ssenarilərin, həssaslıq təhlillərinin və ya Monte Carlo simulyasiyalarının istifadə olunmasını təklif edir. Beləliklə, siyasət şərhinin yalnız mərkəzi təxminə bağlı qalmasının qarşısı alına bilər.

Nəhayət, ekoloji zərər xərcləri zamanla dəyişdiyi üçün köçürülmüş dəyərlər dinamik şəkildə yenilənməlidir. Xüsusilə iqlim dəyişikliyi, biomüxtəliflik və hava çirklənməsi kimi sahələrdə köhnə vahid dəyərlərin uzun müddət dəyişdirilmədən istifadə olunması mühüm xəta mənbəyi ola bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Yunanıstan vaka tədqiqatları nəyi göstərir?

Dörd Yunanıstan vakası müxtəlif mənbə ölkələrdən alınan ekoloji dəyərlərin inflyasiya, valyuta, PPP və gəlir səviyyəsi düzəlişləri, əhali və ya sahə əsaslı aqreqasiya və qeyri-müəyyənlik təhlili tətbiq edilərək ISEW-in ekoloji komponentinə necə köçürülə biləcəyini göstərən metodoloji tətbiqlərdir; bu rəqəmlər Yunanıstan üçün təsdiqlənmiş rəsmi zərər hesabları deyil.

Tədqiqatın araşdırma yanaşması

Məqalə yeni ekoloji qiymətləndirmə nəzəriyyəsi və ya yeni milli rifah hesabı hazırlamaq əvəzinə mövcud fayda transferi ədəbiyyatını tənqidi şəkildə sintez edir və strukturlaşdırılmış transfer protokolu təklif edir. Qiymətləndirmədə resenziyalı ekoloji qiymətləndirmə tədqiqatları, fayda transferi metodologiyasına dair nəşrlər, OECD, EPA və IPCC kimi qurumların təlimatları, EVRI və ENVALUE kimi qiymətləndirmə məlumat bazaları və mövcud ISEW tətbiqləri istifadə olunur.

Mənbələr xüsusilə transfer xətası, kontekst uyğunsuzluğu, tətbiq çətinlikləri, metodoloji şəffaflıq və tövsiyə olunan yaxşı təcrübələr baxımından müqayisə edilir. Daha sonra metod Yunanıstan kontekstində dörd ekoloji komponent üzrə izahlı şəkildə tətbiq olunur.

Əsas transfer tənlikləri

İnflyasiya düzəlişi — Tənlik (A1):

\[ V_{\mathrm{düzeltilmiş}} = V_{\mathrm{özgün}} \times \frac{CPI_{\mathrm{hedef\ yıl}}}{CPI_{\mathrm{özgün\ yıl}}} \]

Bu tənlik eyni pul dəyərini müxtəlif illərin qiymət səviyyələri arasında daşımağı məqsəd qoyur. Burada CPI istehlak qiymətləri indeksini təmsil edir. Uyğun CPI tapılmadıqda, tədqiqatda müvafiq kontekstə uyğun GDP deflyatoru kimi alternativ qiymət indekslərinin nəzərdən keçirilə biləcəyi bildirilir.

Valyuta çevrilməsi — Tənlik (A2):

\[ V_{\mathrm{hedef\ para}} = V_{\mathrm{özgün}} \times Kur_{\mathrm{özgün\ para \rightarrow hedef\ para}} \]

Valyuta məzənnəsi çevrilməsi iqtisadi kontekst düzəlişinin yalnız bir mərhələsidir. Nominal məzənnənin bərabərləşdirilməsi iki ölkədə eyni pul məbləğinin eyni iqtisadi yükü təmsil etdiyi anlamına gəlmir.

Gəlir fərqi və WTP gəlir elastikliyi — Tənlik (A3):

\[ V_{\mathrm{düzeltilmiş}} = V_{\mathrm{özgün}} \times \left( \frac{Gelir_{\mathrm{hedef}}}{Gelir_{\mathrm{kaynak}}} \right)^{\varepsilon} \]

Burada \(\varepsilon\), WTP-nin gəlir elastikliyidir. \(\varepsilon=1\) olduqda gəlirdəki proporsional dəyişiklik WTP-yə eyni nisbətdə əks olunur. Tədqiqatın Yunanıstan nümunələrində etibarlı ölkəyəxas elastiklik olmadıqda vahid gəlir elastikliyi əsas fərziyyə kimi istifadə edilmişdir. Mənbə həmçinin müxtəlif ekoloji mallarda həqiqi elastikliyin birdən aşağı və ya yuxarı ola biləcəyini və buna görə köçürülmüş məbləğlərin dəqiq rifah dəyərləri kimi qəbul edilməməli olduğunu vurğulayır.

