Kamusal açık alan (Public Open Space, POS), parklar, meydanlar, sokaklar, kıyı alanları, yeşil koridorlar ve oyun alanları gibi toplumun kullanımına açık dış mekânları kapsayan bir kentsel çevre bileşenidir. Kamusal açık alan kalitesini değerlendirme araçları ise bu mekânların erişilebilirlik, güvenlik, konfor, işlevsellik, çevresel performans ve toplumsal kullanım gibi özelliklerini belirli göstergeler üzerinden inceleyen değerlendirme sistemleridir.
Jamal Al-Qawasmi, Md Rafsun Jany ve Ziad Ashour tarafından gerçekleştirilen araştırma, kamusal açık alan kalitesini ölçmek amacıyla geliştirilmiş değerlendirme araçlarının neden birbirinden farklı sonuçlar veya yorumlar üretebildiğini incelemektedir. Araştırmada sistematik literatür taramasıyla belirlenen 38 değerlendirme aracı, yapılandırılmış içerik analizi kullanılarak karşılaştırılmıştır. Araçlarda tespit edilen 20 özellik, beş düzeyli bir göstergebilimsel çerçeve içerisinde değerlendirilmiştir.
Göstergebilimsel yaklaşım, değerlendirme aracını yalnız göstergelerin toplandığı bir kontrol listesi olarak değil; verinin ölçüldüğü, düzenlendiği, anlamlandırıldığı, karar vermek için kullanıldığı ve kurumsal bağlamda meşruiyet kazandığı çok katmanlı bir sosyo-teknik sistem olarak ele almaktadır.
Araştırmanın temel bulgularına göre incelenen araçların %57,9'unda tam işlemsel tanımlar bulunmamaktadır. Araçların %55,3'ü yalnız öznel göstergelere dayanmaktadır. Yine %55,3'ü doğrudan uygulanmaya hazır, ayrıntılı ölçüm araçlarından ziyade, uygulama sırasında uyarlama gerektiren değerlendirme çerçeveleridir.
Jaccard benzerlik analizi, 38 araç arasında oluşturulan 703 benzersiz araç çiftinin genel benzerliğinin düşük ile orta düzey arasında olduğunu göstermiştir. Ortalama Jaccard benzerliği 0,31, ortanca benzerlik ise 0,29 olarak raporlanmıştır. İncelenen araçlardan hiçbir çiftin bütün değerlendirme özellikleri bakımından tamamen aynı profile sahip olmadığı belirlenmiştir.
Çalışmanın temel sonucu, kamusal açık alan değerlendirme araçları arasındaki farklılıkların yalnız hangi göstergelerin seçildiğinden kaynaklanmadığıdır. Ölçüm prosedürleri, gösterge hiyerarşileri, kavramsal tanımlar, hedef kullanıcılar, uygulama ölçekleri ve kurumsal bağlamlar arasındaki uyumsuzluklar da karşılaştırılabilirliği sınırlandırmaktadır.
Araştırmacılar bu soruna karşı bütün değerlendirme araçlarına aynı göstergelerin zorunlu tutulmasını önermemektedir. Bunun yerine, değerlendirme sisteminin nasıl kurulduğunun ve nasıl çalıştığının açıkça belgelendirilmesini amaçlayan göstergebilimsel uyum çerçevesi (semiotic compliance framework) önermektedir.
Bu yaklaşım, farklı kentsel, kültürel ve kurumsal koşullar için geliştirilen araçların özgünlüklerini korurken sonuçlarının hangi şartlarda anlamlı biçimde karşılaştırılabileceğinin anlaşılmasını hedeflemektedir. Bununla birlikte çalışma, önerilen çerçevenin uygulanmasıyla bütün araçların otomatik olarak eşdeğer veya geçerli hale geleceğini deneysel olarak göstermemektedir.
Kamusal açık alan kalitesi neden tek bir ölçüyle belirlenemez?
Kamusal açık alanlar kentlerin yalnız fiziksel boşlukları değildir. Bu mekânlar insanların dinlenmesine, hareket etmesine, karşılaşmasına, toplumsal ilişkiler kurmasına ve kamusal yaşama katılmasına olanak sağlayabilir. Aynı zamanda bitki örtüsü, yağmur suyu yönetimi, biyolojik çeşitlilik ve kentsel sıcaklık gibi çevresel işlevlerle de ilişkilidir.
Bu nedenle bir kamusal açık alanın kalitesi yalnız görünüşüyle, büyüklüğüyle veya yeşil alan miktarıyla belirlenemez. Kullanıcıların mekâna ulaşabilmesi, kendilerini güvende hissetmesi, farklı toplumsal grupların mekândan yararlanabilmesi ve mekânın bakımının sürdürülebilmesi de değerlendirmede önemli olabilir.
Ancak bütün araştırma disiplinleri aynı özelliklere aynı önceliği vermez. Kentsel tasarım çalışmaları mekânsal düzenlemeyi ve kullanıcı deneyimini öne çıkarabilirken, kent planlama araştırmaları arazi kullanımı, hizmet dağılımı ve yönetişimle daha fazla ilgilenebilir. Peyzaj mimarlığı ise bitkisel, ekolojik ve çevresel bileşenlere daha farklı ağırlık verebilir.
Bu çeşitlilik tek başına bilimsel bir sorun değildir. Sorun, birbirinden farklı kavramsal ve yöntemsel temellere sahip değerlendirme sistemlerinin sanki aynı şeyi aynı yöntemle ölçüyormuş gibi karşılaştırılmasıdır.
Bir göstergenin aynı adı taşıması aynı şeyi ölçtüğü anlamına gelir mi?
Hayır. Araştırmanın hareket noktalarından biri, aynı gösterge adının farklı araçlarda farklı biçimlerde tanımlanabilmesidir.
Örneğin güvenlik kavramı, bir değerlendirme sisteminde kullanıcıların güvenlik algısına ilişkin anket cevaplarıyla temsil edilebilir. Başka bir sistem güvenliği fiziksel çevre koşullarının uzman tarafından incelenmesiyle değerlendirebilir.
Her iki yaklaşım da güvenlikle ilgilidir; ancak elde edilen veriler aynı nitelikte değildir. Birincisi kullanıcı deneyimi hakkında bilgi sağlarken, ikincisi tanımlanan fiziksel koşullar hakkında bilgi sunar.
Bu örnek, araştırmada vurgulanan ölçüm ve anlamlandırma ayrımını açıklamak içindir; iki belirli aracın kaynakta raporlanmış karşılaştırma sonucu olarak sunulmamaktadır.
Bir değerlendirme sonucunu doğru yorumlamak için yalnız göstergenin adını değil, ölçülen değişkenin tanımını, veri kaynağını, soru biçimini, puanlama yöntemini ve uygulama koşullarını da bilmek gerekir.
Göstergebilim Kamusal Alan Değerlendirmesinde Ne İşe Yarar?
Göstergebilim (semiotics), işaretlerin ve sembollerin nasıl anlam kazandığını inceleyen kuramsal bir yaklaşımdır. Bu araştırmada değerlendirme göstergeleri ve bunlardan üretilen puanlar, gerçek mekânsal ve toplumsal özellikleri temsil eden işaretler olarak ele alınmaktadır. Bir puanın anlamı yalnız sayısal değerinden değil; nasıl ölçüldüğünden, hangi kavramı temsil ettiğinden ve hangi bağlamda kullanıldığından doğmaktadır.
