Konut yaşıl sahələrində mikroiqlimə nəzarət, mənzil binalarının ətrafındakı həyətlərdə, yaşıl sahələrdə, küçə kənarlarında və kiçik açıq məkanlarda hava temperaturu, nisbi rütubət, külək, günəş radiasiyası və orta radiasiya temperaturu kimi yerli atmosfer şəraitini; bitki örtüyü, kölgələmə, səth materialları, bina istiqamətlənməsi və məkan quruluşu kimi dizayn vasitələri ilə insanın açıq məkan termal komfortunu dəstəkləyəcək şəkildə idarə etməyi hədəfləyən dizayn yanaşmasıdır. Bu sistematik icmal PRISMA 2020 çərçivəsində Web of Science və Scopus-dan başlayan 187 qeydi süzgəcdən keçirmiş və 22 tədqiqatı ətraflı şəkildə sintez etmişdir.

İcmalın əsas nəticəsi yaşıl sahə dizaynının yalnız “daha çox ağac əkməkdən” ibarət olmamasıdır. Bitki örtüyünün miqdarı və şaquli təbəqələşməsi, bitkilərin yerləşdirilməsi, kölgənin yaranması, evapotranspirasiya, bina və küçə istiqamətlənməsi, külək yolları, səth materialları və ətrafdakı şəhər toxuması bir-birinə təsir edərək mikroiqlimi formalaşdırır. Eyni dizayn müdaxiləsinin təsiri isti-rütubətli, mülayim və ya isti-quraq iqlimlərdə eyni olmaya bilər.

Tədqiqatın ikinci əsas nəticəsi mövcud ədəbiyyatın ətraf mühit dəyişənlərini ölçmək baxımından insan komfortunu qiymətləndirməyə nisbətən daha inkişaf etmiş olmasıdır. Hava temperaturu, nisbi rütubət və külək sürəti tez-tez ölçülsə də, insanların real termal hissiyyatı, davranışı, fəaliyyət səviyyəsi və psixoloji komfortu bu fiziki ölçmələrlə kifayət qədər inteqrasiya edilmir. Müəlliflərin təklif etdiyi konseptual çərçivə buna görə ətraf mühit fizikası, dizayn müdaxilələri və insan-mərkəzli nəticələri eyni qiymətləndirmə strukturunda bir araya gətirməyə çalışır.

İcmal kəmiyyət meta-analizi deyil. Fərqli iqlim, məkan və metodlarla aparılmış tədqiqatların nəticələri vahid ortaq effekt ölçüsündə birləşdirilməyib. Məsələn, isti-quraq şəraitdə aparılmış bir tədqiqatda küçə morfologiyasının optimallaşdırılması ilə Universal Thermal Climate Index (UTCI) dəyərinin ən isti aylarda %12,2-yə qədər azaldıla bildiyi bildirilir; bu nisbət həmin icmalın öz eksperimental nəticəsi və ya bütün iqlimlər üçün keçərli ortaq nisbət deyil.

Mənbənin mühüm metodoloji məhdudiyyəti yekun sintezin yalnız 22 tədqiqata əsaslanması və bu tədqiqatların mənzil binalarının ətrafındakı yaşıl sahələrlə yanaşı parklar, küçə kanyonları, kampuslar, tarixi bölgələr və mərkəzi biznes rayonları kimi daha geniş şəhər kontekstlərini də əhatə etməsidir. Buna görə təklif olunan dizayn prinsipləri ötürülə bilən çərçivə təqdim etsə də, müəyyən bir yaşayış kompleksində tətbiqdən əvvəl yerli iqlim, şəhər morfologiyası, bitki strukturu və istifadəçi davranışı ayrıca doğrulanmalıdır.

Mikroiqlim nədir?

Mənbənin istifadə etdiyi mənada mikroiqlim, geniş bir şəhərin və ya bölgənin ümumi iqlimindən daha kiçik miqyasda yaranan yerli atmosfer şəraitidir. Mənzil həyəti, binanın kənarındakı yaşıl sahə, piyada yolu, kiçik park, küçə kənarı və ya bir neçə tikili arasındakı açıq sahə öz mikroiqliminə malik ola bilər.

Tədqiqat mikroiqlimin əsas fiziki komponentləri sırasında hava temperaturu, nisbi rütubət, külək sürəti, günəş radiasiyası və orta radiasiya temperaturunu qeyd edir. Eyni gün və eyni şəhərdə iki açıq sahənin hava temperaturu bir-birinə yaxın olsa belə, bir sahə güclü birbaşa günəş ala, digəri isə ağac kölgəsində ola bilər; bir sahə küləyə açıq, digəri binalarla qorunmuş ola bilər. Buna görə insanların hiss etdiyi termal şərait yalnız termometrdə görünən hava temperaturu ilə izah edilə bilməz.

Açıq məkan termal komfortu nə deməkdir?

Açıq məkan termal komfortu insanın açıq sahədəki istilik mühitini nə dərəcədə qəbulolunan və ya rahat hiss etməsi ilə bağlıdır. Tədqiqatın çərçivəsində termal komfort yalnız fiziki temperatur deyil; temperatur, rütubət, külək, günəş/radiasiya yükü kimi ətraf mühit dəyişənləri ilə yanaşı insanın termal hissiyyatı, fəaliyyəti və psixoloji qavrayışı da əhəmiyyətlidir.

Buna görə yaşıl sahənin “sərin” olması ilə insanların həmin sahəni “komfortlu” hesab etməsi eyni anlayış deyil. Tədqiqatın müəyyən etdiyi tədqiqat boşluqlarından biri də məhz bu iki informasiya qatının, yəni obyektiv ətraf mühit ölçməsi ilə subyektiv insan təcrübəsinin kifayət qədər birləşdirilməməsidir.

Orta radiasiya temperaturu niyə vacibdir?