Birbaşa PPP miqyaslaması — Tənlik (A4):

\[ V_{\mathrm{düzeltilmiş}} = V_{\mathrm{özgün}} \times \frac{PPP_{\mathrm{hedef}}}{PPP_{\mathrm{kaynak}}} \]

Sadə gəlir nisbəti — Tənliklər (A5) və (A6):

\[ Gelir\ Oranı = \frac{Ortalama\ Gelir_{\mathrm{hedef}}}{Ortalama\ Gelir_{\mathrm{kaynak}}} \]

\[ V_{\mathrm{düzeltilmiş}} = V_{\mathrm{özgün}} \times Gelir\ Oranı \]

Tədqiqat bu sadə miqyaslamanın tətbiq oluna biləcəyini, lakin WTP-nin gəlirlə tam proporsional dəyişdiyi fərziyyəsinə əsaslandığı üçün gəlir elastikliyi yanaşmasına nisbətən daha kobud metod olduğunu bildirir.

1. Çay suyu çirklənməsi

Birinci tətbiqdə mənbə tədqiqatı Banqladeşdə güclü çirklənmiş Mayur çayı üzərində aparılmış şərti qiymətləndirmə araşdırmasıdır. İkiqat məhdud ikili seçim modelinin istifadə edildiyi tədqiqatda çay yaxınlığında yaşayan 198 iştirakçıdan məlumat toplanmış və su keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması proqramı üçün orta WTP təxminən 312 BDT/ev təsərrüfatı/ay, yəni mənbə tədqiqatındakı qarşılığı ilə təxminən 2,57 USD/ev təsərrüfatı/ay olaraq hesabatlandırılmışdır.

2025 baza ili ilə təhlil ili arasındakı fərq nəzərə alınmayacaq qədər kiçik qəbul edildiyinə görə başlanğıc dəyəri 312 BDT olaraq saxlanılır. Mənbədə istifadə olunan təxminən 1 USD = 0,93 EUR çevrilməsi ilə:

\[ 2.57 \times 0.93 = 2.39\ EUR/\text{hane/ay} \]

İllikləşdirildikdə:

\[ 2.39 \times 12 = 28.68\ EUR/\text{hane/yıl} \]

Banqladeş və Yunanıstan üçün istifadə olunan təxmini PPP adambaşına gəlirləri müvafiq olaraq 6000 € və 25.000 € olduğuna görə gəlir nisbəti:

\[ \frac{25\,000}{6\,000} \approx 4.17 \]

Vahid gəlir elastikliyi \(\varepsilon=1\) altında:

\[ 28.68 \times 4.17 = 119.6\ EUR/\text{hane/yıl} \]

Yunanıstan üçün təxminən 4,1 milyon ev təsərrüfatı fərziyyəsi ilə aqreqasiya:

\[ 119.6 \times 4.1\ milyon = 490.36\ milyon\ EUR/yıl \]

nəticəsini verir. Buna görə tədqiqatın mərkəzi nümunə dəyəri təxminən 490 milyon €/ildır.

Qeyri-müəyyənlik üçün mənbə WTP dəyəri ətrafında normal paylanma qəbul edilərək 10.000 Monte Carlo iterasiyası aparılmışdır. Başlanğıc WTP ortalaması 312 BDT, təxmini standart sapma isə mənbə tədqiqatındakı standart xəta və nümunə ölçüsündən törədilərək təxminən 450 BDT kimi istifadə edilmişdir. Simulyasiyanın məqsədi yeni ekoloji xərc yaratmaq deyil, başlanğıc dəyərindəki qeyri-müəyyənliyin köçürülmüş təxmin üzərində mümkün paylanmasını göstərməkdir.