Gösteren ve gösterilen ilişkisi
Göstergebilimsel açıdan bir değerlendirme sonucunda iki temel bileşen ayırt edilebilir:
- Gösteren (signifier): Gözlenebilen ifade biçimidir. Sayısal puan, kategori adı veya grafiksel sembol olabilir.
- Gösterilen (signified): Bu ifadenin temsil ettiği kavramdır. Erişilebilirlik, konfor, güvenlik veya genel kalite gibi bir özellik olabilir.
Bir değerlendirme aracının ürettiği puan ile kamusal alanın gerçekte taşıdığı özellik arasında doğal ve kendiliğinden oluşan bir eşitlik yoktur. Bu bağlantı, ölçüm kuralları, işlemsel tanımlar, kavramsal çerçeve ve yorumlama ilkeleri aracılığıyla kurulur.
Dolayısıyla iki değerlendirme sisteminin aynı sayısal puanı vermesi, aynı düzeyde mekânsal kaliteyi ölçtüklerinin kanıtı değildir.
Beş düzeyli göstergebilimsel çerçeve
Çalışma, klasik göstergebilimin sözdizimsel, anlamsal ve pragmatik ayrımlarını; ölçüm işlemleri ve toplumsal-kurumsal bağlamla bir araya getirerek beş düzeyli bir inceleme yapısı kullanmaktadır.
1. Ampirik düzey: Ölçümün temeli
Ampirik düzey, bir göstergenin hangi gözlem veya veriye dayandığını ve bu verinin nasıl ölçülebilir bir değere dönüştürüldüğünü ele alır.
Burada sorulması gereken temel sorular şunlardır: Hangi özellik ölçülmektedir? Veri nereden elde edilmektedir? Gösterge nasıl hesaplanmaktadır? Ölçümün tekrarlanabilmesi için hangi işlemler gereklidir?
Öznel göstergeler bireylerin algılarını, görüşlerini veya deneyimlerini yansıtır. Nesnel göstergeler ise belirlenmiş fiziksel, mekânsal ya da diğer gözlenebilir özelliklerin ölçümüne dayanır.
Araştırma, öznel ölçümlerin bilimsel açıdan değersiz olduğunu ileri sürmemektedir. Vurgulanan sorun, farklı kanıt türlerinin birbirleriyle eşdeğer kabul edilmesi ve bunları üreten işlemlerin yeterince açıklanmamasıdır.
2. Sözdizimsel düzey: Göstergelerin düzenlenmesi
Sözdizimsel düzey, göstergelerin hangi kategori ve alt kategoriler altında düzenlendiğini, değerlendirme sisteminin kaç hiyerarşik katmandan oluştuğunu ve göstergelerin daha üst düzey çıktılara nasıl dönüştürüldüğünü inceler.
Bir sistem yalnız gösterge listesi sunabilir. Başka bir sistem kategorileri, puanlama aşamalarını ve sonuçların birleştirilmesi için gerekli işlemleri daha ayrıntılı belirleyebilir.
Toplulaştırma (aggregation), birden fazla göstergenin belirli kurallara göre daha üst düzey bir değerlendirme sonucuna dönüştürülmesidir. Ağırlıklandırma (weighting) ise göstergelere veya kategorilere farklı göreli önemler verilmesini ifade eder.
Çalışmanın önemli bulgularından biri, araçların yapısal olarak benzer görünmelerinin aynı toplulaştırma veya ağırlıklandırma kurallarını kullandıkları anlamına gelmemesidir.
3. Anlamsal düzey: Ölçülen kavramın anlamı
Anlamsal düzey, değerlendirme aracının neyi ölçtüğünü iddia ettiğini ve ölçülen kavramın hangi kuramsal sınırlar içerisinde tanımlandığını inceler.
Örneğin kamusal açık alan kalitesi, bir kent planlama yaklaşımında kentsel hizmetlerin erişilebilirliğiyle; başka bir kuramsal yaklaşımda mekânsal deneyim ve sosyal etkileşimle ilişkilendirilebilir.
Her iki değerlendirme sistemi aynı genel kavramı kullanabilir. Ancak gösterge seçiminin dayandığı kuramsal yaklaşım farklı olduğunda ölçülen yapının kapsamı da farklılaşabilir.
Ölçülen yapı (construct), değerlendirme aracının temsil etmeyi amaçladığı kavramsal özelliktir. Yapı, doğrudan tek bir fiziksel nicelik olmak zorunda değildir; farklı göstergeler üzerinden ele alınan çok boyutlu bir kavram olabilir.
4. Pragmatik düzey: Aracın kim tarafından ve nerede kullanıldığı
Pragmatik düzey, değerlendirme sonucunun hangi kullanıcıya yönelik olduğunu, hangi karar için üretildiğini ve hangi mekânsal bağlamda uygulanması gerektiğini inceler.
Araç bir mahalleyi, bir parkı, üniversite yerleşkesini veya daha geniş bir kentsel alanı değerlendirmek üzere geliştirilmiş olabilir.
Bir değerlendirme aracının belirli bir mekân türü ve kullanıcı grubu için tasarlanmış olması, farklı bir bağlamda aynı geçerlilikle kullanılabileceğini kendiliğinden göstermez.
5. Toplumsal düzey: Güven, meşruiyet ve kurumsal bağlam
Toplumsal düzey, aracın kim tarafından geliştirildiğini, hangi kültürel ve coğrafi bağlamda ortaya çıktığını, nasıl doğrulandığını ve hangi kurumlar veya meslek toplulukları tarafından benimsendiğini inceler.
Bu düzeyde iki önemli kavram bulunmaktadır:
- Güvenilirlik (reliability): Değerlendirmenin benzer koşullarda tekrarlandığında ne ölçüde tutarlı sonuçlar verebildiğiyle ilgilidir.
- Geçerlilik (validity): Değerlendirme aracının ölçtüğünü ileri sürdüğü kavramı hangi ölçüde temsil ettiğine ilişkin kanıt ve gerekçelerle ilgilidir.
Çalışma, güvenilirlik ve geçerlilik kanıtlarını toplumsal düzey içerisinde sınıflandırmaktadır. Bunun nedeni bu özelliklerin yalnız teknik yapısına değil, aracın dışarıdan değerlendirilebilir güvenilirliğine ve meşru kullanımına ilişkin belgelendirme işlevine odaklanılmasıdır.
Bu sınıflandırma, geçerliliğin ölçülen kavramla olan kuramsal ilişkisini ortadan kaldırmaz; araştırmanın analitik tercihidir.
Beş düzey neden birlikte incelenmelidir?
Bir aracın yalnız ölçüm yöntemini bilmek yeterli değildir. Ölçülen verinin hangi yapıya dönüştürüldüğü, ne anlama geldiği, kim tarafından kullanılacağı ve hangi kurumsal koşullarda geçerli kabul edileceği de değerlendirme sonucunun yorumlanmasını etkiler.
Araştırmanın düzeyler arası yapısal uyumsuzluk (cross-level structural misalignment) olarak tanımladığı sorun, bu bileşenlerin birbirleriyle yeterince uyumlu veya açıkça ilişkilendirilmiş olmamasıdır.
Bu uyumsuzluk, farklı göstergeler kullanılmasa bile iki sistemin sonuçlarını eşdeğer kabul etmeyi güçleştirebilir.