Orta radiasiya temperaturu, insan bədəninin ətraf səthlərdən və günəşdən aldığı və ya ətrafa verdiyi radiasiya təsirini birlikdə təmsil edən termal mühit dəyişənlərindən biridir. Bu konseptual izah tədqiqatın yeni tapıntısı deyil; mənbə orta radiasiya temperaturunu mikroiqlim komponentlərindən biri kimi müəyyən edir.

Məsələn, birbaşa günəş altında sərt səthin yanında dayanan şəxslə ağac kölgəsində dayanan şəxsin hava temperaturu oxşar ola bilər; lakin bədənin məruz qaldığı radiasiya yükü fərqli olduğu üçün termal təcrübə də fərqlənə bilər. Buna görə kölgələmə açıq məkan termal komfort dizaynında yalnız hava temperaturunu dəyişdirən deyil, birbaşa radiasiya yükünü azalda bilən vasitə kimi əhəmiyyətlidir.

Evapotranspirasiya nədir və yaşıl sahəyə necə təsir edir?

Evapotranspirasiya, səthlərdən baş verən buxarlanma ilə bitkilərin yarpaqlarından atmosferə su buxarının ötürülməsi mənasına gələn transpirasiya proseslərinin birlikdə qiymətləndirilməsidir. Mənbə yaşıl sahələrin soyuducu təsirini izah edərkən kölgə ilə evapotranspirasiyanı birlikdə vurğulayır.

Bitkilər yalnız günəş işığını kəsən fiziki kölgə elementləri deyil. Bitki toxumalarından su atmosferə ötürülərkən enerji suyun faza dəyişməsinə sərf olunur və bu proses ətrafdakı istilik yükünün tənzimlənməsinə töhfə verə bilər. Buna görə ağac, kol və ot kombinasiyaları mikroiqlimə yalnız tutduqları sahə ilə deyil, şaquli strukturları və evapotranspirasiya üçün yaratdıqları effektiv səthlə də təsir göstərə bilər.

Şəhər istilik adası ilə tədqiqat arasındakı əlaqə

Şəhər istilik adası sıx tikinti və sərt səthlərin olduğu şəhər sahələrinin ətrafdakı daha az tikililəşmiş ərazilərə nisbətən daha yüksək temperatur göstərə bilməsi ilə əlaqəli hadisədir. Mənbə giriş bölməsində sürətli urbanizasiyanın bəzi şəhərlərdə səth temperaturunu 2–5 °C artıra bildiyini əvvəlki ədəbiyyatdan sitat gətirir. Bu dəyər icmalın öz ölçməsi deyil.

Beton, asfalt, sıx bina toxuması və məhdud bitki örtüyü günəş enerjisinin saxlanması və gecə yenidən yayılması kimi prosesləri dəyişə bilər. Yaşıl sahələr isə kölgələmə, evapotranspirasiya və hava axınını dəstəkləyən məkan dizaynı vasitəsilə bu istilik yükünü azaltmaq potensialına malikdir.

Yaşıl Sahə Dizaynı Açıq Məkan Termal Komfortuna Necə Təsir Edir?

İcmalın sintezinə görə yaşıl örtük, bitki konfiqurasiyası, bina yerləşməsi və istiqamətlənməsi ilə ətrafdakı şəhər toxuması kölgələmə, evapotranspirasiya, külək sürəti və istilik paylanmasına birlikdə təsir edir. Bu proseslərin nəticəsində hava və radiasiya temperatur yükü dəyişə bilər və insanların qavradığı açıq məkan termal komfortu yaxşılaşa və ya pisləşə bilər.

Bitki örtüyü niyə yalnız faizlə örtülmə kimi düşünülməməlidir?

İcmalda bitki örtüyünün miqdarı qədər konfiqurasiyası da vacibdir. Ağac, kol və ot kimi müxtəlif təbəqələrin mövcudluğu; bitkilərin qruplaşma forması və şaquli çətir quruluşu kölgələmə ilə evapotranspirasiyanın məkan paylanmasını dəyişə bilər.

Daxil edilmiş Antenucci və həmkarlarının tədqiqatında şaquli və təbəqəli çətir quruluşunun soyuducu təsirlə əlaqəli olduğu bildirilir. Li və Song-un simulyasiya tədqiqatı da bitki qruplaşmasının mikroiqlimi yaxşılaşdıra bildiyini bildirir. Bu nəticələr vahid “ideal bitki nisbəti” yaratmır; bitkilərin harada və necə təşkil olunduğunun da vacib olduğunu göstərir.

Bina istiqamətlənməsi niyə yaşıl sahə qədər vacib ola bilər?

Binalar küləyi istiqamətləndirən, kölgə yaradan və günəş radiasiyasının səthlərə çatma formasını dəyişdirən iri miqyaslı fiziki maneələrdir. Mənbə bina yerləşməsi və istiqamətlənməsinin yerli külək dövranına və istilik paylanmasına təsir etdiyini; bitki örtüyü ilə bina istiqamətlənməsi arasındakı qarşılıqlı təsirin külək sürətini və istiliyin uzaqlaşdırılmasını dəyişə bildiyini vurğulayır.

Buna görə yaşıl sahə planlaşdırması yalnız landşaft elementlərinin seçimi kimi nəzərdən keçirilməməlidir. Eyni ağac sırası fərqli bina istiqamətlənmələrində və ya fərqli küçə en/hündürlük nisbətlərində eyni hava axınını yaratmaya bilər.

Səth materialları niyə vacibdir?

Mənbənin inteqrə olunmuş dizayn çərçivəsində səth materialları əsas dizayn vasitələrindən biridir. Müxtəlif səthlər günəş radiasiyasını fərqli miqdarda udur, saxlaya və yenidən ətrafa verə bilər. Buna görə yaşıllaşdırma ilə sərt örtük strategiyası birlikdə düşünülməlidir.