2. Torpaq deqradasiyası

İkinci tətbiq Franceschinis və həmkarlarının torpaq təhlükəsizliyi çərçivəsindəki qiymətləndirmə tədqiqatına əsaslanır. Mənbə araşdırmada İtaliyanın Veneto bölgəsi ilə Avstraliyanın New South Wales bölgəsində təxminən 3000 iştirakçı ilə diskret seçim təcrübəsi aparılmış; karbonun tutulması, su infiltrasiyası, torpaq qurdlarının sıxlığı/biomüxtəliflik və yeraltı suyun keyfiyyəti kimi torpaq funksiyalarındakı yaxşılaşmalar üçün WTP qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqat Veneto bölgəsi üçün ümumi WTP-ni təxminən 244 milyon USD olaraq götürür. Təxminən 0,93 USD/EUR çevrilməsi:

\[ 244 \times 0.93 = 226.9\ milyon\ EUR \]

dəyərini verir. 2024 üçün %2,3 və 2025 üçün %2,0 qiymət səviyyəsi yenilənməsi ilə:

\[ 226.9 \times 1.023 \times 1.020 \approx 236.70\ milyon\ EUR \]

Veneto əhalisi təxminən 4,9 milyon qəbul edildikdə:

\[ \frac{236.70\ milyon}{4.9\ milyon} \approx 48.3\ EUR/\text{kişi} \]

əldə edilir. Mənbə bu nümunədə İtaliya ilə Yunanıstan arasında güclü əlavə gəlir düzəlişi tətbiq etmir. Yunanıstan əhalisi təxminən 10,4 milyon götürülərək:

\[ 48.3 \times 10.4\ milyon \approx 502.3\ milyon\ EUR \]

mərkəzi transfer dəyəri hesablanır.

Bu vaka üçün karbon tutulması, torpaq qurdlarının sıxlığı, yağış infiltrasiyası və yeraltı sudakı nitrat səviyyəsi olmaqla dörd torpaq funksiyası üçün Monte Carlo təhlilləri aparılmışdır. Hər bir ekoloji xüsusiyyət üçün 10.000 iterasiya istifadə edilmiş və giriş parametrləri mənbə tədqiqatının WTP məkanındakı Mixed Logit nəticələrindən törədilmişdir. Mənbə histoqramları qeyri-müəyyənliyin mərkəzi dəyərlər ətrafında toplandığını, lakin iştirakçı üstünlükləri səbəbindən nəzərəçarpacaq paylanma olduğunu göstərir.

3. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının deqradasiyası

Üçüncü tətbiqin mənbə tədqiqatı Nigeriyada kənd təsərrüfatı torpaqlarında torpaq eroziyasına nəzarət sərmayələrinin iqtisadi dəyərini hedonik qiymət modeli ilə araşdırır. Mənbə tədqiqatı eroziyaya nəzarət sərmayəsi olan torpaq sahələrinin müqayisə edilə bilən sahələrə nisbətən daha yüksək torpaq dəyərinə malik olduğunu; üstün tutulan modeldə eroziyaya nəzarət əmsalının 0,234 olduğunu və bunun təxminən %26,36 torpaq dəyəri fərqinə uyğun gəldiyini bildirir. Marjinal dolayı qiymət təxminən 686,73 USD kimi götürülür.

0,93 EUR/USD çevrilməsi ilə:

\[ 686.73 \times 0.93 = 638.66\ EUR \]

və 2024–2025 inflyasiya düzəlişləri ilə:

\[ 638.66 \times 1.023 \times 1.020 \approx 666.4\ EUR/\text{hektar} \]

hesablanır.

Nigeriya və Yunanıstan üçün təxmini PPP gəlirlərinin 6000 € və 25.000 € götürülməsi ilə gəlir nisbəti yenə təxminən 4,17-dir. \(\varepsilon=1\) fərziyyəsində:

\[ 666.4 \times 4.17 = 2778.9\ EUR/\text{hektar} \]

əldə edilir.

Yunanıstandakı kənd təsərrüfatı sahəsi təxminən 3,3 milyon hektar, əhəmiyyətli dərəcədə eroziyadan təsirlənən pay isə nümunə tətbiqdə %30 qəbul edilir:

\[ 3.3\ milyon \times 0.30 = 0.99\ milyon\ hektar \]

Ümumi transfer:

\[ 2778.9 \times 0.99\ milyon \approx 2.75\ milyar\ EUR \]

səviyyəsindədir.

Bu vakada mənbə tədqiqatı standart sapma təqdim etmədiyi üçün Monte Carlo qeyri-müəyyənliyi birbaşa ölçülmüş standart sapmadan deyil, %30 mərkəzi variasiya əmsalı fərziyyəsindən qurulmuşdur. Simulyasiyada 10.000 iterasiya istifadə edilmişdir. Bu fərq vacibdir: qeyri-müəyyənlik paylanmasının bir hissəsi mənbə məlumatından birbaşa müşahidə edilməmişdir; metodoloji fərziyyə ilə modelləşdirilmişdir.