Yirmi değerlendirme özelliğinin tamamı
Yapılandırılmış içerik analizi sonucunda araştırmacılar 38 araç içerisinde tekrar eden 20 özellik belirlemiştir. Bu özellikler araçların dokümantasyonunda gözlenebilen niteliklerden türetilmiş ve beş göstergebilimsel düzeye yerleştirilmiştir.
| Düzey | No. | Özellik | İncelenen husus |
|---|---|---|---|
| Ampirik | 1 | Gösterge türü | Nesnel, öznel veya karma göstergelerin kullanılması. |
| Ampirik | 2 | İşlemsel tanımın bulunması | Göstergenin nasıl ölçüleceğinin açıklanması. |
| Ampirik | 3 | Anket sorularının raporlanması | Öznel veri toplamak için kullanılan soruların belirtilmesi. |
| Ampirik | 4 | Gösterge açıklığı ve özgüllüğü | Ölçülen özelliğin ve değer üretme yönteminin açıklığı. |
| Ampirik | 5 | Gösterge amacının belirtilmesi | Her göstergenin neden kullanıldığının açıklanması. |
| Sözdizimsel | 6 | Ayrıntı ve gelişmişlik düzeyi | Çerçeve ile tam uygulanabilir değerlendirme aracı arasındaki ayrım. |
| Sözdizimsel | 7 | Hiyerarşik yapı derinliği | Ölçüm sisteminin katman sayısı. |
| Sözdizimsel | 8 | Kategori sayısı | Üst düzey değerlendirme gruplarının sayısı. |
| Sözdizimsel | 9 | Alt kategori sayısı | Kategorilerin altında yer alan grupların sayısı. |
| Anlamsal | 10 | Çalışma alanı | Aracın disipliner ve kuramsal yönelimi. |
| Anlamsal | 11 | Ölçülen yapı | Değerlendirmenin hedeflediği temel kavram. |
| Anlamsal | 12 | Göstergelerin kaynağı | Literatür, standart, tasarım kılavuzu veya mevcut değerlendirme sistemleri. |
| Pragmatik | 13 | Hedef kullanıcılar | Genel kullanıcılar, uzmanlar veya her ikisi. |
| Pragmatik | 14 | Mekânsal uygulama ölçeği | Mahalle, kent veya ulusal ölçek. |
| Pragmatik | 15 | Kamusal açık alan türü | Park, meydan, sokak veya bunların birleşimleri. |
| Toplumsal | 16 | Uygulama temelli veya araştırma temelli olma | Aracın işlevsel ve kurumsal konumu. |
| Toplumsal | 17 | Güvenilirlik testi kanıtı | Tekrarlanabilirlik ve ölçüm tutarlılığına ilişkin raporlama. |
| Toplumsal | 18 | Geçerlilik testi kanıtı | Ölçülen yapının geçerliliğine ilişkin kanıt ve gerekçeler. |
| Toplumsal | 19 | Geliştirme süreci | Yazarlar, uzmanlar ve paydaşların katılım biçimi. |
| Toplumsal | 20 | Coğrafi ve kültürel bağlam | Aracın geliştirildiği coğrafya ve kültürel koşullar. |
Bu tablo 20 özelliğin kapsamını göstermektedir. Araştırmacıların amacı özelliklerden hareketle tek bir evrensel kalite puanı hesaplamak veya araçları en iyiden en kötüye sıralamak değildir. Amaç, farklılıkların hangi düzeylerde ortaya çıktığını sistematik olarak incelemektir.
Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları
Araştırmanın dört aşamalı yöntemi
Araştırma dört ardışık aşamadan oluşmaktadır: sistematik literatür taramasıyla araçların belirlenmesi, yapılandırılmış içerik analiziyle özelliklerin çıkarılması, göstergebilimsel çerçeveye eşleştirme ve istatistiksel analiz.
Birinci aşama: Sistematik literatür taraması
Araçların belirlenmesi amacıyla Scopus ve Web of Science veri tabanlarında tarama yapılmıştır. Arama, kamusal açık alan türlerini tanımlayan ifadeler ile değerlendirme araçlarını tanımlayan ifadeleri birlikte kullanmıştır.
Birinci kavram grubu “public open space”, “urban open space”, “campus open space”, “residential open space” ve “placemaking” terimlerini kapsamaktadır. İkinci grup ise “assessment tool”, “rating tool”, “assessment system”, “rating system”, “assessment framework”, “assessment instrument”, “evaluation framework” ve “indicator” gibi terimleri içermektedir.
Aramada yalnız İngilizce yayınlar değerlendirmeye alınmış, yayın tarihi için kısıtlama uygulanmamıştır. Dergi makaleleri, konferans bildirileri ve kitap bölümleri tarama kapsamındadır.
Çalışmanın dahil etme koşulları iki temel gerekliliğe dayanmaktadır: Birincisi, araçta kategoriler, alt kategoriler ve göstergelerden oluşan tanımlanabilir bir ölçüm yapısının bulunmasıdır. İkincisi ise aracın ayrıntılı incelenebilmesi için yeterli yöntemsel ve yapısal belgelendirmenin mevcut olmasıdır.
| Aşama | Kayıt sayısı | Açıklama |
|---|---|---|
| Scopus kayıtları | 257 | İlk veri tabanı sonuçları. |
| Web of Science kayıtları | 246 | İkinci veri tabanı sonuçları. |
| İlk toplam | 503 | Birleşik ham kayıt sayısı. |
| Mükerrer kayıtlar | 208 | Tarama öncesinde çıkarılan tekrarlar. |
| Başlık ve özet taraması | 295 | İncelemeye alınan tekilleştirilmiş kayıtlar. |
| Başlık ve özet aşamasında dışlanan | 168 | Uygunluk değerlendirmesini geçmeyen kayıtlar. |
| Tam metin için aranan | 127 | İleri inceleme için belirlenen çalışmalar. |
| Erişilemeyen tam metin | 24 | Temin edilemeyen kayıtlar. |
| Kaynak izleme ile eklenen | 4 | Atıf zinciri üzerinden belirlenen ek araçlar. |
| Uygunluğu değerlendirilen | 107 | Tam metin incelemesine giren kayıtlar. |
| Tam metin sonrası dışlanan | 69 | Dahil etme koşullarını karşılamayan kayıtlar. |
| Nihai analize dahil edilen | 38 | Araştırmanın değerlendirdiği araçlar. |
PRISMA, sistematik incelemelerde kayıtların belirlenmesini, elenmesini ve nihai seçimini şeffaf biçimde raporlamak için kullanılan bir raporlama yaklaşımıdır. Bu çalışmada PRISMA akışı, 38 araca nasıl ulaşıldığının izlenebilmesini sağlamaktadır.
Arama kapsamının yalnız İngilizce yayınlarla sınırlandırılmış olması önemlidir. Araştırmanın 38 aracı, dünyada geliştirilmiş bütün kamusal açık alan değerlendirme araçlarının eksiksiz sayımı olarak yorumlanmamalıdır.
İkinci aşama: Yapılandırılmış içerik analizi
Belirlenen araçların yayınları ve ilgili yöntem belgeleri, standartlaştırılmış bir kodlama şablonu üzerinden incelenmiştir.
Araştırmacılar iki tamamlayıcı yaklaşım kullanmıştır:
- Tümdengelimsel içerik analizi: Literatürden önceden belirlenen kavram ve kategoriler üzerinden belgelerin incelenmesidir.
- Tümevarımsal içerik analizi: Belgeler incelenirken önceden belirlenmemiş tekrar eden özelliklerin ve temaların ortaya çıkarılmasıdır.
Belirsiz belgelerde yalnız doğrulanabilir kanıtlara dayanan ihtiyatlı sınıflandırma yapılmıştır.