Lakin icmal bütün materialları ayrı-ayrılıqda sınaqdan keçirərək universal “ən yaxşı örtük” müəyyən etməyib. Material seçiminin yerli iqlim, kölgələmə səviyyəsi, istifadə məqsədi və digər dizayn elementləri ilə birlikdə qiymətləndirilməli olduğu nəticəsinə gəlinir.

UTCI və PET Bu Tədqiqatda Nə Deməkdir?

UTCI və PET açıq məkan termal komfort tədqiqatlarında istifadə olunan inteqrə termal qiymətləndirmə göstəriciləridir; mənbə bunlardan ədəbiyyat axtarışının terminləri və daxil edilmiş tədqiqatların komfort qiymətləndirmələri kontekstində istifadə edir, lakin bu icmal UTCI və ya PET üçün riyazi tənlik vermədiyinə görə Verianla mənbədən kənar formula yaratmır.

UTCI

Universal Thermal Climate Index (UTCI), meteoroloji mühitin insan üzərindəki birləşmiş termal təsirini qiymətləndirməyə yönəlmiş termal stress/komfort göstəricisidir. Bu tərif konseptual tədris üçündür; məqalənin yeni tapıntısı deyil.

Mənbədə isti-quraq şəraitdə aparılmış bir tədqiqatın küçə morfologiyasının optimallaşdırılması ilə UTCI-ni ən isti aylarda %12,2-yə qədər azalda bildiyi bildirilir. Bu dəyər konkret tədqiqat, iqlim və morfologiya şəraitinə aiddir.

PET

Physiological Equivalent Temperature (PET), insanın termal mühitlə qarşılıqlı təsirini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan başqa bir termal komfort göstəricisidir. Mənbə PET-i axtarış strategiyasında vacib açar termin kimi istifadə edir; lakin PET hesablamasının tənliklərini və ya model parametrlərini vermir.

Buna görə Verianla məqaləsi PET üçün mənbədə olmayan tənlik, metabolizm parametri və ya geyim əmsalı yaratmır.

Bu mənbədə mərkəzi riyazi formula varmı?

Xeyr. Məqalə sistematik icmal xarakterlidir və yeni fiziki, statistik və ya optimallaşdırma tənliyi inkişaf etdirmir. Mənbədə elmi rolu olan rəqəmsal strukturlar PRISMA seçim sayları, keyfiyyət qiymətləndirmə nisbəti və nəzərdən keçirilmiş tədqiqatlardan ötürülən bəzi effekt dəyərləridir. Buna görə formula olmayan bölmələrə öyrədici görünməsi üçün süni tənlik əlavə edilməyib.

Üç tədqiqat sualı

Üçlü konseptual çərçivə

Axtarış açar sözlərinin nəzəri əsası üç informasiya qrupuna dayanır:

1. Ətraf mühit fizikası: temperatur, rütubət, külək sürəti və günəş radiasiyası.
2. Dizayn müdaxilələri: bitki növü və quruluşu, səth materialları, kölgələmə və məkan yerləşməsi.
3. İnsan-mərkəzli nəticələr: termal hiss, fəaliyyət nümunələri və psixoloji komfort.

Tədqiqatın əsas yenilik iddiası da bu üç qatın eyni qiymətləndirmə çərçivəsində bir-birinə bağlanmasıdır.

PRISMA 2020 seçim prosesi

Axtarış sətri

Mənbə Scopus və Web of Science-da başlıq, xülasə və açar söz sahələrində istifadə etdiyi sorğunu bu formada bildirir:

("microclimat comfort" OR "thermal comfort" OR "UTCI" OR "PET" OR "heat stress") AND ("green space" OR "urban park" OR "residential green" OR "apartment landscape") AND ("design" OR "layout" OR "vegetation configuration" OR "shading" OR "surface material")*

Mənbədaxili yazılış qeydi: Sorğuda “microclimat comfort” ifadəsi mənbədə bu formada, “e” hərfi olmadan çap edilib. Bunun real axtarışda istifadə olunan termin, yoxsa yalnız məqalədaxili yazı səhvi olduğu mənbədə açıqlanmır. Təkrarlana bilmə baxımından sorğu burada səssizcə düzəldilməyib.

Nəşr ili meyarındakı mənbədaxili uyğunsuzluq

Metod bölməsi axtarışın 2015–2025 arasında yayımlanmış ingilisdilli, resenziyalı jurnal məqalələri ilə məhdudlaşdırıldığını bildirir. Bunun əksinə olaraq, daxil edilən tədqiqatların Cədvəl 1-də Antenucci və həmkarlarının 2026-cı il işi var və nəticələr bölməsində bu tədqiqat açıq şəkildə “Antenucci et al. (2026)” kimi müzakirə edilir.

Mənbə bu fərqin səbəbini izah etmir. Buna görə Verianla nə 2026-cı il tədqiqatını siyahıdan çıxarır, nə də axtarış dövrünü öz qərarı ilə 2015–2026 olaraq dəyişir; hər iki məlumat birlikdə və olduğu kimi qorunur.

Daxiletmə və xaricetmə meyarları

İcmal resenziyalı jurnal məqalələrinə fokuslanıb; mənzil, yaşayış və ya açıq məkan mikroiqlimi ilə əlaqəli olmayan, komfort nəticələri üçün empirik məlumat və ya nəzəri çərçivə ehtiva etməyən və resenziyalı jurnal məqaləsi olmayan tədqiqatlar başlıq/xülasə mərhələsində xaric edilib.

Tam mətn mərhələsində yalnız qapalı məkana fokuslanıb açıq məkan mikroiqlim məlumatı verməyən altı tədqiqat, müvafiq kəmiyyət və ya keyfiyyət komfort metriklərini kifayət qədər bildirməyən beş tədqiqat və mənzil yaşayış dizayn strategiyalarına birbaşa tətbiq oluna bilməyən beş tədqiqat xaric edilib.

Keyfiyyət qiymətləndirməsi necə aparıldı?