Bundan əlavə, Nigeriya və Yunanıstan kənd təsərrüfatı sistemləri iqlim, institutlar, torpaq bazarları və istehsal quruluşu baxımından eyni deyil. Mənbə dəyəri eroziyaya nəzarətin xüsusi torpaq qiymətində yaratdığı kapitallaşmanı təmsil edir və torpaq deqradasiyasının bütün ictimai ekosistem xərclərini birbaşa ölçmür. Buna görə 2,75 milyard € dəyəri xüsusilə ehtiyatla şərh edilməlidir.

4. Ekosistem xidmətləri

Dördüncü tətbiq Amerika Birləşmiş Ştatlarında deqradasiyaya uğramış meşə hövzəsinin bərpası üçün ödəməyə hazırlığı qiymətləndirən Obeng və Aguilar tədqiqatına əsaslanır. Mənbə araşdırma su keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, bitki və heyvan yaşayış mühitlərinin gücləndirilməsi və landşaft estetikasının artırılması kimi bir neçə ekosistem xidmətini birlikdə nəzərdən keçirir.

Mənbədə orta WTP dəyəri təxminən 66,14 USD/ev təsərrüfatı/ildır. Təxminən %20 kumulyativ inflyasiya düzəlişi ilə:

\[ 66.14 \times 1.20 = 79.37\ USD/\text{hane/yıl} \]

və 0,93 EUR/USD çevrilməsi ilə:

\[ 79.37 \times 0.93 = 73.81\ EUR/\text{hane/yıl} \]

əldə edilir.

ABŞ və Yunanıstan üçün istifadə olunan təxmini PPP adambaşına gəlirləri 65.000 € və 25.000 € olduğuna görə nisbət:

\[ \frac{25\,000}{65\,000} \approx 0.38 \]

kimi hesablanır. Vahid gəlir elastikliyi altında:

\[ 73.81 \times 0.38 = 28.05\ EUR/\text{hane/yıl} \]

və 4,1 milyon ev təsərrüfatı üçün:

\[ 28.05 \times 4.1\ milyon \approx 115\ milyon\ EUR/yıl \]

mərkəzi transfer dəyərinə çatılır.

Mənbə tədqiqatında ilkin WTP üçün standart sapma verilmədiyinə görə Monte Carlo tətbiqində mərkəzdə %30 variasiya əmsalı qəbul edilmiş; əlavə olaraq %20 və %50 əmsallarla həssaslıq qiymətləndirməsi aparılmışdır. Hər bir halda 10.000 Monte Carlo iterasiyası istifadə edilmişdir.

Dörd vaka üçün mərkəzi dəyərlər və həssaslıq sərhədləri

Bu cədvəldəki aşağı və yuxarı ssenarilərin hamısı eyni statistik statusa malik deyil. Mənbə tədqiqatı açıq şəkildə bunların rəsmi etimad intervalları deyil, izahlı möhkəmlik və həssaslıq yoxlamaları olduğunu bildirir. Buna görə 490,4 milyon € kimi mərkəzi təxminlə yanaşı verilən aralıq, həqiqi ekoloji xərcin müəyyən ehtimalla bu sərhədlər daxilində olduğunu bildirən klassik etimad intervalı kimi oxunmamalıdır.

Monte Carlo nəticələri necə şərh edilməlidir?

Tədqiqatda istifadə olunan Monte Carlo simulyasiyalarının vəzifəsi fayda transferi dəyərlərinin tək, dəqiq rəqəm olmadığını görünən etməkdir. Çay suyu çirklənməsi vakasında qeyri-müəyyənlik mənbə tədqiqatından törədilən standart sapma ilə modelləşdirildiyi halda, kənd təsərrüfatı torpaqları və ekosistem xidmətləri kimi bəzi vakalarda mənbə standart sapması olmadığı üçün variasiya əmsalı fərziyyələrindən istifadə edilmişdir. Bu iki qeyri-müəyyənlik növü elmi baxımdan eyni deyil.

Mənbədə verilən histoqramlar ümumilikdə simulyasiya dəyərlərinin mərkəzi təxminlər ətrafında toplandığını göstərir. Bununla belə, mənbə bu paylanmaları Yunanıstanın həqiqi ekoloji zərər paylanmasının eksperimental ölçümü kimi təqdim etmir. Simulyasiya yalnız transfer prosedurundakı qeyri-müəyyənliyin nəticələrə necə əks oluna biləcəyini göstərir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Fayda transferi ilkin qiymətləndirmə məlumatlarının olmadığı hallarda ISEW-in ekoloji komponentlərini monetarlaşdırmaq üçün praktik metod təmin edə bilər.
• Vahid dəyər transferi tətbiq oluna biləndir və az məlumat tələb edir; lakin kontekst fərqlərinə qarşı daha həssasdır.
• Funksiya və xüsusilə meta-analitik funksiya transferləri kontekstual dəyişənləri daha sistemli şəkildə nəzərə ala bilər.
• İnflyasiya, valyuta məzənnəsi və nominal pul çevrilməsi təkbaşına kifayət deyil; PPP, gəlir və ekoloji uyğunluq kimi amillər də qiymətləndirilməlidir.
• Mənbə tədqiqatının, düzəlişlərin və aqreqasiya fərziyyələrinin açıq şəkildə sənədləşdirilməsi təkrar istehsal oluna bilməni artırır.
• Qeyri-müəyyənlik və həssaslıq təhlili tək nöqtəli təxminlərə həddindən artıq etimadın qarşısını almağa kömək edir.
• Fiziki ekoloji göstəricilərin pul göstəriciləri ilə birlikdə istifadəsi yalnız monetarlaşdırmaya əsaslanan şərhin məhdudiyyətlərini azalda bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• 490,4 milyon €, 502,3 milyon €, 2,75 milyard € və 115 milyon € rəqəmləri Yunanıstanın rəsmi və təsdiqlənmiş ekoloji zərər hesabları deyil.
• Tədqiqat fayda transferinin ilkin ekoloji qiymətləndirmə tədqiqatlarının hər bir halda yerini ala biləcəyini göstərmir.
• WTP bütün ekoloji, etik və daxili ekoloji dəyərləri tam ölçən göstərici kimi təqdim edilmir.
• Bir ölkədə hesablanan ekoloji dəyərlərin yalnız valyuta məzənnəsindən istifadə etməklə başqa ölkəyə birbaşa tətbiq edilə biləcəyi nəticəsinə gəlinmir.
• Monte Carlo simulyasiyaları yeni sahə müşahidələri və ya Yunanıstandan toplanmış ilkin WTP məlumatları deyil.
• Transfer dəyərlərinin dəqiqliyi mənbə və siyasət sahələri arasındakı ekoloji, sosial və iqtisadi uyğunsuzluqlardan müstəqil deyil.
• Tədqiqat Yunanıstan üçün tamamlanmış rəsmi ISEW ekoloji hesabı yaratmır.

Elmi şərh

Tədqiqatın ən mühüm töhfəsi ayrı-ayrı pul rəqəmlərindən daha çox bu rəqəmlərin necə yaradıldığının görünən edilməsidir. Fayda transferində əsas problem bir rəqəmi başqa ölkənin valyutasına çevirmək deyil; dəyərin hansı ekoloji malı təmsil etdiyi, hansı insan qrupundan yaradıldığı, hansı iqtisadi şəraitdə ölçüldüyü və hədəf cəmiyyətdə eyni rifah mənasını daşıyıb-daşımadığıdır.

Buna görə metod mənbə tədqiqatının seçilməsi ilə başlayıb konseptual uyğunluq yoxlaması, qiymət səviyyəsi düzəlişi, valyuta çevrilməsi, alıcılıq qabiliyyəti və gəlir düzəlişi, metod seçimi, aqreqasiya, həssaslıq təhlili və siyasət şərhi ilə davam edən zəncir kimi nəzərdən keçirilməlidir. Zəncirin istənilən mərhələsindəki güclü fərziyyə son pul dəyərinin etibarlılığını məhdudlaşdırır.

Yunanıstan nümunələrinin öz aralarında göstərdiyi fərq də vacibdir. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının deqradasiyası üçün təxminən 2,75 milyard € səviyyəsinə çatan mərkəzi dəyər çay suyu çirklənməsi və ya ekosistem xidmətləri üçün əldə edilən məbləğlərdən xeyli yüksəkdir. Lakin bu fərq yalnız ekoloji zərərlərin həqiqi əhəmiyyət sıralamasını göstərmir. Mənbə tədqiqatlarının fərqli metodlardan istifadə etməsi, fərqli dəyər vahidləri yaratması, fərqli ölkələrdən gəlməsi və aqreqasiya miqyaslarının fərqli olması səbəbindən rəqəmlər birbaşa “hansı ekoloji problem daha böyükdür?” sıralaması kimi oxunmamalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: A Critical Appraisal of the Role of Benefit Transfer in Valuing Environmental Degradation Within the ISEW Framework

Müəlliflər: Angeliki N. Menegaki, Iliana Tsara, Dimitrios I. Vortelinos

Məsul müəllif: Angeliki N. Menegaki — amenegaki@hmu.gr

Qurumlar: Angeliki N. Menegaki və Dimitrios I. Vortelinos, Department of Business Administration and Tourism, Hellenic Mediterranean University, Heraklion, Crete, Greece. Iliana Tsara, Department of Regional and Economic Development, Agricultural University of Athens, Amfissa, Greece.