Kodlama güvenilirliğinin kontrolü amacıyla 10 araç, iki araştırmacı tarafından bağımsız biçimde kodlanmıştır. Uyuşmazlıklar yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla ele alınmış ve uzlaşma öncesi kodlayıcılar arası ilk anlaşmanın %88'i aştığı bildirilmiştir.
Kodlayıcılar arası anlaşma, iki değerlendiricinin aynı materyali sınıflandırırken ne ölçüde aynı kararları verdiğini gösterir. Bu oran bütün 38 aracın bağımsız olarak iki kez kodlandığı anlamına gelmez. Kaynak, güvenilirlik kontrolünün 10 araçlık örneklem üzerinde gerçekleştirildiğini belirtmektedir.
Ayrıca kaynakta %88'i aşan ilk anlaşma raporlanmakla birlikte, bu ifadeyi belirli bir Cohen kappa veya başka bir şansa göre düzeltilmiş güvenilirlik katsayısı olarak yorumlamak mümkün değildir. Böyle bir katsayı kaynakta açıkça belirtilmemiştir.
Üçüncü aşama: Göstergebilimsel eşleştirme
İçerik analizinde belirlenen 20 özellik, beş kuramsal düzey altında gruplandırılmıştır. Bu işlem sayesinde araçların yalnız aynı göstergeleri kullanıp kullanmadığı değil, ölçüm, yapı, anlam, kullanım ve kurumsal konum bakımından nasıl farklılaştığı araştırılmıştır.
Özelliklerin düzeylere dağılımı şöyledir:
| Düzey | Özellik sayısı | Özellik numaraları |
|---|---|---|
| Ampirik | 5 | 1–5 |
| Sözdizimsel | 4 | 6–9 |
| Anlamsal | 3 | 10–12 |
| Pragmatik | 3 | 13–15 |
| Toplumsal | 5 | 16–20 |
| Toplam | 20 | 1–20 |
Dördüncü aşama: İstatistiksel karşılaştırma
Son aşamada 38 aracın özellik dağılımları betimsel istatistiklerle incelenmiştir. Ayrıca araçlar arasındaki benzerlik ve farklılıkların değerlendirilmesi için Jaccard benzerlik yaklaşımı kullanılmıştır.
Betimsel istatistikler, bir özelliğin kaç araçta bulunduğunu ve toplam araç sayısına oranını göstermektedir. Böylece her düzeyde hangi özelliklerin yaygın, hangilerinin daha az raporlanan özellikler olduğu belirlenebilmiştir.
Jaccard Benzerlik İndeksi Nasıl Hesaplanır?
Jaccard benzerlik indeksi, iki kümenin ortak elemanlarını bu kümelerin birleşimindeki farklı elemanlara oranlayarak benzerlik ölçen bir katsayıdır. Araştırmada her değerlendirme aracı, 20 özellik kapsamında kodlanan kategorik değerlerinin kümesiyle temsil edilmiş ve bu kümeler ikili olarak karşılaştırılmıştır.
Jaccard formülü
Çalışmada açıklanan küme temelli Jaccard hesabının matematiksel gösterimi şöyledir:
\[ J(A,B)=\frac{|A\cap B|}{|A\cup B|} \]
Burada:
- A: Birinci aracın kodlanmış özellik değerlerinden oluşan kümedir.
- B: İkinci aracın kodlanmış özellik değerlerinden oluşan kümedir.
- \(A\cap B\): Her iki araçta ortak bulunan kodlanmış değerleri ifade eder.
- \(A\cup B\): İki araçtan en az birinde bulunan farklı kodlanmış değerlerin tamamını ifade eder.
- \(|\cdot|\): Kümedeki eleman sayısını belirtir.
- \(J(A,B)\): İki araç arasındaki Jaccard benzerliğidir.
Jaccard katsayısı boyutsuzdur ve sıfır ile bir arasında değer alır. Sıfır ortak kodlanmış özellik değeri bulunmadığını, bir ise incelenen küme temsilinde tam örtüşmeyi ifade eder.
Bu formül araştırmada tarif edilen Jaccard yönteminin standart matematiksel ifadesidir. Kaynak çalışma hesaplamayı küme kesişimi ve birleşimi üzerinden tanımlamakta, bu ifadenin üzerine yeni bir benzerlik modeli kurmamaktadır.
Formülün öğretici açıklaması
Formülün mantığını anlamak için araştırmanın gerçek sonuçlarından bağımsız, yalnız hesaplama yöntemini açıklayan bir örnek ele alınabilir.
Birinci varsayımsal küme A = {a, b, c, d}, ikinci varsayımsal küme B = {b, c, e} olsun.
İki kümede ortak bulunan elemanlar b ve c'dir. Bu nedenle kesişimde iki eleman bulunmaktadır.
Birleşim kümesinde a, b, c, d ve e olmak üzere beş farklı eleman vardır.
Dolayısıyla örneğin Jaccard benzerliği:
\[ J(A,B)=\frac{2}{5}=0{,}40 \]
olarak hesaplanır.
Önemli ayrım: Bu 0,40 değeri çalışmanın 38 aracından herhangi biri için raporlanmış gerçek bir bulgu değildir. Yalnızca formülün nasıl çalıştığını öğretmek için kullanılan varsayımsal hesaplama örneğidir.
Neden 703 araç çifti bulunmaktadır?
Her araç diğer bütün araçlarla bir kez karşılaştırıldığında, aynı karşılaştırmanın ters yönde tekrar sayılmaması gerekir.
38 farklı araç için benzersiz ikili karşılaştırma sayısı:
\[ N_{\text{çift}}=\frac{n(n-1)}{2} \]
bağıntısıyla belirlenir.
Burada n karşılaştırılan araç sayısıdır.
\[ N_{\text{çift}}=\frac{38\times37}{2}=703 \]
Bu hesap, 38 aracın birbirleriyle oluşturduğu farklı ikili kombinasyonların sayısını gösterir. Aynı aracın kendisiyle karşılaştırılması bu sayıya dahil edilmez.
Ortalama ve ortanca benzerlik arasındaki fark
Ortalama benzerlik, bütün araç çiftlerinin Jaccard katsayılarının toplamının çift sayısına bölünmesiyle elde edilir.
Ortanca benzerlik ise katsayılar küçükten büyüğe sıralandığında orta konumda bulunan değerdir.
Araştırmada genel ortalama 0,31 ve ortanca 0,29 olarak bildirilmiştir. Bu iki sayı, değerlendirilen araçların kodlanmış özellikleri bakımından geniş ölçekte sınırlı benzerlik gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Bu katsayılar doğrudan kamusal açık alanların fiziksel kalitesini değil, değerlendirme sistemlerinin kodlanmış özellik profilleri arasındaki benzerliği ölçmektedir.
Jaccard analizinin ana sonuçları
| Karşılaştırma düzeyi | Ortalama Jaccard | Kaynakta raporlanan diğer sonuçlar |
|---|---|---|
| Bütünleşik araç profili | 0,31 | Ortanca 0,29; çiftlerin yaklaşık %12'sinde J ≥ 0,50. |
| Ampirik | 0,24 | Ortanca 0,17; çiftlerin %57,3'ünde J < 0,20. |
| Sözdizimsel | 0,45 | Çiftlerin %27,9'unda J = 1,00. |
| Anlamsal | 0,39 | Çiftlerin %49,1'inde J ≥ 0,50. |
| Pragmatik | 0,35 | Çiftlerin %40,0'ında J ≥ 0,50; %20,3'ünde ortak pragmatik kod yok. |
| Toplumsal | Kaynak metninde açık sayısal ortalama belirtilmiyor. | Çiftlerin %52,2'sinde J ≥ 0,50; sıfır ortaklık gösteren çift yok. |
Genel profil: 703 çiftin yaklaşık %16'sında Jaccard benzerliği 0,20'nin altındadır. Genel düzeyde hiçbir araç çifti tam olarak aynı profile sahip değildir. Gözlenen en yüksek bütünleşik benzerlik 0,80 olup beş çiftte görülmüştür.
