SciMAT əsaslı elmi xəritələmə analizi, çoxsaylı elmi nəşrlərin açar söz əlaqələrini, tematik klasterlərini, akademik təsirini və zaman ərzində konseptual dəyişməsini bibliometrik şəbəkələr vasitəsilə araşdıran tədqiqat yanaşmasıdır. Bu tədqiqat piyada mobilliyi və yeriməyə yararlılıq araşdırmalarının strukturunu Web of Science Core Collection məlumatları əsasında təhlil edir; performans analizi ilə birgə-söz (co-word) şəbəkə analizini birlikdə tətbiq etməklə sahənin hansı mövzular ətrafında inkişaf etdiyini göstərir.

Mənbənin metod bölməsinə görə, 2024-cü ilin fevralında aparılmış Web of Science sorğusu əvvəlcə 6258 nəşr qaytarmışdır. Nəşr ili, sənəd növü və tədqiqat sahəsi kimi filtrlərdən sonra 1934 nəşr yekun məlumat dəstinə daxil edilmişdir. Biblioqrafik metadata SciMAT v1.1.06 proqramına ötürülmüş; oxşar sözlər və anlayışlar birləşdirilmiş, geniş və fərqləndiriciliyi aşağı olan terminlər çıxarılmış və açar söz dəsti 6102-dən 5323 unikal terminə endirilmişdir.

Metod və nəticələr bölmələri tədqiqat dövrünü 1990–2023 kimi götürür və onu iki alt dövrə ayırır: 1990–2019 dövründə 1023 nəşr, 2020–2023 dövründə 911 nəşr. Cəmi 1934 nəşr 49.148 istinad almış və nəşr başına orta istinad sayı 25,41 kimi bildirilmişdir. Son dörd illik ikinci dövrdə 911 nəşrin olması, əvvəlki otuz illik dövrdəki 1023 nəşrə yaxın istehsal həcminə çatıldığını göstərir.

Elmi xəritələmə nəticəsində piyada mobilliyi araşdırmaları beş geniş tematik sahə altında qruplaşdırılmışdır: metodlar (methods), ekoloji–sosial (environmental–social), sağlamlıq (health), şəhər (city) və mobillik (mobility). Bu sahələr arasında “city” tematik sahəsi mənbə Cədvəl 7-də 2099 nəşr əlaqəsi və 65.930 istinadla ən yüksək performans göstəricilərinə malikdir. Environmental–social üçün 1446 nəşr və 35.103 istinad; health üçün 1314 nəşr və 27.793 istinad; methods üçün 1310 nəşr və 34.228 istinad; mobility üçün 881 nəşr və 17.404 istinad bildirilib.

İlk dövrdə BUILT-ENVIRONMENT ən dominant tema kimi önə çıxarkən, 2020–2023 dövründə PHYSICAL-ACTIVITY ən yüksək nəşr, istinad və h-index dəyərlərinə malik tema olmuşdur. Son dövrdə CITY, PUBLIC-TRANSPORT, IMPACT, EQUITY, URBAN-FORM, NEIGHBORHOOD-WALKABILITY, GIS və STREET-VIEW-IMAGES kimi temalar sahənin şəhər dizaynı, sağlamlıq, bərabərlik və məlumat texnologiyaları ilə daha sıx birləşdiyini göstərir.

Lakin tədqiqat real şəhərlərdə yerimənin artdığını, müəyyən dizaynın insanları daha çox yeriməyə səbəb olduğunu və ya konkret siyasətin uğurlu olduğunu birbaşa sınaqdan keçirmir. Bibliometrik şəbəkənin göstərdiyi şey elmi ədəbiyyatın hansı mövzulara yönəldiyi, bu mövzuların bir-biri ilə necə əlaqələndirildiyi və akademik istehsalın zaman ərzində necə dəyişdiyidir. Nəşr/istinad həcmini real dünya təsiri və ya səbəbiyyət kimi şərh etmək düzgün deyil.

Mənbədə həmçinin bəzi hesabat uyğunsuzluqları vardır. Xülasə və tədqiqat məqsədi dövrü 1994–2023 kimi göstərdiyi halda metod, cədvəllər və nəticələr 1990–2023-dən istifadə edir. Xülasə 1934 elementi “articles” adlandırdığı halda metod məlumat dəstinin məqalə, icmal məqaləsi və proceedings paper daxil etdiyini bildirir. Bu fərqlər Verianla tərəfindən səssizcə düzəldilməyib.

Piyada mobilliyi niyə şəhər tədqiqatının ayrıca sahəsidir?