Jurnal: Economies

Nəşriyyat: MDPI

Biblioqrafik kimlik: Economies, 2026, Cild 14, Say 8, Məqalə 301

DOI: 10.3390/economies14080301

Mənbə növü: Technical Note

Resenziya statusu: Economies beynəlxalq resenziyalı jurnaldır. Məqalə qeydində təqdimetmə, reviziya, qəbul və nəşr tarixləri ayrıca hesabatlandırılır.

Təqdimetmə: 18 iyun 2026

Reviziya: 8 iyul 2026

Qəbul: 15 iyul 2026

Nəşr: 2 avqust 2026

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) açıq giriş lisenziyası.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almadığını bildirir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmadığı və ya təhlil edilmədiyi bildirilir. Rəqəmsal nümunələr məqalədə istinad olunan və ictimaiyyətə açıq mənbə tədqiqatlarından götürülmüşdür.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Mənbənin bəyanatına görə Iliana Tsara məqaləni yazmış; Angeliki N. Menegaki və Dimitrios I. Vortelinos tədqiqata nəzarət etmiş; bütün müəlliflər nəşr olunan versiyanı oxuyub təsdiqləmişlər.

Tədqiqatın əsas elmi növü: Tənqidi metod qiymətləndirməsi, ədəbiyyat sintezi və izahlı fayda transferi vaka tətbiqləridir. Yeni Yunanıstan ilkin qiymətləndirmə tədqiqatı deyil.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Fayda transferinin dəqiqliyi mənbə tədqiqatı ilə siyasət sahəsinin müqayisəliliyindən asılıdır. Gəlir elastikliyi, PPP düzəlişi, əhali və ya ev təsərrüfatı miqyaslaması, ekoloji oxşarlıq və mədəni üstünlüklər kimi fərziyyələr yekun təxminə mühüm təsir göstərə bilər. Buna görə köçürülmüş dəyərlər dəqiq ekoloji zərər xərcləri əvəzinə siyasət məqsədli təxmini dəyərlər kimi şərh edilməlidir.

Qeyri-müəyyənlik qeydi: Tədqiqatın dörd vaka tətbiqindəki Monte Carlo təhlilləri eyni məlumat keyfiyyətindən törədilməyib. Bəzi nümunələrdə qeyri-müəyyənlik mənbə tədqiqatındakı statistik göstəricilərdən törədildiyi halda, bəzi nümunələrdə standart sapma olmadığı üçün %30 kimi variasiya əmsalları fərz edilmişdir. Mənbənin verdiyi ±%15 həssaslıq aralıqları da rəsmi etimad intervalları deyil.

Vizualın yenidən qurulması qeydi: Mənbə Şəkil 1-dəki fayda transferi axını, əlaqələri qorunmaqla bu Verianla məqaləsində orijinal inline SVG formasında yenidən qurulmuşdur. Mənbə Şəkil 2–8-dəki Monte Carlo histoqramlarının dəqiq bin məlumatları məqalə mətnində xam məlumat kimi təqdim edilmədiyinə görə histoqramlar saxta dəqiqlik yaradacaq şəkildə yenidən çəkilməmişdir; elmi mesajları mətn və mənbədə hesabatlandırılan rəqəmlər vasitəsilə çatdırılmışdır.

Şərh məhdudiyyəti: Tədqiqat fayda transferinin qüsursuz olduğunu deyil, ilkin qiymətləndirmə məlumatlarının olmadığı şəraitdə faydalı və çox vaxt əməliyyat baxımından zəruri ola bildiyini müdafiə edir. Metodun siyasət baxımından istifadə oluna bilməsi mənbə seçiminə, kontekstual uyğunlaşdırmaya, qeyri-müəyyənlik təhlilinə və bütün fərziyyələrin şəffaf şəkildə sənədləşdirilməsinə bağlıdır.