Ampirik düzey: Ortalama 0,24, ortanca 0,17'dir. Çiftlerin %15'inde hiçbir ortak ampirik kodlama bulunmamaktadır. Bu sonuç özellikle veri türü, ölçüm tanımı, anket sorularının açıklığı ve gösterge belirginliği bakımından farklılığa işaret eder.
Sözdizimsel düzey: Ortalama benzerlik 0,45 ile beş düzey arasındaki en yüksek değerdir. Ancak çalışmanın bu düzey için kullandığı kategorik özellikler sınırlı sayıda kodlama kombinasyonu oluşturduğu için yüksek benzerlik, puanlama veya ağırlıklandırma işlemlerinin gerçekten aynı olduğunu kanıtlamaz.
Anlamsal düzey: Ortalama 0,39'dur. Araçların önemli bölümü aynı genel kamusal açık alan kalitesi kavramını hedeflemektedir. Ancak aynı kavramı hedeflemek aynı teorik kapsamı ve gösterge kaynağını kullanmak anlamına gelmez.
Pragmatik düzey: Ortalama 0,35'tir. Çiftlerin %14,4'ünde tam pragmatik profil benzerliği bulunmasına rağmen bu araçlar ölçüm ve anlamlandırma bakımından farklılaşabilmektedir.
Toplumsal düzey: Çiftlerin %52,2'sinde Jaccard katsayısı en az 0,50'dir. Araştırmada bütün araçların araştırma temelli olarak kodlanmış olması bu benzerliği kısmen yükseltmektedir. Dolayısıyla toplumsal düzeyde benzer kodlama bulunması kurumsal meşruiyetin veya doğrulama kanıtlarının eşit olduğu anlamına gelmez.
T36, T37 ve T38 araçlarının oluşturduğu alt küme
Kaynakta T36, T37 ve T38 kodlu araçlar, belirli özellikler bakımından diğer araçlardan ayrışan bir alt grup olarak değerlendirilmektedir.
Bu üç araç arasındaki ikili kombinasyonlar, genel profil düzeyinde en yüksek gözlenen benzerlik grubu içinde yer almaktadır. Buna karşılık bu grubun diğer araçlarla ortalama genel benzerliği 0,23 olarak bildirilmektedir.
Bu durum kendi aralarında görece benzer olan araçların bütün değerlendirme alanını temsil eden ortak bir standarda dönüşmüş olduklarını göstermemektedir.
Kaynak Şekil 4'teki ısı haritaları nasıl okunmalıdır?
Çalışmanın Şekil 4'ü altı ayrı Jaccard benzerlik ısı haritasından oluşmaktadır. Birinci harita bütünleşik araç profilini, diğer beş harita ise göstergebilimsel düzeylerin her birini karşılaştırmaktadır.
Haritaların satır ve sütunları 38 değerlendirme aracını temsil eder. Bir hücre, satırdaki araç ile sütundaki araç arasındaki benzerlik derecesini gösterir.
Kaynak renk ölçeğinde düşük benzerlik kırmızıya, yüksek benzerlik yeşile doğru ilerlemektedir. Köşegen üzerindeki aynı araç karşılaştırmaları doğal olarak en yüksek benzerliği temsil eder.
Haritalar incelendiğinde ampirik düzeyde düşük benzerliğin daha yaygın olduğu, sözdizimsel düzeyde ise belirli kümelerde daha güçlü örtüşmeler bulunduğu görülmektedir. Ancak bu görsel örüntüler, çalışmada açıklanan istatistiksel sayılarla birlikte yorumlanmalıdır.
Kaynağın 38 × 38 ayrıntılı sayısal benzerlik matrisi makalenin ana metninde ayrı bir ham veri tablosu olarak sunulmadığı için, Verianla anlatımında özgün haritanın hücre değerleri yeniden tahmin edilerek yeni bir kesin nicel grafik oluşturulmamıştır. Bunun yerine kaynakta açıkça raporlanan istatistikler aktarılmıştır.
Ampirik düzeyin ayrıntılı bulguları
Ampirik düzeyde beş özellik incelenmiştir. Bu bölüm, göstergelerin hangi veri türlerine dayandığını ve ölçüm prosedürlerinin ne kadar açık biçimde tanımlandığını göstermektedir.
| Özellik | Sınıflandırma | Araç sayısı | Oran |
|---|---|---|---|
| Gösterge türü | Yalnız öznel | 21 | %55,3 |
| Gösterge türü | Yalnız nesnel | 4 | %10,5 |
| Gösterge türü | Karma | 13 | %34,2 |
| İşlemsel tanım | Tam | 16 | %42,1 |
| İşlemsel tanım | Kısmi | 8 | %21,1 |
| İşlemsel tanım | Yok | 14 | %36,8 |
| Anket soruları | Tam raporlanmış | 21 | %55,3 |
| Anket soruları | Raporlanmamış | 16 | %42,1 |
| Anket soruları | Kısmen raporlanmış | 1 | %2,6 |
| Gösterge açıklığı | Uygulanamaz (0) | 14 | %36,8 |
| Gösterge açıklığı | Açık değil (1) | 8 | %21,1 |
| Gösterge açıklığı | Kısmen açık (2) | 13 | %34,2 |
| Gösterge açıklığı | Açık (3) | 3 | %7,9 |
| Gösterge amacı | Belirtilmiş | 37 | %97,4 |
| Gösterge amacı | Belirtilmemiş | 1 | %2,6 |
İşlemsel tanım (operational definition), bir kavramın belirli bir değerlendirme aracı içerisinde hangi gözlemler ve işlemlerle ölçülebilir hale getirildiğini açıklar.
Araştırmada tam işlemsel tanımı bulunmayan 22 araç vardır: Bunların sekizinde yalnız kısmi tanım yer almakta, 14'ünde ise işlemsel tanım bulunmamaktadır. Bu iki grubun toplamı 22 araçtır ve 38 aracın %57,9'una karşılık gelmektedir.
Dolayısıyla %57,9 oranı yalnız hiç tanım bulunmayan araçları değil, tanımları eksik olan araçları da kapsamaktadır.
Ayrıca 37 aracın gösterge amaçlarını belirtmesi, göstergelerin ölçümünün de aynı açıklıkta tanımlandığını göstermemektedir. Araştırma özellikle amaç beyanı ile ölçüm prosedürü arasındaki bu ayrımı vurgulamaktadır.
Gösterge açıklığı için kullanılan 0–3 kodlama sistemi de doğru yorumlanmalıdır. Bu değerler kamusal alanların aldığı kalite puanları değildir. Araç belgelerindeki ölçüm açıklığının sınıflandırılmasına ilişkin kodlardır.