Daxil edilmiş 22 tədqiqat Joanna Briggs Institute (JBI) müşahidə və eksperimental tədqiqat yoxlama siyahılarından uyğunlaşdırılmış meyarlarla qiymətləndirilib. Nəzərdən keçirilən əsas dörd sahə bunlardır:

• Tədqiqat məqsədləri ilə tədqiqat dizaynının aydınlığı.
• Metodun tədqiqat sualına uyğunluğu.
• Ətraf mühit sensorları və komfort göstəriciləri kimi ölçmə alətlərinin etibarlılığı və keçərliliyi.
• Məlumat analizinin və şərhin adekvatlığı.

Hər bir tədqiqat iki qiymətləndirici tərəfindən müstəqil şəkildə nəzərdən keçirilib və fikir ayrılıqları konsensus müzakirəsi ilə həll edilib. Mənbə 17 tədqiqatın (%77) orta-yüksək keyfiyyət səviyyəsində olduğunu, beş tədqiqatın isə kiçik nümunə, uzunmüddətli məlumat çatışmazlığı və ya doğrulama prosesinin kifayət qədər bildirilməməsi səbəbindən məhdud olduğunu qeyd edir.

Mənbə 22 tədqiqatın hər biri üçün ayrıca JBI balını və ya məhdudiyyətli beş tədqiqatın tam siyahısını dərc olunmuş əsas cədvəldə vermir. Buna görə Verianla hansı beş tədqiqatın aşağı keyfiyyət qrupunda olduğunu təxmin etmir.

Daxil edilən 22 tədqiqat nəyi əhatə edir?

İqlim bölgəsinə görə temperatur, rütubət və küləyin mənası

Bu cədvəl universal hədd dəyərləri vermir. “Orta külək”, “yüksək rütubət” və ya “rahat temperatur” üçün vahid rəqəmsal hədd mənbədə müəyyən edilməyib. Buna görə Verianla mənbədə olmayan m/s, %RH və ya °C hədləri yaratmır.

İsti və rütubətli iqlimdə külək niyə kritikdir?

Yüksək nisbi rütubət insan bədəninin tərin buxarlanması yolu ilə istilik itirməsini çətinləşdirə bilər. Mənbə buna görə isti-rütubətli iqlimlərdə ventilyasiya, kölgələmə və evapotranspirasiyanın birlikdə nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

Külək yalnız “hava temperaturunu aşağı salan” dəyişən deyil. Havanın hərəkəti insan bədəninin ətraf mühitlə konveksiya yolu ilə istilik mübadiləsinə və səthdəki rütubətin uzaqlaşdırılmasına təsir edir; həmçinin rütubətli havanın məkan paylanmasını dəyişə bilər. Lakin həddindən artıq küləyin hər iqlimdə komfortu artıracağı nəticəsi mənbədən çıxarıla bilməz.

İsti-quraq iqlimdə morfologiya niyə ön plana çıxır?

İsti-quraq mühitlərdə gündüz günəş yükü və yüksək temperatur üstün ola bilər; gecə şəraiti isə çox fərqli ola bilər. Mənbə küçə istiqamətlənməsi, günəş bucaqları və külək paylanmasının birlikdə qiymətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır.

Daxil edilmiş isti-quraq tədqiqatlardan birində morfologiyanın optimallaşdırılmasının ən isti aylarda UTCI-ni %12,2-yə qədər azaltdığı bildirilir. Bu nəticə xüsusilə küçə morfologiyasının termal komforta təsirini göstərir; lakin başqa şəhər və ya iqlim üçün eyni nisbətin gözlənilə biləcəyini sübut etmir.

Obyektiv və subyektiv məlumat niyə birlikdə lazımdır?

Bir sahənin hava temperaturu, rütubəti və küləyi sensorlarla ölçülə bilər. Lakin eyni fiziki şərait müxtəlif yaşda, müxtəlif fəaliyyət səviyyəsində və ya fərqli davranış adaptasiyasına malik insanlar tərəfindən eyni cür qavranmaya bilər.

Mənbənin əsas nəzəri töhfələrindən biri memarlıq/mikroiqlim ölçmələrini ətraf mühit psixologiyası və insan qavrayışı ilə birləşdirməyə çalışmasıdır. Yaşlı istifadəçilərin mikroiqlim qavrayışının fəaliyyət vaxtlarına görə dəyişməsi kimi daxil edilmiş nəticələr yalnız fiziki sensor məlumatının bütün termal təcrübəni izah etmək üçün kifayət etməyə biləcəyini göstərir.

Mövcud Mikroiqlim Qiymətləndirmə Metodlarının Əsas Problemləri Nələrdir?

Mənbənin sintezinə görə rəqəmsal simulyasiya və CFD yüksək təfərrüat yarada bilər, lakin hesablama xərci və ekspertiza tələbi yüksəkdir; sahə ölçmələri real mühiti birbaşa tutur, lakin vaxt və resurs tələb edir və əhatəsi məhdud ola bilər; statistik və ya insan qavrayışına əsaslanan yanaşmalar istifadəçi təcrübəsini üzə çıxara bilər, lakin fiziki mühiti eyni dəqiqliklə təmsil etməyə bilər. Ən mühüm boşluq bu metodların dinamik iqlimi, insan davranışını və çoxsaylı məkan/zaman miqyaslarını vahid sistemdə kifayət qədər birləşdirə bilməməsidir.

CFD nədir?

Computational Fluid Dynamics (CFD), Hesablama Maye Dinamikası, hava axını və istilik daşınması kimi maye davranışlarını rəqəmsal şəkildə həll etməyə yönəlmiş modelləşdirmə yanaşmasıdır. Mikroiqlim kontekstində binaların və yaşıl sahələrin ətrafındakı külək yollarını və termal sahələri araşdırmaq üçün istifadə edilə bilər.

Mənbənin qiymətləndirməsinə görə CFD yüksək təfərrüat və mürəkkəb qarşılıqlı təsirləri təmsil etmək üstünlüyünə malikdir; bununla belə yüksək hesablama xərci, ekspertiza tələbi və düzgün nəticə üçün geniş giriş məlumatına ehtiyac duya bilər.

ENVI-met nədir?

ENVI-met daxil edilmiş bəzi mikroiqlim tədqiqatlarında istifadə olunan mikroiqlim simulyasiya alətinin adıdır. Mənbə Kuala Lumpurdakı küçə kanyonu və Tianjindəki bitki nisbəti/küçə istiqamətlənməsi tədqiqatlarında ENVI-met istifadəsini bildirir.

Bu sistematik icmal ENVI-met-i özü işlətməyib və yeni ENVI-met simulyasiyası yaratmayıb. Proqram daxil edilmiş tədqiqatların metodlarından biridir.

Surrogate model niyə təklif olunur?

Yüksək ayırdetməli fizika əsaslı simulyasiyalar çoxsaylı dizayn variantlarını qiymətləndirmək lazım gəldikdə hesablama baxımından bahalı ola bilər. Mənbədə nəzərdən keçirilən tədqiqatlardan biri külək paylanmasını proqnozlaşdırmaq üçün dərin öyrənmə əsaslı surrogate modeldən istifadə edib.

Surrogate modelin məqsədi mürəkkəb əsas modelin davranışını daha aşağı hesablama xərci ilə təxmini şəkildə təmsil etməkdir. Lakin bu, surrogate modelin bütün şəhərlərdə fiziki simulyasiyanı doğrulama olmadan əvəz edə biləcəyi demək deyil; modelin keçərliliyi təlim məlumatının əhatəsi və hədəf şərait üçün ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Sahə ölçmələrinin üstünlüyü və məhdudiyyəti

Sahə ölçmələri real ətraf mühit şəraitini birbaşa müşahidə etdiyi üçün yüksək praktiki keçərlilik verir. Hava temperaturu, rütubət, külək və istifadəçi qavrayışı eyni fiziki məkanda müşahidə edilə bilər.

Bununla yanaşı, geniş sensor şəbəkəsinin qurulması, müxtəlif fəsil və saatlarda təkrar ölçmələrin aparılması, insan iştirakçılarının cəlb edilməsi və uzunmüddətli müşahidənin həyata keçirilməsi vaxt və resurs tələb edir. Mənbə buna görə sahə məlumatlarının məkan və zaman əhatəsinin məhdud qala biləcəyini bildirir.

Ətraf mühit psixologiyası yanaşmasının rolu

Ətraf mühit psixologiyasına əsaslanan qiymətləndirmələr insanların komfort qavrayışına və məkanla qarşılıqlı təsirinə birbaşa çata bilər. Bu, termometr və ya külək sensoru ilə ölçülə bilməyən subyektiv ölçünü görünən edir.

Lakin subyektiv qiymətləndirmə təkbaşına fiziki mühitin temperatur, külək və radiasiya sahələrini yüksək dəqiqliklə müəyyən etmir və nəticələrin müxtəlif fiziki kontekstlərə ümumiləşdirilməsi çətin ola bilər. Tədqiqat buna görə fiziki ölçmələri və insan qavrayışını bir-birinin alternativi deyil, tamamlayıcısı kimi nəzərdən keçirir.

Qiymətləndirmə alətlərinin müqayisəsi

Dizayn tövsiyələri hansı mexanizmlərə əsaslanır?

Mənbə Şəkil 5-də təkrarlanan etiketlər

Mənbə Şəkil 5-in “Microclimatic Outcomes” sütununda “Airflow Enhancement” və “Thermal Comfort Improvement” ifadələri ayrı qutularda təkrarlanır. Mənbə bu təkrarların iki fərqli kəmiyyət nəticəsi mənasına gəldiyini izah etmir.

Buna görə Verianla yuxarıdakı cədvəl və sxemlərdə eyni etiketi süni şəkildə iki fərqli elmi nəticəyə çevirməyib; mətndə açıq şəkildə dəstəklənən unikal mexanizmləri və nəticələri birlikdə təqdim edib.

Nəzəri töhfə: memarlıq + ətraf mühit fizikası + insan qavrayışı

Mənbə tədqiqat nəzəri töhfəsini üç disiplinin birləşməsi ilə müəyyən edir. Mikroiqlim nəzəriyyəsi kölgə, transpirasiya və ventilyasiyanın ətraf mühit təsirini; iqlim adaptasiyası yerli iqlimə görə yaşıl infrastrukturun miqyasını və yerləşməsini; insan komfortu və davranışı isə istifadəçilərin fiziki şəraiti necə yaşadığını əhatə edir.

Gələcək tədqiqat istiqamətləri

Bu cədvəl gələcəkdə bu texnologiyaların mütləq uğurlu olacağını göstərmir. Mənbənin nəticə bölməsi IoT sensorlarının, süni intellekt proqnoz modellərinin və rəqəmsal əkizlərin ümidverici tədqiqat yolları olduğunu, lakin real effektivliklərinin fərqli iqlim və mədəniyyətlərdə uzunmüddətli sahə doğrulaması tələb etdiyini açıq şəkildə bildirir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat növü

Tədqiqat yeni sahə eksperimenti, laboratoriya eksperimenti, CFD simulyasiyası, maşın öyrənməsi təlimi və ya klinik tədqiqat aparmayıb. Əsas metod sistematik ədəbiyyat icmalıdır. Daxil edilmiş 22 tədqiqat arasında sahə ölçməsi, sorğu, simulyasiya, maşın öyrənməsi, modelləşdirmə, optimallaşdırma və başqa icmallar var.

Bibliometrik şəbəkə analizi aparılıbmı?

Xeyr. Müəlliflər xüsusilə tam bibliometrik şəbəkə analizi aparmadıqlarını bildirirlər. Birgə istinad xəritəsi, birgə müəlliflik şəbəkəsi və ya açar söz birgə-görünmə analizi aparılmayıb. Məqsəd sahənin intellektual şəbəkə quruluşunu xəritələndirmək deyil; dizayn strategiyalarını, ətraf mühit hərəkətvericilərini və qiymətləndirmə metodlarını sintez etməkdir.

Məlumat bazaları

PRISMA seçim sayları Web of Science və Scopus üzərindən bildirilib. Metod mətni həmçinin “other suitable scholarly sources” ifadəsini istifadə edir; lakin 187 qeyddən ibarət başlanğıc hovuz və PRISMA ələmə sayları açıq şəkildə Web of Science və Scopus-la əlaqələndirilib.

Nəşr dili və növü

Mənbə axtarış strategiyasında yalnız ingilisdilli və resenziyalı jurnal məqalələrinin daxil edildiyini bildirir. Konfrans məruzələri, redaksiya yazıları və kitab fəsilləri tarama xaricindəki nümunələr arasında göstərilib.

Bu seçim metodoloji ardıcıllığı artıra bilər; lakin ingiliscə olmayan yerli tədqiqatların və müxtəlif nəşr növlərindəki sübutların əhatədən kənarda qalmasına səbəb ola bilər. Mənbə bunu ayrıca “dil qərəzi” başlığı altında kəmiyyətcə təhlil etmir; Verianla bu məqamı yeni nəticə kimi genişləndirmir.

İcmalın əsas rəqəmsal strukturu

Meta-analiz niyə aparılmadı?

Daxil edilmiş tədqiqatlar eyni müdaxiləni eyni iqlimdə və eyni nəticə metrikası ilə ölçmür. Bəziləri sahə temperaturu, bəziləri UTCI, bəziləri külək sahəsi, bəziləri istifadəçi qavrayışı, bəziləri simulyasiya, bəziləri isə keyfiyyət müqayisələri təqdim edir.

Bu heterogen struktur səbəbindən tədqiqat ortaq effekt ölçüsü və ya pooled confidence interval hesablamayıb; nəticələri dizayn mexanizmləri və metodoloji nümunələr səviyyəsində sintez edib. Buna görə mənbədə “22 tədqiqat orta hesabla temperaturu X °C aşağı saldı” kimi nəticə yoxdur.

Ən konkret kəmiyyət nümunəsi: %12,2 UTCI azalması

Cədvəl 1 və müzakirə bölməsində isti-quraq mühitdə küçə morfologiyasının optimallaşdırılmasının UTCI dəyərini ən isti aylarda %12,2-yə qədər azalda bildiyi bir tədqiqat bildirilir.

“%12,2-yə qədər” ifadəsi maksimum bildirilmiş effekti təsvir edir; bütün zamanların, bütün küçələrin və ya bütün iqlimlərin ortalaması deyil. Eyni zamanda UTCI-nin faiz dəyişməsi hava temperaturunun birbaşa %12,2 azalması demək deyil. UTCI termal stress göstəricisidir və nəticə həmin tədqiqatın model/sahə şəraitindən asılıdır.

Əsas tapıntı 1: Bitki konfiqurasiyası

Bitki örtüyünün mövcudluğu vacibdir; lakin mənbə sintezi xüsusilə şaquli quruluş, təbəqələşmə və qruplaşma kimi konfiqurasiya xüsusiyyətlərinin mikroiqlim performansını dəyişə bildiyini göstərir. Ağac, kol və ot kimi müxtəlif təbəqələr kölgələmə və evapotranspirasiya səthini dəyişir.

Əsas tapıntı 2: Kölgələmə və evapotranspirasiya

Kölgələmə birbaşa günəşə məruzqalmanı və səth istilik qazanımını azalda bilər. Evapotranspirasiya isə suyun buxarlanması və bitkilərdən atmosferə ötürülməsi yolu ilə soyuducu mexanizmə töhfə verə bilər. Mənbə bu iki prosesi yaşıl sahələrin termal tənzimləmə mexanizminin mərkəzində göstərir.

Əsas tapıntı 3: Hava axını

Bina morfologiyası, küçə istiqamətlənməsi və bitki düzülüşü külək yollarını dəyişə bilər. Uyğun hava hərəkəti istiliyin uzaqlaşdırılmasına və bəzi rütubətli mühitlərdə rütubətin paylanmasına töhfə verə bilər. Lakin bitkilərin həddindən artıq sıx və ya yanlış yerləşdirilməsi bəzi hallarda hava axınını da maneə törədə bildiyindən, mənbə vahid universal bitki sıxlığı təklif etmir.

Əsas tapıntı 4: İqlim konteksti

İcmalın davamlı vurğuladığı mövzu dizayn strategiyasının iqlimdən müstəqil olmamasıdır. İsti-rütubətli iqlimdə ventilyasiya və rütubət idarəçiliyi önə çıxarkən, isti-quraq mühitdə kölgə, günəş nəzarəti və gün ərzində temperatur dəyişməsi daha fərqli optimallaşdırma problemi yarada bilər.

Buna görə başqa ölkə və ya şəhərdə uğurlu olmuş landşaft dizaynının birbaşa kopyalanması elmi baxımdan yetərli deyil. Yerli günəş yolu, külək rejimi, rütubət, bina morfologiyası və istifadəçi davranışı yenidən qiymətləndirilməlidir.

Əsas tapıntı 5: İnsan qavrayışının natamam inteqrasiyası

Mənbə ədəbiyyatın böyük hissəsinin temperatur, rütubət və külək kimi obyektiv parametrlərə üstünlük verdiyini; çoxsaylı ətraf mühit qarşılıqlı təsirlərini və insanların subyektiv komfort reaksiyalarını eyni çərçivədə nəzərdən keçirən tədqiqatların daha məhdud olduğunu bildirir.

Buna görə gələcəkdə yalnız sensor şəbəkəsini böyütmək kifayət hesab edilmir. Ətraf mühit məlumatı ilə istifadəçi davranışı, termal hiss və psixoloji komfort məlumatlarının birlikdə qiymətləndirildiyi metodlara ehtiyac var.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Bitki örtüyü və bitki konfiqurasiyası mikroiqlimə və termal komforta təsir göstərə bilən əsas dizayn vasitələridir.
• Kölgələmə və evapotranspirasiya yaşıl sahələrin soyuducu mexanizmlərinin mərkəzindədir.
• Bina və küçə istiqamətlənməsi külək paylanmasına və istiliyin uzaqlaşdırılmasına təsir edə bilər.
• İqlim konteksti dizayn müdaxilələrinin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.
• Temperatur, rütubət və külək kimi fiziki ölçmələrin insanın subyektiv komfort məlumatları ilə birlikdə nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac var.
• Mövcud simulyasiya, sahə və qavrayış metodlarının bir-birini tamamlayan güclü və zəif tərəfləri vardır.
• Daha dinamik, çoxmetodlu və insan davranışını əhatə edən qiymətləndirmə çərçivələri tədqiqat ehtiyacıdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Hər mənzil yaşıl sahəsində müəyyən bir ağac nisbətinin qəti olaraq optimal olduğu göstərilməyib.
• Bütün iqlimlər üçün vahid ideal bitki növü və ya səth materialı müəyyən edilməyib.
• Yaşıl sahələrin hər şəraitdə hava temperaturunu müəyyən °C qədər azaltdığı nəticəsinə gəlinməyib.
• %12,2 UTCI azalması 22 tədqiqatın ortaq effekti deyil.
• IoT, süni intellekt və ya rəqəmsal əkiz istifadəsinin termal komfortu qəti şəkildə artırdığı bu icmalda sınaqdan keçirilməyib.
• Təklif olunan inteqrə çərçivə fərqli iqlimlərdə yeni sahə eksperimentləri ilə hələ doğrulanmayıb.
• İcmal mənzil ətrafındakı hər istifadəçi qrupu üçün eyni termal komfort reaksiyasını fərz etmir.
• Obyektiv temperatur ölçməsi ilə subyektiv komfort arasında vahid və universal səbəbiyyət əmsalı hesablanmayıb.

Əsas məhdudiyyətlər

Yalnız 22 yekun tədqiqat: 187 qeyd arasından yalnız 22 tədqiqat daxil edilib. Müəlliflər bunun geniş tematik əhatə üçün ümumiləşdirilə bilməni məhdudlaşdırdığını açıq şəkildə bildirirlər.

Çox fərqli məkan növləri: Nəzərdən keçirilən ədəbiyyat yalnız mənzil binalarının ətrafındakı yaşıl sahələrdən ibarət deyil; parklar, küçə kanyonları, kampuslar, tarixi bölgələr və mərkəzi biznes rayonları da əhatəyə daxildir. Buna görə hər tapıntı mənzil yerləşməsinə eyni dərəcədə birbaşa ötürülə bilməz.

Metod heterogenliyi: Sahə ölçməsi, simulyasiya, sorğu, maşın öyrənməsi, optimallaşdırma və icmal kimi fərqli metodlardan əldə edilən nəticələr eyni statistik effekt ölçüsündə birləşdirilməyib.

Dinamik doğrulama çatışmazlığı: Bir çox mövcud model statik və ya məhdud şəraitdə doğrulanıb və fəsil, insan fəaliyyəti və daim dəyişən mikroiqlim şəraitini kifayət qədər təmsil etməyə bilər.

Uzunmüddətli məlumat çatışmazlığı: Keyfiyyət qiymətləndirməsində bəzi tədqiqatların uzunmüddətli məlumat vermədiyi xüsusi olaraq qeyd edilib.

İnsan davranışı və psixofizioloji məlumat boşluğu: Ətraf mühit dəyişənləri tez-tez ölçülsə də, istifadəçi qavrayışının və davranışının eyni səviyyədə sistemli inteqrasiyası məhduddur.

Nəşr dövrü uyğunsuzluğu: Mənbə metod bölməsində 2015–2025 nəşr dövrünü bildirdiyi halda, daxil edilmiş tədqiqatlardan ən azı biri 2026-cı ilə aiddir. Mənbə bu fərqin səbəbini izah etmir.

Axtarış sətrinin yazılışı: Dərc olunmuş sorğu “microclimat comfort” ifadəsini ehtiva edir. Bunun hesabatdakı yazı xətası, yoxsa real sorğunun eynisi olduğu mənbədə açıqlanmır.

Gələcək tədqiqatların doğrulaması necə olmalıdır?

Mənbə təklif olunan fənlərarası çərçivənin fərqli iqlim bölgələri və şəhər kontekstlərində empirik hal tədqiqatları ilə doğrulanmasını tövsiyə edir. Bunun üçün yalnız qısamüddətli sensor ölçmələri deyil, uzunmüddətli sahə məlumatlarının və insan reaksiyalarının birlikdə izlənməsi vacibdir.

IoT sensorları yüksək tezlikdə temperatur, rütubət, külək və digər mikroiqlim məlumatları təmin edə bilər. Süni intellekt və maşın öyrənməsi mürəkkəb nümunələri analiz etmək üçün istifadə oluna bilər. Hibrid modellər fizika əsaslı yanaşma ilə məlumat yönümlü yanaşmanı birləşdirə bilər. Uzaqdan zondlama isə daha geniş məkan əhatəsi təmin edə bilər.

Lakin mənbə bu texnologiyaların hələ təklif olunan çərçivənin uğurunu sübut etdiyini demir. Müəlliflərin nəticə cümləsinə görə bu yeniliklərin real effektivliyi fərqli iqlim və mədəni kontekstlərdə möhkəm uzunmüddətli sahə doğrulamasından asılıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Microclimate Control for Outdoor Thermal Comfort in Apartment Residential Green Spaces: A Systematic Review of Climate-Responsive Design Strategies and Assessment Methods

Müəlliflər: Keying Hu; Mohd Farid Mohamed; Wardah Fatimah Mohammad Yusoff.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra olduğu kimi qorunub.

Məsul müəllif: Mohd Farid Mohamed.

Qurum: Faculty of Engineering and Built Environment, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM), Bangi 43600, Malaysia.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə bərabər birinci müəlliflik və ya bərabər töhfə işarəsi göstərilmir.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Məqalə növü: Systematic Review / sistematik icmal.

Cild / buraxılış / məqalə nömrəsi: 10(10), 602.

DOI: 10.3390/urbansci10100602

Xüsusi buraxılış: Architectural Design and Sustainable Urban Planning.

Göndərilmə tarixi: 29 may 2026.

Reviziya tarixi: 1 iyul 2026.

Qəbul tarixi: 6 oktyabr 2026.

Nəşr tarixi: 16 oktyabr 2026.

Rəyçilik statusu: Urban Science jurnalında dərc olunmuş resenziyalı sistematik icmal.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rəsmi nəşr qeydi: MDPI Urban Science, DOI 10.3390/urbansci10100602.

Açar sözlər: microclimate control; outdoor thermal comfort; urban heat island mitigation; green space design; climate-responsive design; systematic review; PRISMA.

Axtarış məlumat bazaları: Web of Science və Scopus.

Metod: PRISMA 2020 sistematik tarama və seçim prosesi; qarışıq keyfiyyət/kəmiyyət ədəbiyyat sintezi; uyğunlaşdırılmış Joanna Briggs Institute keyfiyyət qiymətləndirməsi.

Başlanğıc qeyd sayı: 187.

Yekun tədqiqat sayı: 22.

Keyfiyyət qiymətləndirməsi: 17 tədqiqat (%77) orta-yüksək; beş tədqiqatda kiçik nümunə, uzunmüddətli məlumat çatışmazlığı və ya qeyri-kafi doğrulama hesabatı kimi məhdudiyyətlər.

Meta-analiz: Aparılmayıb. Ortaq pooled effect size, meta-reqressiya və ya ortaq etibar intervalı bildirilmir.

Bibliometrik şəbəkə analizi: Aparılmayıb. Co-citation, co-authorship və keyword co-occurrence xəritələndirməsi tədqiqatın məqsədi xaricində saxlanılıb.

Təklif olunan konseptual struktur: Ətraf mühit fizikası + dizayn müdaxilələri + insan-mərkəzli termal komfort nəticələrinin inteqrasiyası.

Əsas dizayn dəyişənləri: Bitki örtüyü və konfiqurasiyası, kölgələmə, evapotranspirasiya, səth materialları, bina/küçə istiqamətlənməsi, ventilyasiya və məkan quruluşu.

Əsas qiymətləndirmə metodları: Rəqəmsal simulyasiya, CFD, sahə ölçməsi, ətraf mühit psixologiyası/subyektiv qiymətləndirmə, maşın öyrənməsi və surrogate model yanaşmaları.

Mənbədaxili metod uyğunsuzluğu: Axtarış meyarı 2015–2025 kimi bildirilsə də, daxil edilmiş Cədvəl 1-də Antenucci et al. (2026) mövcuddur. Mənbə bu fərqi izah etmir.

Mənbədaxili axtarış sətri qeydi: Dərc olunmuş sorğuda “microclimat comfort” yazılışı var; bunun məqalə yazı xətası, yoxsa real sorğu tokenı olduğu göstərilməyib.

Mənbədaxili vizual qeyd: Şəkil 5-in nəticə sütununda “Airflow Enhancement” və “Thermal Comfort Improvement” etiketləri təkrarlanır. Verianla yenidən qurmasında bu təkrarlar yeni elmi kateqoriyalar kimi şərh edilməyib.

Gələcək texnologiya tövsiyələri: IoT əsaslı real vaxt monitorinqi, AI/ML proqnozu, fizika + məlumat yönümlü hibrid modelləşdirmə, uzaqdan zondlama, insan davranışı və uzunmüddətli sahə tədqiqatları. Bunlar mövcud tədqiqatda doğrulanmış yeni sistemlər deyil, gələcək tədqiqat istiqamətləridir.

Supplementary Materials: PRISMA 2020 checklist.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığını bildirirlər.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə bu sistematik icmalda yeni məlumat yaradılmadığını və ya analiz edilmədiyini və məlumat paylaşımının tətbiq edilə bilmədiyini bildirir.

Təşəkkür: Müəlliflər tədqiqata göstərilən dəstəyə görə Universiti Kebangsaan Malaysia Faculty of Engineering and Built Environment bölməsinə təşəkkür edirlər.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bəyan edirlər.

Etika komitəsi / məlumatlandırılmış razılıq: Mənbə PDF-də ayrıca Institutional Review Board və ya Informed Consent bəyanı yoxdur. Yeni insan iştirakçı məlumatı yaradılmadığı üçün Verianla bunlarla bağlı mənbədə olmayan təsdiq nömrəsi və ya “tətbiq edilmir” bəyanı yaratmır.

Generativ süni intellekt bəyanı: Mənbə PDF-də ayrıca generative AI istifadə bəyanı yoxdur.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma: Keying Hu və Mohd Farid Mohamed. Metod: Keying Hu. Doğrulama: Mohd Farid Mohamed və Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Formal analiz və araşdırma: Keying Hu. İlk layihə: Keying Hu. Baxış və redaktə: Mohd Farid Mohamed və Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Nəzarət: Mohd Farid Mohamed və Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Bütün müəlliflər dərc olunmuş versiyanı oxuyub təsdiqləyib.

Əsas şərh həddi: Bu məqalə 22 müxtəlif tədqiqatın heterogen sübutlarını sintez edir. Ayrı-ayrı faizlər və dizayn təsirləri bütün iqlimlər üçün ortaq effekt kimi şərh edilməməli; təklif olunan inteqrə çərçivə müxtəlif iqlim və mədəniyyətlərdə yeni sahə tədqiqatları ilə doğrulanmalıdır.