Tədqiqatda piyada mobilliyi yalnız bir şəxsin bir nöqtədən digərinə piyada çatması kimi nəzərdən keçirilmir. Yerimə; ictimai məkan dizaynı, nəqliyyat sistemi, əlçatanlıq, sağlamlıq, təhlükəsizlik, sosial bərabərlik, parklar, məhəllə quruluşu, torpaq istifadəsi, ictimai nəqliyyat və şəhər həyatının keyfiyyəti ilə əlaqəli geniş tədqiqat sahəsidir.

Buna görə piyada mobilliyi araşdırmaları tək bir akademik disiplinə aid deyil. Mənbə; mühəndislik, biznes-iqtisadiyyat, əməliyyat tədqiqatı və idarəetmə elmi, ətraf mühit elmləri və texnologiya araşdırmalarının eyni ədəbiyyat strukturuna töhfə verdiyini göstərir.

Walkability, yəni yeriməyə yararlılıq nədir?

Walkability / yeriməyə yararlılıq, şəhər mühitinin yeriməni nə dərəcədə dəstəklədiyini və ya asanlaşdırdığını araşdıran anlayışlar ailəsidir. Tədqiqatda yeriməyə yararlılıq; qurulmuş mühit, məsafə, çıxış imkanı, torpaq istifadəsi, məhəllə quruluşu, ictimai nəqliyyat, təhlükəsizlik, sağlamlıq, yaşıl sahələr və istifadəçi qavrayışları kimi bir çox tema ilə birlikdə görünür.

Mənbəçə xəbərdarlığı: Məqalənin giriş bölməsində “walkability” termininin meydana çıxması ilə bağlı cümlə [7] və [8] nömrəli mənbələrə bağlanıb. Lakin məqalənin öz mənbə siyahısında 7 və 8 nömrəli qeydlər lean supply chain sahəsindədir. Buna görə Verianla bu istinadı tarixi mənbə doğrulaması kimi istifadə etmir.

Bibliometrik Analiz Nəyi Ölçür?

Bibliometrik analiz ayrı-ayrı tədqiqatların eksperiment nəticələrini yenidən yoxlamaq əvəzinə elmi nəşrlərin sayını, istinadlarını, müəlliflərini, jurnallarını, ölkələrini, tədqiqat sahələrini və açar söz əlaqələrini kəmiyyət baxımından araşdıraraq bir tədqiqat sahəsinin bilik strukturunu xəritələndirir.

Bu tədqiqatda iki əsas analiz qatı vardır:

1. Performans analizi: Neçə nəşrin hazırlanması, neçə istinad alınması, hansı müəlliflərin, jurnalların və ölkələrin önə çıxması kimi bibliometrik istehsal və təsir göstəricilərini araşdırır.
2. Elmi xəritələmə / science mapping: Açar sözlərin birgə görünmə əlaqələrindən tematik şəbəkələr qurur və temaların zamanla necə inkişaf etdiyini araşdırır.

İstinad sayı elmi doğruluq ölçüsüdürmü?

Xeyr. İstinad sayı bir tədqiqatın elmi ədəbiyyatda nə dərəcədə görünən və ya təsirli olduğunu qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilən bibliometrik göstəricidir; tədqiqatın doğru, səbəbiyyət baxımından güclü və ya real dünyada uğurlu olduğunu təkbaşına sübut etmir. Bu tədqiqat da istinad saylarını akademik performans və təsir göstəricisi kimi istifadə edir.

h-index nədir?

h-index, tədqiqatçı, tema və ya nəşr qrupunda həm nəşr məhsuldarlığını, həm də istinad sıxlığını birlikdə ümumiləşdirmək üçün istifadə olunan bibliometrik göstəricidir. Konseptual olaraq h dəyəri ən azı h nəşrin hər birinin ən azı h istinad alması şərtinə əsaslanır.

Bu izah h-index-in ümumi mənasını öyrətmək üçündür. Mənbə məqalə h-index üçün tənlik vermir; göstəricini SciMAT performans analizində və Cədvəl 5–6-da birbaşa bildirir.

G-index, HG-index və q2-index niyə qeyd olunur?

Mənbə SciMAT-ın nəşr və istinad saylarına əlavə olaraq G-index, HG-index və q2-index kimi inkişaf etmiş bibliometrik göstəricilərdən də istifadə edə bildiyini bildirir. Lakin məqalənin əsas dövr performans cədvəllərində görünən şəkildə bildirilən əsas göstəricilər nəşr sayı, istinad sayı və h-index-dir. Mənbə digər indekslərin bu tədqiqatdakı hesablama dəyərlərini və ya tənliklərini ayrıca dərc etmədiyi üçün Verianla onlara mənbədən kənar formula və ya nəticə əlavə etmir.

SciMAT Strateji Diaqramında Centrality və Density Nə Deməkdir?

SciMAT strateji diaqramında centrality bir temanın digər temalarla nə dərəcədə güclü əlaqəyə malik olduğunu, density isə temanın öz daxili əlaqələrinin nə qədər inkişaf etmiş və güclü olduğunu göstərir; bu iki ölçü temaları motor, əsas/transversal, inkişaf etmiş-təcrid olunmuş və inkişaf edən/geriləyən klasterlər kimi təsnif etmək üçün istifadə olunur.

Bu diaqramdakı dörd bölgəni “yaxşı-pis” sıralaması kimi oxumaq olmaz. Məsələn, Q4-dəki əsas/transversal tema daxili inkişaf baxımından daha aşağı görünsə də, tədqiqat sahəsinin digər hissələrini bir-birinə bağlayan mühüm mövzu ola bilər. Q2-dəki tema isə öz daxilində inkişaf etmiş, lakin sahənin qalan hissəsi ilə daha məhdud əlaqəyə malik ola bilər.

Kürənin ölçüsü mənbədə necə izah olunur?

Burada mənbədaxili uyğunsuzluq var. Şəkil 1-in izahı kürə ölçüsünün müvafiq nəşr sayını təmsil etdiyini və istinad sayının mötərizədə göstərildiyini bildirir. Bunun əksinə olaraq, Şəkil 4-ü izah edən mətn kürə ölçüsünü istinad sayı ilə əlaqələndirir. Buna görə yuxarıdakı Verianla diaqramında kürə ölçüsü ilə nəşr və ya istinad sayı kodlaşdırılmayıb.

Birgə-söz şəbəkəsi, yəni co-word network nədir?

Birgə-söz şəbəkəsi elmi nəşrlərin açar sözlərinin birlikdə görünmə tezliyindən istifadə edərək mövzular arasındakı əlaqələri göstərən şəbəkə strukturudur. Bir şəbəkə düyünü bir açar sözü; iki düyün arasındakı əlaqə isə həmin sözlərin eyni nəşrlərdə birlikdə istifadə olunma əlaqəsini təmsil edir.

SciMAT oxşar əlaqə nümunələrinə malik sözləri klasterləşdirərək tədqiqat temaları yaradır. Beləliklə yalnız hansı sözün çox istifadə edildiyi deyil, hansı anlayışların sistematik şəkildə birlikdə araşdırıldığı da görünür.

Tematik təkamül nə deməkdir?

Tematik təkamül analizi bir dövrdəki tədqiqat klasterlərinin sonrakı dövrdə davam edib-etmədiyini, başqa tema daxilində yenidən qurulub-qurulmadığını və ya yeni temaya çevrilib-çevrilmədiyini araşdırır.

Mənbənin Əlavə B-dəki təkamül şəbəkələrində bütöv xətlər eyni adın davamı və ya bir tema adının digərini əhatə etməsi kimi birbaşa əlaqələri; kəsik xətlər isə eyni ad istifadə edilməsə belə ortaq açar sözlər üzərindən yaranan əlaqələri göstərir. Xətt qalınlığı inclusion index ilə əlaqənin gücünü təmsil edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Məlumat toplama və filtrləmə

Web of Science Core Collection axtarışı 2024-cü ilin fevralında aparılmışdır. Mənbənin verdiyi inkişaf etmiş axtarış sorğusu belədir:

TS = ("walkability") OR ("walking" AND "city") OR ("pedestrian mobility")

Bu sorğu ilk mərhələdə 6258 nəşr qaytarmışdır. Mənbə Şəkil 2-də filtrləmə üçün 1990–2023 dövrünü, articles/review articles/proceedings papers sənəd növlərini və Transportation, Geography, Urban Studies, Transportation Science & Technology və Regional & Urban Planning kimi tədqiqat sahələrini göstərir.

İlkin emalda nə edildi?

Web of Science qeydləri müəlliflər, başlıqlar, xülasələr, açar sözlər, qurum məlumatları və istinad verilənləri ilə SciMAT-a köçürülmüşdür. İlkin emal mərhələsində oxşar sözlər və anlayışlar birləşdirilmiş, təkrarlar azaldılmış və “methodology” kimi çox geniş məna daşıdığı hesab edilən terminlər tematik fərqləndirməni qorumaq üçün çıxarılmışdır.

Mənbə Şəkil 2 daha ətraflı şəkildə təkrarların, cəm formalarının, xüsusi adların, semantik baxımdan əhəmiyyətsiz sözlərin və eyni mənanı daşıyan fərqli söz formalarının təmizləndiyini göstərir.

İki dövr niyə bərabər uzunluqda deyil?

Tədqiqat dövrü 1990–2019 və 2020–2023 olmaqla iki yerə bölünmüşdür. Birinci dövr təxminən otuz il, ikinci dövr isə yalnız dörd ildir. Mənbə bu bərabərsizliyi şüurlu metod seçimi kimi izah edir; məqsəd hər iki dövrdə bir-birinə yaxın nəşr həcmi əldə etməklə tematik dəyişikliyi müqayisə etməyi asanlaşdırmaqdır.

Bu iki rəqəmin cəmi 1934-dür. Lakin mənbə Cədvəl 5-in “% of Total” dəyərləri riyazi olaraq 999, Cədvəl 6-nın dəyərləri isə 899 bazası ilə uyğun gəlir. Mənbə 1023→999 və 911→899 fərqini ayrıca izah etmir. Buna görə Verianla bu fərqi “səbəb budur” deyə təxmin etmir.

Nəşr və istinad istehsalı

1934 nəşr ümumilikdə 49.148 istinad almışdır. Mənbənin bildirdiyi orta göstərici 25,41 istinad/nəşrdir. Nəşr sayının 2019-cu ilə qədər müntəzəm artdığı və 2020–2023 dövründə istehsalın nəzərəçarpacaq dərəcədə sürətləndiyi bildirilir.

Mənbə Şəkil 3 illik nəşr və istinad inkişafını qrafik şəklində verir. Lakin PDF-də il-il rəqəmsal məlumat cədvəli təqdim edilmədiyi üçün Verianla bu qrafiki vizualdan təxmini dəyərlər oxuyaraq saxta dəqiqliklə yenidən yaratmayıb.

Ən məhsuldar müəlliflər

Mənbə Lu Yi-nin 17 nəşrlə birinci yerdə olduğunu və heç bir tək müəllifin sahəni dominant şəkildə “ələ keçirmədiyini” şərh edir. Burada nəşr sayı ilə istinad sayı eyni sıralama yaratmır; məsələn, daha az nəşri olan bəzi tədqiqatçılar daha yüksək ümumi istinad sayına malik ola bilər.

Ən çox nəşr edən jurnallar

Mənbə Cədvəl 2 həmçinin bu jurnalların piyada mobilliyi məqalələrinin ümumi istinadlarını, beşillik təsir faktorunu, 2022 journal citations dəyərini, JIF 2022, Journal Citation Indicator, article citation median və illik say məlumatlarını verir. Bunlar jurnal səviyyəli bibliometrik kontekst göstəriciləridir; piyada mobilliyi tədqiqatının birbaşa eksperiment nəticəsi deyil.

Ölkələrə görə nəşr istehsalı

Bu ölkə sayları unikal nəşrlərin bir-birini istisna edən paylanması deyil. Mənbə bir məqalədə birdən çox ölkədən həmmüəllif olduqda eyni nəşrin bir neçə ölkəyə sayıla biləcəyini açıq şəkildə bildirir. Buna görə ölkə cəmləri 1934 unikal nəşr sayını aşa bilər.

Web of Science tədqiqat sahələri

Bu paylanma piyada mobilliyi tədqiqatının yalnız nəqliyyat və ya şəhər planlaşdırmasına aid olmadığını; mühəndislik, idarəetmə, ətraf mühit və texnologiya sahələrinin də tədqiqat şəbəkəsinə daxil olduğunu göstərir.

1990–2019 dövrünün 25 teması

BUILT-ENVIRONMENT ilk dövrün ən dominant temasıdır. Yerimə davranışının ölçülməsi, yeriməyə yararlılıq, sağlamlıq, piylənmə, fiziki aktivlik, nəqliyyat, torpaq istifadəsi, məhəllələr və urban form kimi mövzular bu klaster daxilində əlaqələndirilir.

ACCESS səhiyyə xidmətlərinə çıxış, məkan əlçatanlığı, bərabərlik, ictimai nəqliyyat və parklar kimi mövzuları bir-birinə bağlayır. ATTITUDES fərdi nəqliyyat seçimləri və risk qavrayışı kimi istifadəçi yönümlü araşdırmaları; CHILDREN uşaqlar, gənclər və məktəb kontekstini; OLDER-ADULTS yaşlı şəxslər, həyat keyfiyyəti, sağlamlıq, əlillik və yeriməni əhatə edir.

BODY-MASS-INDEX yeriməyə yararlılıq, aktiv nəqliyyat, məsafə, ürək-damar sağlamlığı, artıq çəki və hava çirkliliyi kimi sağlamlıq əlaqələrini; CYCLING davamlı nəqliyyat, avtomobil asılılığı, xəsarətlər, marşrut təhlükəsizliyi və sağlamlıq faydalarını araşdırır.

2020–2023 dövrünün 24 teması

Mənbə yazılış qeydi: Cədvəl 6-da velosiped teması “BYCICLE” kimi yazılıb. Verianla mənbə temanın canonical etiketini səssizcə dəyişməmək üçün cədvəldə bu formu saxlayır; adi Azərbaycan dilində izahda “velosiped” deyilir.

İkinci dövrün ən böyük teması PHYSICAL-ACTIVITY-dir. Mənbə bildirir ki, bu tema ilk dövrdə BUILT-ENVIRONMENT klasterinin daxilində olduğu halda ikinci dövrdə müstəqil tədqiqat temasına çevrilib.

EQUITY əvvəlki dövrün ACCESS/JUSTICE oxundan daha müəyyən tema kimi formalaşır. NEIGHBORHOOD-WALKABILITY urban design, walk score, body mass index, Google Street View, pedestrian networks və semantic segmentation kimi mövzuları birləşdirir.

STREET-VIEW-IMAGES machine learning, deep learning və big data-nın şəhər mühiti görüntülərindən piyada mobilliyinə təsir edən məkan xüsusiyyətlərini analiz etmək üçün istifadə edildiyi yeni tədqiqat istiqamətini təmsil edir.

GIS indekslər, göstəricilər, səfərlər, məkan sintaksisi və xidmət/obyekt əlçatanlığı kimi mövzularla əlaqəlidir. GENDER qadınlar, iş həyatı, zaman və qorxu kimi anlayışları; CRIME şəhərdə zorakılıq və təhlükəsizlik qavrayışını; VISUAL-ENCLOSURE vizual qavrayış və psixi sağlamlıq əlaqələrini əhatə edir.

Sağlamlıq teması ilə bağlı mənbədaxili təsnifat gərginliyi

Mənbə izah bölməsində CRIME və PHYSICAL-ACTIVITY-nin ikinci dövrdə “motor themes” halına gəldiyini bildirir. Lakin Cədvəl 6 strateji təsnifatında PHYSICAL-ACTIVITY Q1 motor temadır; CRIME isə Q2-də, yəni yüksək inkişaf etmiş, lakin daha təcrid olunmuş əlaqə bölgəsindədir. Buna görə Verianla tematik kvadrant üçün Cədvəl 6 dəyərini saxlayır.

Beş əsas tematik sahə necə formalaşdı?

SciMAT-ın iki dövr arasındakı tema əlaqələri araşdırıldıqdan sonra tədqiqatçılar klasterləri beş geniş bilik sahəsi altında adlandırıblar: methods, environmental–social, health, city və mobility.

Tematik sahələrin ümumi performansı

Bu cədvəldəki nəşr saylarının cəmi 1934 unikal sənəd sayını aşır. Mənbə Cədvəl 7-ni unikal sənədlərin bir-birini istisna edən paylanması kimi müəyyənləşdirmir və cəmin niyə 1934-ə bərabər olmadığını ayrıca izah etmir. Buna görə bu dəyərlər “1934 nəşrin neçə faizi yalnız bu sahəyə aiddir?” formasında birbaşa şərh edilməməlidir.

Methods tematik sahəsi

Methods sahəsi elmi ədəbiyyatın piyada mobilliyini hansı alətlərlə ölçüb analiz etdiyinə fokuslanır. İlk dövrdə SYSTEM, FRAMEWORK, VALIDITY, CYCLING, TIME və IMPACT kimi klasterlər görünərkən, ikinci dövrdə MODEL, GIS, STREET-VIEW-IMAGES, SERVICE və IMPACT kimi daha çox məlumat və vizuallaşdırma yönümlü strukturlar önə çıxır.

Mənbə xüsusilə Street View görüntülərinin machine learning, deep learning və big data metodları ilə birlikdə şəhər mühitinin vizual və məkan xüsusiyyətlərini analiz etməkdə istifadə olunan yeni tədqiqat istiqaməti olduğunu vurğulayır.

Environmental–social tematik sahəsi

Bu sahə ACCESS, ATTITUDES, DISTANCE, SAFETY, JUSTICE, POLICY, EQUITY, EXPERIENCE, NEIGHBORHOOD-WALKABILITY və GENDER kimi mövzular vasitəsilə piyada mobilliyinin yalnız nəqliyyat performansı deyil, sosial bərabərlik, təhlükəsizlik, davamlılıq və şəhər təcrübəsi məsələsi olduğunu göstərir.

Mənbə çarpaz-istinad qeydi: Struktur inkişaf bölməsində environmental–social düzgün şəkildə Figure A3-ə bağlanır. Müzakirə bölməsində isə eyni sahə səhvən Figure A4 kimi göstərilib. Figure A4 mənbədə health sahəsidir.

Health tematik sahəsi

Sağlamlıq sahəsi BODY-MASS-INDEX, OLDER-ADULTS, PHYSICAL-ACTIVITY, PUBLIC-HEALTH, VISUAL-ENCLOSURE və CRIME kimi mövzuları birlikdə qiymətləndirir. Mənbə yaşlı şəxslərin sahə boyunca davamlı mühüm tədqiqat qrupu olduğunu; ikinci dövrdə fiziki aktivlik və ictimai sağlamlıq anlayışlarının daha müəyyən hala gəldiyini bildirir.

Buradakı bibliometrik əlaqə yerimənin konkret sağlamlıq nəticəsinə qəti şəkildə səbəb olduğunu göstərmir. Şəbəkə yalnız tədqiqat ədəbiyyatında bu anlayışların birlikdə nəzərdən keçirildiyini və müəyyən tematik klasterlərdə toplandığını göstərir.

City tematik sahəsi

City tematik sahəsi ilk dövrdə BUILT-ENVIRONMENT, GEOGRAPHIES, PARKS, NEIGHBORHOOD-DESIGN, URBAN-DESIGN, AREAS və SELF-SELECTION kimi mövzulardan; ikinci dövrdə CITY, URBAN-FORM, STREET, AMENITY və GENTRIFICATION kimi temalardan ibarətdir.

Mənbə bu sahəni ictimai məkan, küçələr, yollar, meydanlar və yaşıl sahələrin insanların hərəkətini və sosial həyatı dəstəkləyən şəhər quruluşundakı rolu ilə əlaqələndirir.

Mobility tematik sahəsi

Mobility sahəsində ilk dövrdə CHILDREN, PEDESTRIANS və MOTOR-VEHICLE önə çıxarkən, ikinci dövrdə BICYCLE, PUBLIC-TRANSPORT, STATIONS və CRASHES kimi nəqliyyat sisteminin fərqli istifadəçiləri və modları daha görünən hala gəlir.

Tədqiqatın şərhinə görə, piyada mobilliyi avtomobil, velosiped, ictimai nəqliyyat və digər istifadəçi qruplarından ayrı düşünülməməlidir. Şəhər daxilində ictimai məkan eyni anda fərqli hərəkət formalarının qarşılaşdığı ortaq sistemdir.

Ən çox istinad alan nümunə tədqiqatlar

Bu istinad sayları tədqiqatın topladığı bibliometrik məlumat dəstindəki dəyərlərdir. İstinad sayının zamanla dəyişə biləcəyi və tədqiqatın məlumat toplama vaxtından asılı olduğu unudulmamalıdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Piyada mobilliyi tədqiqatlarında nəşr həcmi xüsusilə 2020–2023 dövründə nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır.
• Ədəbiyyatın strukturu yalnız nəqliyyat performansından ibarət deyil; sağlamlıq, metod, ekoloji-sosial mövzular, şəhər quruluşu və mobillik birlikdə əsas bilik sahələrini təşkil edir.
• İlk dövrdə BUILT-ENVIRONMENT ən güclü temalardan biridir.
• İkinci dövrdə PHYSICAL-ACTIVITY ən yüksək nəşr, istinad və h-index performansını göstərən temadır.
• EQUITY, NEIGHBORHOOD-WALKABILITY, STREET-VIEW-IMAGES, GIS, GENDER və PUBLIC-HEALTH kimi mövzular yaxın dövr ədəbiyyatında daha müəyyən hala gəlir.
• City tematik sahəsi mənbə Cədvəl 7-də ən yüksək nəşr və istinad performansına malikdir.
• Machine learning, deep learning, big data və Street View görüntülərinin istifadəsi yaxın dövr araşdırmalarında görünən hala gəlib.
• Şəhər dizaynı tədqiqat ədəbiyyatında mühüm olsa da, müəlliflərin qiymətləndirməsinə görə gələcəkdə daha birbaşa mərkəzi dəyişən kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Daha çox nəşr olunan temanın real şəhərlərdə mütləq daha mühüm olduğu sübut edilməyib.
• Daha çox istinad alan temanın daha doğru elmi nəticələr verdiyi sübut edilməyib.
• Bibliometrik birgə-görünmə əlaqələri səbəbiyyət göstərmir.
• Tədqiqat konkret piyada siyasətinin və ya şəhər dizaynının insanları nə qədər daha çox yeriməyə sövq etdiyini ölçməyib.
• Tədqiqat yeni walkability indeksi hazırlamayıb.
• Tədqiqat yeni GIS, machine learning və ya deep learning modeli öyrətməyib.
• Piyada mobilliyi ilə sağlamlıq arasındakı birbaşa təsir böyüklüyü bu bibliometrik tədqiqatda hesablanmayıb.
• 2030-cu ildə və ya daha sonrakı illərdə hansı temanın mütləq dominant olacağı proqnozlaşdırılmayıb.
• Web of Science xaricində qalan ədəbiyyatın eyni tematik quruluşu verəcəyi göstərilməyib.

Gələcək tədqiqat sahələri

Müəlliflər şəhər dizaynının piyada davranışına təsir edən əsas komponent kimi mövcud ədəbiyyatda kifayət qədər mərkəzi mövqedə olmadığını bildirirlər. Gələcək tədqiqatların şəhərlərin məkan və dizayn ölçüləri ilə piyada davranışı arasındakı əlaqəni daha birbaşa araşdırması təklif olunur.

Mənbə həmçinin resilience anlayışının ədəbiyyatda kifayət qədər təmsil olunmadığını, piyada mobilliyinin digər şəhər strategiyaları ilə necə birləşdirilə biləcəyinin daha çox araşdırılmalı olduğunu bildirir.

Environmental və social faktorların performans və səmərəlilik yönümlü tədqiqatlarla müqayisədə daha az araşdırıldığı; xüsusilə inequality və inclusion kimi sosial məsələlərin gələcək işlərdə daha çox yer almalı olduğu qeyd edilir.

Machine learning, deep learning və big data istifadəsi getdikcə daha görünən olmuşdur. Mənbə böyük məlumatların xüsusilə ictimai məkan əlaqəliliyini və digər şəhər kontekstlərini araşdırmaq üçün daha çox istifadə edilə biləcəyini təklif edir.

Əsas məhdudiyyətlər

Tək məlumat bazası: Tədqiqat yalnız Web of Science istifadə edib. Müəlliflər Scopus və ya ABI kimi digər məlumat bazalarının fərqli nəşr dəstləri və dolayısıyla fərqli nəticələr yarada biləcəyini açıq şəkildə qeyd edirlər.

Daxiletmə/xaricetmə meyarları: Nəşr ili, sənəd növü, tədqiqat sahəsi və dil kimi filtrlər məlumat dəstinin sərhədlərini müəyyənləşdirir. Fərqli meyarlar daha geniş və ya başqa tematik nəticələr yarada bilər.

SciMAT parametrləri: Mənbə müəlliflərin SciMAT ilə tanışlığının strateji diaqramların həddindən artıq mürəkkəb olma riskini azaldacaq parametr seçiminə kömək etdiyini bildirir. Bu, xəritələmənin proqram parametrlərindən və analitik seçimlərdən tam müstəqil olmadığını göstərən mühüm metodoloji kontekstdir.

Dövr başlanğıcı uyğunsuzluğu: Xülasə və tədqiqat məqsədi 1994–2023, metod və nəticələr isə 1990–2023 istifadə edir.

Sənəd növü terminologiyası: Xülasə 1934 “article” ifadəsini istifadə etdiyi halda metod articles, review articles və proceedings papers daxil edir.

Tematik cədvəl məxrəcləri: 1023 və 911 dövr nəşrinə qarşı Cədvəl 5 və Cədvəl 6 nisbətlərinin müvafiq olaraq 999 və 899 bazası ilə uyğun gəlməsinin səbəbi izah edilməyib.

Şəkil kürəsinin ölçüsü: Mənbə bir yerdə kürə ölçüsünü nəşr sayı ilə, başqa yerdə istinad sayı ilə əlaqələndirir.

Tematik çarpaz istinad: Environmental–social sahəsi düzgün olaraq Figure A3-dür; müzakirə bölməsində Figure A4 istinadı bununla uyğun gəlmir.

Mənbəçə nömrələnməsi: Bəzi mətn daxilindəki istinad nömrələri biblioqrafiyadakı qeydlərlə məna baxımından uyğun gəlmir. Buna görə Verianla belə tarixi və ya metodoloji iddiaları yalnız nömrəli istinad var deyə doğrulanmış hesab etmir.

Məlumat əlçatanlığı ifadəsi: Mənbə “No new data were created or analysed” bəyanı versə də, istinad siyahısında eyni müəlliflərin 2026-cı il tarixli “Pedestrian Mobility Papers Dataset Version 1.0” qeydi vardır. Mənbə bu iki ifadənin əlaqəsini ayrıca izah etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Pedestrians as an Innovation Key for Urban Research: A Bibliometric Network Analysis and Literature Review

Müəlliflər: Lorenzo Ros-McDonnell; Manuel Jesús Cobo; María Victoria de-la-Fuente-Aragón; Diego Ros-McDonnell.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra olduğu kimi qorunub.

Məsul müəllif: Lorenzo Ros-McDonnell.

Qurum 1: Research Group “Industrial Engineering”, ETSII, Universidad Politécnica de Cartagena, Cartagena, Spain.

Qurum 2: Department of Computer Science and Artificial Intelligence, Universidad de Granada, Granada, Spain.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə bərabər töhfə və ya bərabər birinci müəllif işarəsi göstərilmir.

Müəllif töhfələri: Mənbə PDF-də ayrıca Author Contributions / CRediT bölməsi yoxdur; Verianla müəllif vəzifələrini təxmin etmir.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Məqalə növü: Review; bibliometrik şəbəkə analizi və ədəbiyyat icmalı.

Cild / buraxılış / məqalə nömrəsi: 10(7), 347.

DOI: 10.3390/urbansci10070347

Göndərilmə tarixi: 15 dekabr 2025.

Reviziya tarixi: 25 yanvar 2026.

Qəbul tarixi: 4 fevral 2026.

Nəşr tarixi: 24 iyun 2026.

Rəyçilik statusu: Urban Science jurnalında dərc olunmuş rəyçilərdən keçmiş icmal məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rəsmi keçid: DOI 10.3390/urbansci10070347 vasitəsilə MDPI Urban Science qeyd səhifəsi.

Açar sözlər: walkability; bibliometric analysis; mapping scientific literature; citations; keyword co-occurrence; research trends.

Əsas məlumat mənbəyi: Web of Science Core Collection.

Axtarış tarixi: Fevral 2024.

Mənbədə bildirilən sorğu: TS = ("walkability") OR ("walking" AND "city") OR ("pedestrian mobility").

İlk qeyd sayı: 6258.

Yekun biblioqrafik məlumat dəsti: 1934 nəşr.

Açar söz ilkin emalı: Mənbə Şəkil 2-yə görə 6102 termindən 5323 açar sözə.

Proqram: SciMAT v1.1.06.

Əsas metodlar: Bibliometrik performans analizi, keyword co-occurrence / co-word network, tematik klasterləşdirmə, strateji diaqram, tematik təkamül analizi.

Analiz dövrləri: Metod və nəticə bölmələrində 1990–2019 və 2020–2023. Xülasə və tədqiqat məqsədi isə 1994–2023 başlanğıcını verir.

Birinci dövr nəşr sayı: 1023.

İkinci dövr nəşr sayı: 911.

Ümumi istinad: 49.148.

Orta istinad: Nəşr başına 25,41.

Beş əsas tematik sahə: Methods, environmental–social, health, city, mobility.

Ən yüksək tematik sahə performansı: Mənbə Cədvəl 7-yə görə City: 2099 nəşr əlaqəsi və 65.930 istinad.

İlk dövrün dominant teması: BUILT-ENVIRONMENT; 740 nəşr, 31.576 istinad, h-index 83.

İkinci dövrün dominant teması: PHYSICAL-ACTIVITY; 686 nəşr, 6930 istinad, h-index 36.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Yalnız Web of Science istifadə olunub; fərqli məlumat bazaları fərqli nəticələr yarada bilər.

Mənbədaxili uyğunsuzluq — dövr: Xülasə/məqsəd 1994–2023, metod/cədvəllər/nəticə 1990–2023.

Mənbədaxili uyğunsuzluq — sənəd növü: Xülasə “1934 articles” deyərkən metod articles, review articles və proceedings papers daxil edir.

Mənbədaxili qeyri-müəyyənlik — dövr cədvəli məxrəcləri: Mətn/Şəkil 2 dövr cəmlərini 1023 və 911 verir, Cədvəl 5 və 6 nisbət sütunları isə müvafiq olaraq 999 və 899 bazası ilə uyğun gəlir; izah verilməyib.

Mənbədaxili uyğunsuzluq — şəkil simvolu: Şəkil 1 izahında kürə ölçüsü nəşr sayı; Şəkil 4 izahlı mətnində istinad sayı kimi təsvir olunur.

Mənbədaxili çarpaz istinad: Environmental–social tematik sahəsi Figure A3-dür; müzakirə bölməsindəki Figure A4 istinadı bununla uyğun deyil.

Mənbədaxili təsnifat gərginliyi: Sağlamlıq teması mətni CRIME və PHYSICAL-ACTIVITY-ni motor tema adlandırdığı halda Cədvəl 6 CRIME-ı Q2, PHYSICAL-ACTIVITY-ni Q1 kimi təsnif edir.

Mənbəçə bütövlüyü qeydi: Bəzi mətn daxilində nömrələnmiş istinadlar mənbə siyahısındakı qeydlərin mövzusu ilə uyğun gəlmir; məsələn, walkability-nin tarixi mənşəyi ilə bağlı [7]/[8] istinadları biblioqrafiyada lean supply chain tədqiqatlarına uyğun gəlir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almayıb.

Etika komitəsi: Not applicable.

Məlumatlandırılmış razılıq: Not applicable.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə “No new data were created or analysed in this study” bəyanını verir. Bununla belə, mənbə siyahısı eyni müəlliflərin “Pedestrian Mobility Papers Dataset Version 1.0” adlı 2026 məlumat dəstini 26-cı istinad kimi göstərir; mənbə bu hesabat gərginliyini izah etmir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bildirirlər.

Əsas şərh sərhədi: Bu tədqiqat piyada mobilliyinin real dünyadakı səbəblərini və ya müəyyən dizayn müdaxilələrinin təsirini eksperimental olaraq ölçmür; elmi ədəbiyyatın istehsal, istinad, açar söz, tema və konseptual təkamül quruluşunu bibliometrik olaraq analiz edir.