Sözdizimsel düzeyin ayrıntılı bulguları
| Özellik | Sınıf | Araç | Oran |
|---|---|---|---|
| Yapısal tür | Değerlendirme çerçevesi | 21 | %55,3 |
| Yapısal tür | Değerlendirme aracı | 17 | %44,7 |
| Hiyerarşik derinlik | 2 düzey | 27 | %71,1 |
| Hiyerarşik derinlik | 3 düzey | 11 | %28,9 |
| Kategori sayısı | 1–4 | 22 | %57,9 |
| Kategori sayısı | 5–8 | 14 | %36,8 |
| Kategori sayısı | 9–12 | 2 | %5,3 |
| Alt kategori sayısı | 1–20 | 24 | %63,1 |
| Alt kategori sayısı | 21–50 | 12 | %31,6 |
| Alt kategori sayısı | 51–100 | 2 | %5,3 |
Bu sonuçlar araçların tamamının tek düzeyli gösterge listeleriyle sınırlı olmadığını göstermektedir. İncelenen 38 aracın tümü iki veya üç hiyerarşik düzeye sahiptir.
Ancak kategori sayısının artması, değerlendirme aracının otomatik olarak daha geçerli veya daha güvenilir olduğu anlamına gelmez.
Değerlendirme çerçevesi ile tam uygulanabilir araç arasındaki ayrım da önemlidir. Bir çerçeve genel değerlendirme mantığını tanımlarken uygulama ayrıntılarında uyarlama yapılmasına izin verebilir. Daha ayrıntılı bir araç ise işlem adımlarını ve değerlendirme prosedürlerini daha belirgin biçimde tanımlayabilir.
Kaynak, bu iki türden birini her koşulda üstün olarak değerlendirmemektedir.
Anlamsal düzeyin ayrıntılı bulguları
| Özellik | Sınıf | Araç | Oran |
|---|---|---|---|
| Çalışma alanı | Kentsel tasarım | 14 | %36,8 |
| Çalışma alanı | Kent planlama | 13 | %34,2 |
| Çalışma alanı | Mimarlık | 4 | %10,5 |
| Çalışma alanı | Peyzaj mimarlığı | 1 | %2,6 |
| Çalışma alanı | Mimarlık ve kentsel tasarım | 6 | %15,8 |
| Ölçülen yapı | Kamusal açık alan kalitesi | 33 | %86,8 |
| Ölçülen yapı | Üniversite yerleşkesi açık alan kalitesi | 5 | %13,2 |
| Gösterge kaynağı | Akademik literatür | 30 | %78,9 |
| Gösterge kaynağı | Tasarım kılavuzları ve standartlar | 5 | %13,2 |
| Gösterge kaynağı | Sürdürülebilir mahalle derecelendirme sistemleri | 3 | %7,9 |
Araçların 33'ü genel kamusal açık alan kalitesini, beşi ise üniversite yerleşkelerindeki açık alan kalitesini hedeflemektedir.
Bu iki kavram arasında örtüşmeler bulunabilir. Ancak bir yerleşkenin kurumsal yönetişimi, kullanıcı profili ve mekânsal işlevleri kamusal bir kent meydanından farklı olabilir.
Bu nedenle bir yerleşke değerlendirme aracının sonuçları, kavramsal ve uygulama koşulları açıklanmadan genel kamusal alan değerlendirmesiyle eşdeğer kabul edilmemelidir.
Araçların yaklaşık beşte dördünün gösterge kaynakları mevcut akademik literatüre dayanmaktadır. Araştırmacılar bu durumun yerel kullanıcıların deneyim ve önceliklerini yeterince temsil etmeme riski yaratabileceğini tartışmaktadır. Ancak yalnız literatüre dayanmak, göstergelerin mutlaka geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Pragmatik düzeyin ayrıntılı bulguları
| Özellik | Sınıf | Araç | Oran |
|---|---|---|---|
| Hedef kullanıcı | Kullanıcılar | 19 | %50,0 |
| Hedef kullanıcı | Uzmanlar | 12 | %31,6 |
| Hedef kullanıcı | Kullanıcılar ve uzmanlar | 7 | %18,4 |
| Mekânsal ölçek | Mahalle/kentsel alan | 29 | %76,3 |
| Mekânsal ölçek | Kent geneli | 7 | %18,4 |
| Mekânsal ölçek | Ulusal | 2 | %5,3 |
| Mekân türü | Park | 6 | %15,8 |
| Mekân türü | Park ve meydan | 17 | %44,7 |
| Mekân türü | Park, meydan ve sokak | 15 | %39,5 |
Pragmatik bulgular, araçların yarısının kullanıcı merkezli değerlendirmeye yöneldiğini göstermektedir. Ancak bu sınıflandırma, bütün araçların toplum tarafından doğrudan ve bağımsız biçimde kullanılabildiğini göstermez.
Çalışmaya göre incelenen araçlarda değerlendirme süreçleri çoğunlukla belirli kullanıcı veya uzman grupları aracılığıyla yürütülmektedir.
Mekânsal ölçekte en yaygın kategori mahalle veya kentsel alan düzeyidir. Ulusal ölçekli araçların yalnız iki örnekle temsil edilmesi, incelenen araç kümesi içerisinde geniş ölçekli karşılaştırma için tasarlanmış sistemlerin daha sınırlı olduğunu göstermektedir.
Toplumsal düzeyin ayrıntılı bulguları
| Özellik | Sınıf | Araç | Oran |
|---|---|---|---|
| Araç türü | Araştırma temelli | 38 | %100 |
| Araç türü | Gerçek yaşamda operasyonel olarak kodlanan | 0 | %0 |
| Güvenilirlik kanıtı | Tam raporlanmış | 2 | %5,3 |
| Güvenilirlik kanıtı | Kısmi | 3 | %7,9 |
| Güvenilirlik kanıtı | Raporlanmamış | 32 | %84,2 |
| Güvenilirlik kanıtı | Belirsiz | 1 | %2,6 |
| Geçerlilik kanıtı | Tam raporlanmış | 1 | %2,6 |
| Geçerlilik kanıtı | Kısmi | 4 | %10,5 |
| Geçerlilik kanıtı | Raporlanmamış | 29 | %76,4 |
| Geçerlilik kanıtı | Belirsiz | 4 | %10,5 |
| Geliştirme süreci | Yazarlar | 25 | %65,8 |
| Geliştirme süreci | Yazarlar ve uzmanlar | 8 | %21,0 |
| Geliştirme süreci | Yazarlar, uzmanlar ve paydaşlar | 5 | %13,2 |
Bu tablonun önemli sonucu, incelenen araçların çoğunda güvenilirlik ve geçerlilik testlerine ilişkin yeterli raporlama bulunmamasıdır.
32 araçta güvenilirlik testi kanıtı raporlanmamış, 29 araçta ise geçerlilik testi kanıtı raporlanmamıştır.
Ancak kanıtın raporlanmamış olması ile aracın güvenilmez veya geçersiz olduğunun kanıtlanmış olması aynı şey değildir. Araştırma, değerlendirme belgelerinde ilgili kanıtların eksikliğini saptamaktadır.
Kaynak çalışmada 38 aracın tamamının araştırma temelli olarak kodlanması da aynı dikkatle yorumlanmalıdır. Bu sınıflandırma, araştırmacıların kendi belge inceleme protokolüne aittir. İlgili araçların hiçbirinin herhangi bir gerçek uygulamada kullanılmadığına ilişkin bağımsız ve evrensel bir sonuç değildir.
Coğrafi ve kültürel dağılım
| Bölge | Araç | Oran |
|---|---|---|
| Orta Doğu ve Kuzey Afrika | 14 | %36,8 |
| Avrupa ve Birleşik Krallık | 8 | %21,1 |
| Asya | 7 | %18,4 |
| Amerika kıtası | 1 | %2,6 |
| Coğrafi bağlam belirtilmemiş | 8 | %21,1 |
Kaynakta Orta Doğu ve Kuzey Afrika grubu Ürdün, Katar, Suudi Arabistan, Mısır ve Cezayir'i; Avrupa ve Birleşik Krallık grubu İspanya, Yunanistan, Türkiye, Birleşik Krallık ve Rusya'yı; Asya grubu ise Çin, Bangladeş, Hindistan ve Endonezya'yı içermektedir. Amerika grubundaki örnek Amerika Birleşik Devletleri'nden gelmektedir.
Bu coğrafi dağılım, çalışmada incelenen araçların kökenlerini gösterir. Her bölgedeki bütün değerlendirme araçlarının sayısını veya bilimsel kalite sıralamasını temsil etmez.
Araçların geliştirildiği coğrafya önemlidir; çünkü kentsel koşullar, kültürel beklentiler, iklim, yönetişim ve kamu alanlarının kullanım biçimleri değerlendirmede anlamlı farklılıklar oluşturabilir.
Çalışmanın önerdiği göstergebilimsel uyum çerçevesi
Araştırmacıların önerdiği semiotic compliance framework, değerlendirme araçlarının aynı göstergeleri kullanmasını zorunlu kılan bir puanlama standardı değildir. Bunun yerine her aracın ölçüm ve yorumlama mimarisini açık biçimde belgelendirmesi için asgari gereklilikler tanımlamaktadır.
| Düzey | Belgelendirilmesi gereken unsurlar | Amaç |
|---|---|---|
| Ampirik | Gösterge tanımları, veri kaynakları, ölçüm prosedürleri, anket soruları, yanıt ölçekleri ve puanlama kuralları. | Ölçümün anlaşılması ve tekrarlanabilirliğinin desteklenmesi. |
| Sözdizimsel | Gösterge hiyerarşisi, kategoriler, alt kategoriler, toplulaştırma işlemleri, ağırlıklar ve puanlama algoritmaları. | Yapısal işlemlerin şeffaflaştırılması. |
| Anlamsal | Ölçülen kavramın tanımı, kuramsal temeli, sınırları ve gösterge kaynakları. | Kavramsal eşdeğerliğin doğru değerlendirilmesi. |
| Pragmatik | Hedef kullanıcılar, amaçlanan kararlar, mekânsal ölçek ve uygulama koşulları. | Aracın uygun bağlamda kullanılması. |
| Toplumsal | Geliştirme bağlamı, coğrafi geçerlilik, doğrulama kanıtları ve kurumsal dayanaklar. | Güvenilirlik, meşruiyet ve aktarılabilirlik sınırlarının anlaşılması. |
Çerçevenin temel ilkesi, değerlendirme araçlarının içerik bakımından aynı hale getirilmesi değil, varsayımlarının ve çalışma biçimlerinin açık hale getirilmesidir.
Örneğin farklı iklimlerdeki, farklı toplumsal gruplara hizmet veren veya farklı yönetişim modelleriyle yönetilen kamusal alanların aynı göstergelerle değerlendirilmesi her zaman uygun olmayabilir.
Bu nedenle araştırmacılar yöntemsel çeşitliliği ortadan kaldırmak yerine, farklılıkların gerekçelerinin ve sonuçlarının açıklanmasını önermektedir.
Temel bulguların bilimsel anlamı
Araştırmanın ilk temel bulgusu, araçlar arasındaki farklılığın yalnız gösterge sayısından veya gösterge adından kaynaklanmadığıdır. Ölçümün nasıl yapıldığı, göstergelerin nasıl düzenlendiği ve sonuçların hangi kavramları temsil ettiği de farklılaşmaktadır.
İkinci temel bulgu, araçların amaçlarının çoğunlukla açık biçimde tanımlanmasına rağmen ölçüm prosedürlerinin aynı ölçüde açık raporlanmamasıdır.
Üçüncü bulgu, güvenilirlik ve geçerlilik kanıtlarının belgelerde oldukça sınırlı yer almasıdır. Bu eksiklik, değerlendirme sonuçlarının bağımsız doğrulanmasını ve farklı araçlar arasında dikkatli karşılaştırma yapılmasını zorlaştırmaktadır.
Dördüncü bulgu, araçların aynı kullanıcı türünü veya benzer mekânsal ölçekleri hedeflemesinin ölçüm sistemlerinin eşdeğerliğini güvence altına almamasıdır.
Beşinci bulgu, karşılaştırılabilirliği geliştirmek için tek tip gösterge standardizasyonundan ziyade çok düzeyli belgelendirme ve tutarlılık yaklaşımının önerilmesidir.
Kaynak içindeki sayısal tutarsızlıkların değerlendirilmesi
Kaynak çalışmanın Tablo 2'sinde, bazı araçlara ait toplam gösterge sayıları ile öznel ve nesnel gösterge alt toplamları arasında uyuşmazlıklar bulunmaktadır.
| Araç | Raporlanan toplam gösterge | Öznel | Nesnel | Alt toplam |
|---|---|---|---|---|
| T11 | 60 | 18 | 28 | 46 |
| T12 | 49 | 12 | 23 | 35 |
| T13 | 90 | 18 | 28 | 46 |
| T26 | 5 | 24 | 0 | 24 |
Bu kayıtlar kaynakta verilen biçimleriyle aktarılmıştır. Eksik göstergelerin hangi sınıfa ait olduğu veya hangi sayıların yazım hatası olduğu, yalnız mevcut tabloya bakılarak kesin biçimde belirlenemez.
Bu nedenle değerler sessizce değiştirilmemeli ve alt toplamlar kaynak tarafından doğrulanmamış yeni gösterge sayıları üretmek için kullanılmamalıdır.
Bu sayısal uyumsuzluklar, ana çalışmanın 38 aracı 20 özellik altında sınıflandırma yaklaşımıyla aynı konu değildir. Ancak araç bazında gösterge sayısı analizi yapılacaksa özgün kayıtların ayrıca kontrol edilmesini gerektirir.
Araştırmanın sınırlılıkları
Çalışmanın sonuçları değerlendirilirken araştırma tasarımının sınırları korunmalıdır.
- Kaynak kapsamı: Taramada Scopus ve Web of Science kullanılmış ve yalnız İngilizce yayınlar değerlendirilmiştir. Bu kapsam dışındaki bütün araçların incelendiği iddia edilemez.
- Seçim koşulları: Ölçüm yapısı veya belgelendirmesi yeterli olmayan araçlar çalışma dışında kalmıştır. Bu durum nihai örneklemin özelliklerini etkileyebilir.
- Dokümantasyona bağımlılık: Bulgular yayımlanmış rapor ve yöntem belgeleri üzerinden elde edilmiştir. Bir özelliğin belgelerde raporlanmaması, o özelliğin uygulamada kesinlikle bulunmadığını göstermez.
- Kodlama yapısı: Benzerlik katsayıları seçilen 20 özellik ve bunların kategorik kodlanmasına bağlıdır. Farklı bir özellik sistemi farklı benzerlik örüntüleri üretebilir.
- Benzerlik ve kalite ayrımı: Jaccard benzerliği araçların ne ölçüde benzer kodlara sahip olduğunu gösterir. Bir değerlendirme aracının mutlaka daha doğru veya daha başarılı olduğunu ölçmez.
- Önerilen çerçevenin statüsü: Göstergebilimsel uyum çerçevesi araştırma bulgularından geliştirilmiş bir öneridir. Çerçevenin uygulanmasının bütün bağlamlarda karşılaştırılabilirliği ne ölçüde artıracağına ilişkin yeni bir saha deneyinin sonucu olarak sunulmamıştır.
Çalışmanın desteklediği sonuçlar
- İncelenen 38 kamusal açık alan değerlendirme aracı, birden fazla yöntemsel ve kuramsal düzeyde farklılaşmaktadır.
- Ölçüm prosedürlerinin eksik belgelendirilmesi araçların karşılaştırılmasını ve değerlendirme süreçlerinin tekrar edilmesini güçleştirmektedir.
- Araçlar arasındaki benzerlik, seçilen göstergebilimsel düzeye göre değişmektedir.
- Aynı değerlendirme kavramını kullanan araçlar farklı kanıt türlerine, hiyerarşik yapılara ve kullanım bağlamlarına dayanabilir.
- Güvenilirlik ve geçerlilik kanıtlarının eksik raporlanması değerlendirme araçlarının dışarıdan denetlenebilirliğini sınırlamaktadır.
- Değerlendirme sisteminin beş düzeyde açık biçimde belgelenmesi, karşılaştırma ve araç seçimi süreçlerinin daha anlaşılır hale getirilmesi için bir yaklaşım sunmaktadır.
Çalışmanın desteklemediği genellemeler
Araştırma, incelenen değerlendirme araçlarının tamamının yanlış veya bilimsel olarak geçersiz olduğunu göstermemektedir. Ayrıca belirli bir aracın bütün diğer araçlardan daha başarılı olduğunu ortaya koyan bir performans sıralaması sunmamaktadır.
Jaccard benzerliğinin düşük olması, iki araçtan birinin mutlaka hatalı olduğu anlamına gelmez. Araçlar farklı amaçlara, kullanıcı gruplarına veya mekânsal koşullara göre bilinçli olarak farklı tasarlanmış olabilir.
Araştırma ayrıca önerilen göstergebilimsel çerçevenin bütün dünyada kabul edilmiş ve uygulamada zorunlu hale getirilmiş bir standart olduğunu iddia etmemektedir.
Çalışmanın bilimsel katkısı, değerlendirme araçları arasındaki farklılıkları anlamaya yönelik sistematik bir açıklama çerçevesi geliştirmesi ve gelecekteki araçların daha açık belgelendirilmesi için ilkeler önermesidir.
Uygulama açısından çıkarımlar
Kamusal açık alan değerlendirmesi yapmak isteyen araştırmacılar, kent plancıları, mimarlar, yerel yönetimler ve üniversite yerleşkesi yöneticileri açısından çalışmanın temel önerisi, bir aracı yalnız gösterge sayısına göre seçmemektir.
Seçilecek aracın neyi ölçtüğü, nasıl ölçtüğü, hangi mekân türüne uygun olduğu ve hangi karar süreçleri için tasarlandığı birlikte değerlendirilmelidir.
Bir aracın farklı bir bölgeye veya ülkeye aktarılması planlanıyorsa kültürel, iklimsel, kurumsal ve yönetsel koşulların uygunluğu ayrıca incelenmelidir. Kaynak çalışma bu aktarımın bütün koşullarda sorunsuz gerçekleşeceğini ileri sürmemektedir.
Genel sonuç: Kamusal açık alan kalitesini değerlendirmede bilimsel karşılaştırılabilirlik, bütün sistemleri aynı göstergelere zorlamakla değil, her sistemin ölçüm ve anlamlandırma mantığını açık, izlenebilir ve bağlama uygun biçimde tanımlamakla geliştirilebilir. Araştırmanın önerdiği göstergebilimsel uyum çerçevesinin temel amacı bu açıklığı sağlamaktır.
Kaynak ve Yöntem Notu
Özgün başlık: Assessing Public Open Space Quality: Explaining Divergence Across Assessment Tools
Yazarlar: Jamal Al-Qawasmi; Md Rafsun Jany; Ziad Ashour.
Birinci kurum: Architecture and City Design Department, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Üç yazarın da bağlı bulunduğu kurumdur.
İkinci kurum: Interdisciplinary Research Center for Construction and Building Materials, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Jamal Al-Qawasmi'nin ek kurum bağlantısıdır.
Üçüncü kurum: Department of Architecture, Rajshahi University of Engineering & Technology, Rajshahi, Bangladesh. Md Rafsun Jany'nin ek kurum bağlantısıdır.
Dördüncü kurum: Interdisciplinary Research Center for Smart Mobility and Logistics, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Ziad Ashour'un ek kurum bağlantısıdır.
Sorumlu yazar: Jamal Al-Qawasmi (jamalq@kfupm.edu.sa).
Eşit katkı: Kaynakta eşit katkı veya eş birinci yazarlık bildirimi bulunmamaktadır.
Dergi: Urban Science.
Yayıncı: MDPI.
Cilt / sayı / makale numarası: 10 / 8 / 430.
DOI: 10.3390/urbansci10080430.
Gönderim tarihi: 14 Haziran 2026.
Revizyon tarihi: 23 Temmuz 2026.
Kabul tarihi: 24 Temmuz 2026.
Yayın tarihi: 1 Ağustos 2026.
Kaynak türü: Hakemli bilimsel dergi araştırma makalesi.
Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).
Resmî yayın bağlantısı: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/8/430
DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/urbansci10080430
Akademik editör: Jianming Cai.
Araştırma yöntemi: Scopus ve Web of Science taraması, sistematik literatür incelemesi, yapılandırılmış içerik analizi, beş düzeyli göstergebilimsel analiz, betimsel istatistik ve Jaccard benzerlik analizi.
Analiz kapsamı: 38 değerlendirme aracı, 20 özellik, beş göstergebilimsel düzey ve 703 benzersiz araç çifti.
Finansman: Araştırma King Fahd University of Petroleum and Minerals (KFUPM), Dhahran, Suudi Arabistan tarafından finanse edilmiştir.
Veri erişilebilirliği: Çalışmada sunulan veriler sorumlu yazardan talep edilebilir. İlgili araştırma projesinin devam etmesi ve fon sağlayıcının veri paylaşım kısıtlamaları nedeniyle verilerin herkese açık olmadığı bildirilmiştir.
Etik kurul ve bilgilendirilmiş onam: Kaynakta uygulanabilir olmadığı belirtilmiştir.
Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir.
Yazar katkıları: Kavramsallaştırma J.A.-Q. ve M.R.J.; yöntem J.A.-Q.; doğrulama, biçimsel analiz ve araştırma J.A.-Q. ile M.R.J.; veri düzenleme, ilk taslak ve görselleştirme M.R.J.; gözden geçirme ve düzenleme üç yazar; gözetim ve proje yönetimi J.A.-Q. ile Z.A.; finansman temini Z.A. tarafından yürütülmüştür. Kaynakta üç yazarın yayımlanan sürümü okuyup onayladığı bildirilmiştir.
Yöntemsel yorum sınırı: Çalışma 38 aracın belgelenmiş özelliklerini karşılaştırmaktadır. Sonuçlar bütün kamusal açık alanların kalite düzeylerini, bütün ülkelerdeki araçların durumunu veya önerilen çerçevenin gelecekteki performansını doğrudan ölçen yeni bir saha deneyi değildir.
Şərh yazın
E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib