Yoluxma əsaslı dental infeksiya nəzarətinə hazırlıq, stomatoloji klinikada tətbiq ediləcək əlavə tədbirləri yalnız xəstəliyin adına görə deyil; patogenin həqiqi yoluxma yolu, pasiyentin məruzqalma anamnezi, simptomları, epidemiya konteksti və həyata keçiriləcək dental prosedurun yaratdığı təmas növünə əsasən müəyyən edən risk əsaslı hazırlıq yanaşmasıdır. Bu Concise Review Andes virusunun (Andes virus, ANDV) stomatologiya baxımından nəzəri əhəmiyyətini araşdırır və COVID-19, qızılca və Ebola virusu xəstəliyini müqayisəli hazırlıq modelləri kimi istifadə edir. Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti ANDV-nin dental müalicə zamanı ötürüldüyünü göstərən birbaşa sübutun olmamasıdır.

ANDV Cənubi Amerikada, xüsusilə Argentina və Çilinin bəzi bölgələrində rast gəlinən və hantavirus cardiopulmonary syndrome ilə əlaqəli orthohantavirusdur. Hantavirusların çoxu insanlara gəmirici mənşəli məruzqalma ilə keçdiyi halda, ANDV insandan insana yoluxmanın sənədləşdirildiyi hantavirus kimi seçilir. Bununla belə, bu yoluxma nadirdir və əsasən uzunmüddətli yaxın təmas olan ev və səhiyyə mühitlərində bildirilib. Qısamüddətli adi ictimai təmasın və ya rutin dental prosedurların eyni riski daşıdığı bu tədqiqatda göstərilməyib.

ANDV ilə bağlı dental müzakirənin əsas səbəbi ağız mayeləridir. Mənbənin təqdim etdiyi prospektiv tədqiqatda viremiya ilə birlikdə tüpürcəkdə və gingival crevicular fluid adlanan gingival yarıq mayesində virus RNT-si aşkar edilmiş; yoxlanılan bəzi bədən mayesi nümunələrində hüceyrə kulturasında infektivlik göstərilmişdir. Lakin üç fərqli sübut səviyyəsi bir-birindən ayrılmalıdır: virus RNT-sinin aşkarlanması, laboratoriya kulturasında infektivlik və real klinik yoluxma eyni şey deyil. Bu məlumatlar bioloji ehtimalı dəstəkləyir, lakin dental aerozolun canlı ANDV daşıdığını və ya dental müalicənin yoluxmaya səbəb olduğunu sübut etmir.

Məqalənin təklif etdiyi yanaşma təşviş deyil, hazırlıqdır. Yerli epidemiya, klinikaya aid rəsmi ictimai səhiyyə xəbərdarlığı, uyğun simptomlar və ya əhəmiyyətli məruzqalma anamnezi varsa, standart tədbirlərə əlavə tədbirlər nəzərdən keçirilə bilər. Aşağı riskli şəxslər rutin standart tədbirlərlə müalicə oluna bildiyi halda, məruzqalma və ya simptom səviyyəsi artdıqca elektiv müalicənin təxirə salınması, aerozol yaradan prosedurların azaldılması, yüksək həcmli aspirasiya, uyğun fərdi qoruyucu vasitələr və zəruri hallarda xəstəxanaya və ya xüsusi hazırlanmış mərkəzə yönləndirmə kimi addımlar tövsiyə olunur.

Qızılca və Ebola məqalədə ANDV ilə eyni yoluxma mexanizminə malik xəstəliklər kimi təqdim edilmir. Əksinə, onlar üç fərqli infeksiya nəzarəti problemini öyrətmək üçün istifadə olunur: ANDV məhdud yaxın təmas və hələ kəmiyyətcə qiymətləndirilməmiş ağız mayesi/dental məruzqalma problemini; qızılca son dərəcə səmərəli hava yolu ilə yoluxmanı və ortaq qapalı məkan havasını; Ebola isə qan və bədən mayeləri ilə əlaqəli ağır səhiyyə məruzqalmasını təmsil edir.

Stomatologiyada yoluxma yolu niyə mərkəzi əhəmiyyət daşıyır?

Stomatoloqlar pasiyentin üzünə çox yaxın məsafədə işləyir və müntəzəm olaraq tüpürcək, qan, gingival yarıq mayesi, tənəffüs ifrazatları, sıçrama və aerozolla qarşılaşırlar. Bununla belə, “dental prosedur aerozol yaradır” ifadəsi təkbaşına konkret virusun dental aerozolla ötürüldüyünü göstərmir. İnfeksiya nəzarəti baxımından patogenin hansı bioloji materialda olduğu, canlılığını saxlayıb-saxlamadığı, hansı təmas yolunun həqiqətən yoluxma ilə əlaqəli olduğu və dental prosedurun həmin yolu yaradıb-yaratmadığı ayrı-ayrı suallardır.

Mənbənin əsas yanaşması bu fərqi qorumaqdır. ANDV üçün birbaşa dental yoluxma məlumatı olmasa da, ev və səhiyyə mühitlərində sənədləşdirilmiş yaxın təmas yoluxması ilə ağız mayelərindəki virus tapıntıları epidemiya zamanı dental hazırlıq baxımından gözardı edilməməli bioloji ehtimal yaradır. Lakin ehtimal sübut olunmuş dental yoluxma kimi təqdim edilməməlidir.

Andes Virusunun Dental Müalicə Zamanı Ötürüldüyü Sübut Edilibmi?

Xeyr. Nəzərdən keçirilən icmal ANDV-nin dental müalicə zamanı insandan insana ötürüldüyünü göstərən birbaşa kohort, hal-nəzarət, dental epidemiya araşdırması və ya təsdiqlənmiş yoluxma hadisəsinin olmadığını açıq şəkildə bildirir; ağız mayesi və yaxın təmas məlumatları yalnız ehtiyatlı dental hazırlıq üçün ekstrapolyasiya imkanı verir.

ANDV nədir?

Andes virusu (ANDV) Yeni Dünya hantavirusları daxilində təsnif edilən orthohantavirusdur və xüsusilə Çili və Argentinada hantavirus cardiopulmonary syndrome ilə əlaqəlidir. Xəstəlik qızdırma, mialgiya və mədə-bağırsaq simptomları ilə başlayıb ağciyər ödemi və kardiopulmonar çatışmazlığa qədər irəliləyə bilən ağır klinik tablo yarada bilər.

Mənbə ANDV ilə Köhnə Dünya hantaviruslarının bir-biri ilə qarışdırılmamasını xüsusi vurğulayır. Puumala virusu və Dobrava-Belgrade virusu kimi Avropa və Asiyada rast gəlinən Köhnə Dünya hantavirusları daha çox haemorrhagic fever with renal syndrome və ya nephropathia epidemica ilə əlaqəlidir və onlar üçün insandan insana yoluxma sənədləşdirilməyib. Buna görə ANDV ilə bağlı yaxın təmas narahatlığı bütün hantaviruslara şamil edilə bilməz.

İnsandan insana ANDV yoluxması nə dərəcədə məlumdur?

Mənbənin təqdim etdiyi epidemiya ədəbiyyatında ANDV üçün insandan insana yoluxma zəncirləri bildirilib. Bu yoluxmaların çoxu uzunmüddətli yaxın təmas olan ev və ya səhiyyə mühitləri ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, sistematik icmal sübutları ümumi insan-insan hantavirus yoluxmasına dair sübutların hələ də məhdud olduğunu və bəzi epidemiyalarda ortaq ekoloji məruzqalmanın tam istisna edilməsinin çətin ola biləcəyini göstərir.

Bu detal dental kontekst baxımından vacibdir. Pasiyentlə qısamüddətli rutin təmasın eyni evdə uzun müddət qalmaq və ya intensiv qulluq göstərməklə eyni yoluxma riskinə malik olduğu mənbədən çıxarıla bilməz.

Tüpürcəkdə ANDV RNT-sinin Tapılması Dental Aerozolla Yoluxmanı Sübut Edirmi?

Xeyr. Tüpürcəkdə və ya gingival yarıq mayesində virus RNT-sinin olması virusa aid genetik materialın nümunədə aşkarlandığını göstərir; hüceyrə kulturasında infektivlik canlı və infeksiya yarada bilən virus ehtimalını daha güclü dəstəkləyir, lakin bu tapıntıların heç biri təkbaşına dental prosedurun yaratdığı aerozolların canlı ANDV daşıdığını və ya pasiyentdən stomatoloqa yoluxma baş verdiyini sübut etmir.

RNT aşkarlanması ilə infektivlik arasındakı fərq

RNT aşkarlanması, nümunədə virusa aid nuklein turşusunun olduğunu göstərir. Virus parçalanmış və ya infeksiya yaratma qabiliyyətini itirmiş olsa belə, bu ölçmə müsbət ola bilər.

Hüceyrə kulturasında infektivlik, nümunədə olan virus materialının uyğun eksperimental şəraitdə hüceyrələri yoluxdura bilmə qabiliyyətinə dair daha birbaşa bioloji sübut verir. Mənbənin təqdim etdiyi ANDV tədqiqatında yoxlanılan bədən mayesi nümunələrinin bir alt qrupunda belə infektivlik göstərilmişdir.

Klinik yoluxma isə virusun real həyat şəraitində yoluxmuş bir şəxsdən digərinə keçməsi deməkdir. Dental yoluxmanı sübut etmək üçün yalnız nümunədə RNT və ya kultura müsbətliyi deyil, dental məruzqalma ilə əlaqəli epidemioloji yoluxma məlumatı tələb olunur. Nəzərdən keçirilən məqalədə belə sübut yoxdur.

Gingival yarıq mayesi nədir?

Gingival crevicular fluid (GCF; gingival yarıq mayesi), dişlə diş əti arasındakı gingival sulkus sahəsində olan bioloji mayedir. Periodontal prosedurlar zamanı bu maye ilə təmas ola bilər. Mənbədə ANDV RNT-sinin GCF-də bildirilməsi dental kontekst baxımından bioloji maraq yaradır; lakin bu tapıntı dental yoluxma yolunun mövcudluğunu təkbaşına göstərmir.

Qan, sıçrama və kəsici-deşici yaralanmalar niyə aerozoldan ayrıca qiymətləndirilməlidir?

Cərrahi və ya periodontal prosedurlar qanaxmaya səbəb ola və tüpürcəklə qanın eyni əməliyyat sahəsində qarışmasına gətirib çıxara bilər. Viremik pasiyentdə qanla təmas, selikli qişaya sıçrama və ya kəsici-deşici alət yaralanması nəticəsində yaranan məruzqalma; qanaxma olmayan prosedur zamanı tüpürcək mənşəli aerozol məruzqalmasından bioloji cəhətdən fərqlidir.

İcmal bu yolların potensial ANDV yoluxmasına nisbi töhfəsinin məlum olmadığını açıq şəkildə bildirir. Buna görə “ağız mayesində virus tapılıb, deməli bütün dental aerozollar təhlükəlidir” kimi xətti nəticə çıxarılmamalıdır.

COVID-19 dental hazırlıq baxımından niyə nümunə kimi istifadə olunur?

COVID-19 ANDV ilə birbaşa bioloji ekvivalent kimi deyil, infeksiya nəzarətinin necə təşkil oluna biləcəyini göstərən müqayisəli hazırlıq modeli kimi istifadə olunub. Pandemiya zamanı ilkin triyaj, elektiv prosedurların təxirə salınması, fərdi qoruyucu vasitələr, rubber dam izolyasiyası, yüksək həcmli aspirasiya, aerozol yaradan prosedurların azaldılması, ventilyasiya və ekoloji nəzarətlər kimi tədbirlər geniş müzakirə edilib.

Mənbə həmçinin dental aerozolun tərkibinin həmişə yalnız pasiyentin tüpürcəyini əks etdirmədiyinə diqqət çəkir. Dental qurğu suyu və irriqasiya mayeləri aerozolun tərkibinə mühüm töhfə verə bilər. Buna görə aerozolda mikroorqanizmin olması konkret xəstəlik üçün klinik yoluxma riskini avtomatik sübut etmir.

Laylı tədbir nə deməkdir?

Laylı tədbir, tək bir baryerə güvənmək əvəzinə bir-birini tamamlayan inzibati, prosedur, mühəndislik və fərdi qoruma tədbirlərinin birlikdə istifadə edilməsidir. Skrininq və ya anamnez təkbaşına qüsursuz deyil; naməlum məruzqalması olan və ya hələ simptom inkişaf etdirməmiş şəxslər nəzərdən qaça bilər. Buna görə standart tədbirlər bütün pasiyentlərdə davam etdirilir və epidemiya/patogen konteksti əlavə tədbirləri müəyyən edir.

ANDV Məruzqalmasında 42 Günlük İzləmə Nə Deməkdir?

Məqalənin istifadə etdiyi 2026 ictimai səhiyyə çərçivəsində ANDV üçün inkubasiyanın 42 günə qədər uzana bildiyi, insandan insana yoluxma zəncirlərində simptom başlanğıcının əsasən yaxın təmasdan 12–27 gün sonra bildirildiyi və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının son mümkün məruzqalmadan sonra 42 gün simptom izlənməsini tövsiyə etdiyi qeyd olunur; buna görə icmal müvafiq yaxın təması olan simptomsuz pasiyentlərdə elektiv dental qulluğun ictimai səhiyyə qiymətləndirilməsindən asılı olaraq izləmə müddəti tamamlananadək təxirə salınmasını tövsiyə edir.

İnkubasiya müddəti, infeksiyanın baş verməsi ilə simptomların başlanması arasındakı zaman intervalıdır. İzləmə müddəti isə mümkün məruzqalmadan sonra şəxsin simptomlar baxımından izlənildiyi ictimai səhiyyə dövrüdür. Bunlar eyni anlayış deyil, lakin izləmə müddətinin müəyyən edilməsində inkubasiya məlumatından istifadə olunur.

Bu 42 günlük tövsiyə nəzərdən keçirilən məqalənin 2026-cı il ANDV hazırlıq çərçivəsinin bir hissəsidir; bütün ölkələrdə və gələcək bütün epidemiyalarda dəyişməz dental protokol kimi şərh edilməməlidir. Yerli ictimai səhiyyə orqanının aktual göstərişləri prioritetdir.

Risk sinifləri necə müəyyən edilir?

Bu təsnifat təsdiqlənmiş kəmiyyət yoluxma risk balı deyil. Pasiyentə “orta risk = müəyyən faiz yoluxma ehtimalı” kimi rəqəmsal məna yüklənə bilməz. Model qərarları məruzqalma anamnezi, simptomlar və qulluğun təcililiyi ilə uyğunlaşdırmaq üçün təklif edilən konseptual triyaj vasitəsidir.

Ümumi stomatoloq baxımından tövsiyə edilən praktik hazırlıq

Məqalə ANDV-ni gündəlik rutin dental praktikanın daimi təhdidi kimi təqdim etmir. Ümumi stomatologiya baxımından əsas məqsəd nadir, lakin ağır nəticəli epidemiya ssenarilərində normal iş axınından nə zaman fərqli davranmaq lazım olduğunu əvvəlcədən bilməkdir.

İctimai səhiyyə xəbərdarlığının aktiv olduğu şəraitdə qısa tibbi anamnez yenilənməsində müvafiq səfər, epidemiya məruzqalması, karantin/izləmə vəziyyəti, təsdiqlənmiş və ya şübhəli halla yaxın təmas və uyğun simptomların soruşulması tövsiyə olunur.

Simptom və məruzqalma anamnezi olmayan pasiyentlərdə standart infeksiya nəzarəti tədbirləri ilə rutin müalicə davam etdirilə bilər. Müvafiq yaxın təmas anamnezi olan simptomsuz şəxslərdə elektiv müalicənin, xüsusilə aerozol yaradan prosedur planlaşdırılırsa, ictimai səhiyyə qiymətləndirilməsindən asılı olaraq izləmə müddəti ərzində təxirə salınması tövsiyə olunur.

Təcili dental qulluq təxirə salına bilmirsə, müdaxilənin təcili ehtiyacı stabilləşdirəcək qədər məhdudlaşdırılması, aerozol istehsalının azaldılması, yüksək həcmli aspirasiya istifadəsi və personalın gücləndirilmiş tənəffüs və göz qorumasından istifadə etməsi tövsiyə olunur. Mənbə farmakoloji idarəetmə, lazım olduqda insiziya və drenaj, müvəqqəti restavrasiyalar və atravmatik texnikalar kimi daha aşağı aerozol potensiallı yanaşmaları nümunə göstərir.

Simptomatik və əhəmiyyətli məruzqalma anamnezi olan, təsdiqlənmiş və ya güclü şübhəli hallarda rutin dental klinikada qulluq tövsiyə edilmir. Elektiv qulluq təxirə salınmalı; təcili ağız-diş müalicəsi xəstəxana əsaslı və ya xüsusi hazırlanmış, infeksion xəstəliklər/ictimai səhiyyə dəstəyi olan nəzarətli mühitdə qiymətləndirilməlidir.

PPE, HVE və AGP qısaltmaları nə deməkdir?

PPE (personal protective equipment; fərdi qoruyucu vasitələr), maska/respirator, göz qoruması, xalat və əlcək kimi personalı məruzqalmadan qoruyan vasitələri ifadə edir.

HVE (high-volume evacuation; yüksək həcmli aspirasiya), prosedur sahəsindəki aerozol, sıçrama və mayenin güclü aspirasiya ilə uzaqlaşdırılmasına yönəlmiş dental sistemdir.

AGP (aerosol-generating procedure; aerozol yaradan prosedur), prosedur zamanı havaya aerozol yaratma potensialı olan dental prosedurları ifadə edir. Yüksək sürətli fırlanan alətlər, ultrasəs alətləri və hava-su şprisi mənbədə araşdırılması lazım olan ANDV aerozol ssenariləri arasında xüsusi qeyd olunur.

Qızılca və Ebola Niyə ANDV Üçün Müqayisə Modeli Kimi İstifadə Olunur?

Qızılca və Ebola ANDV-nin bioloji ekvivalentləri olduqları üçün deyil, stomatologiyada fərqli yoluxma yollarının fərqli infeksiya nəzarəti strategiyaları tələb etdiyini göstərmək üçün seçilib: qızılca çox yüksək səmərəli hava yolu ilə yoluxmanı və ortaq hava məkanını, Ebola isə qan və bədən mayesi məruzqalmasını təmsil edir; ANDV isə təsdiqlənmiş dental yoluxması olmayan məhdud yaxın təmas və nəzəri ağız mayesi məruzqalması problemini təmsil edir.

Qızılca: ortaq hava məkanı problemi

Qızılca yüksək dərəcədə yoluxucu klassik hava yolu patogenidir. Dental kontekstdə əsas problem yüksək sürətli dental alətin yaratdığı aerozol deyil; yoluxdurucu şəxsin gözləmə zalı, qeydiyyat sahəsi, müalicə otağı və ya başqa qapalı məkanın havasını paylaşan şəxslər üçün yarada biləcəyi məruzqalmadır.

Mənbə CDC təlimatına əsaslanaraq uyğun tənəffüs qoruması olmadan yoluxdurucu qızılca xəstəsi ilə eyni hava məkanını paylaşmağın və ya pasiyent ayrıldıqdan sonrakı iki saat ərzində bu məkana daxil olmağın potensial məruzqalma kimi qiymətləndirilə biləcəyini bildirir. Havadakı çirkləndiricilərin uzaqlaşdırılma müddəti otağın saatlıq hava dəyişmə sayından asılıdır.

Qızılcanın yoluxdurucu dövrü səpginin başlanmasından təxminən dörd gün əvvəl başlayıb dörd gün sonrasına qədər davam edə bilər. Buna görə pasiyent tipik səpgi hələ yaranmamışdan dental klinikaya gələ bilər. Qızdırma, öskürək, koriza, konyunktivit və daha sonra makulopapulyar səpgi inkişaf edə bilər; Koplik ləkələri simptomların başlanmasından 2–3 gün sonra ağız daxilində görünə bilər.

Mənbə həmçinin qızılca baxımından səhiyyə işçilərinin sənədləşdirilmiş immunitet vəziyyətini mühüm infeksiya nəzarəti qatı kimi vurğulayır. Beləliklə, qızılca nümunəsi infeksiya nəzarətinin yalnız PPE və ya aerozolun azaldılmasından ibarət olmadığını; personal immunitetini, əvvəlcədən kommunikasiyanı, triyajı, pasiyentlərin ayrılmasını və ortaq hava idarəetməsini də əhatə etdiyini göstərir.

Ebola: qan və bədən mayesi məruzqalması problemi

Ebola virus disease (EVD) ağır gedişli və səhiyyə xidmətlərində infeksiya nəzarəti tədbirləri yetərsiz olduqda mühüm yoluxma riski yarada bilən virus hemorragik qızdırmasıdır. Mənbə Ebola üçün insandan insana yoluxmanı əsasən yoluxmuş şəxsin qanı, ifrazatları, toxumaları və digər bədən mayeləri ilə birbaşa və ya yaxın təmas üzərindən nəzərdən keçirir.

Dental qulluq tüpürcək, qan, selikli qişa təması, kəsici-deşici alətlər, sıçrama və kontaminasiya olunmuş səthləri əhatə edə bildiyi üçün Ebola bədən mayesi məruzqalmasına əsaslanan müqayisə modeli yaradır. Bununla belə, məqalə dental mühitdə təsdiqlənmiş Ebola yoluxmasının bildirilmədiyini vurğulayır.

Mənbənin təqdim etdiyi Ebola ədəbiyyatında gingival qanaxma, selikli qişa lezyonları və odinofagiya kimi ağız əlamətləri bildirilmişdir; epistaksis, konyunktivit, səpgi və inyeksiya sahələrindən qanaxma da görülə bilər. Bu əlamətlər Ebola üçün spesifik deyil və təkbaşına diaqnostika məqsədilə istifadə oluna bilməz. Lakin təsirlənmiş bölgəyə səfər, təsdiqlənmiş/şübhəli halla təmas, qulluq göstərmə və ya dəfn məruzqalması kimi epidemioloji kontekstlə birlikdə olduqda onlar rutin dental qulluğun təxirə salınmasını və tibbi qiymətləndirməni tələb edən xəbərdarlıq əlamətləri kimi nəzərdən keçirilir.

ANDV, Köhnə Dünya hantavirusları, SARS-CoV-2, qızılca və Ebola necə fərqlənir?

Seçilmiş viruslarda dental infeksiya nəzarəti necə fərqlənir?

Cədvəlin şərh sərhədi: Mənbə bu cədvəlin təsdiqlənmiş dental yoluxma-risk şkalası olmadığını açıq şəkildə bildirir. Həqiqi risk pasiyentin infeksiya vəziyyətindən, məruzqalma növündən, tətbiq edilən prosedurdan və istifadə olunan qoruyucu tədbirlərdən asılıdır. Buna görə “çox yüksək” və “yüksək” ifadələri riyazi risk faizləri deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın real metodu

Bu nəşr yeni pasiyent məlumatı və ya yeni dental laboratoriya təcrübəsi yaratmayan Concise Review xarakterlidir. Müəlliflər ANDV yoluxma ədəbiyyatını, ağız mayesi tədqiqatlarını, səhiyyə məruzqalmalarını və əvvəlki dental infeksiya nəzarəti tədqiqatlarını şərh edərək konseptual hazırlıq çərçivəsi qururlar.

Müqayisə məqsədilə SARS-CoV-2, qızılca və Ebola seçilib. SARS-CoV-2 dental triyaj, aerozolun azaldılması, PPE və ekoloji nəzarət baxımından praktik dərslər verir; qızılca yüksək səmərəli hava yolu ilə yoluxmanın, Ebola isə qan və bədən mayesi məruzqalmasının müqayisəli modelidir.

Məqalə özünü geniş və ya sistematik dental infeksiya təhlükəsi icmalı kimi təqdim etmir. Vərəm kimi virus mənşəli olmayan xəstəliklər bu müqayisənin əhatə dairəsindən kənardadır. Sistematik verilənlər bazası axtarış protokolu, PRISMA axını, meta-analiz, nümunə ölçüsü və ya yeni statistik analiz bildirilməyib.

Mənbənin ANDV üçün əsas sübut zənciri

1. ANDV ağır hantavirus kardiopulmonar sindromu ilə əlaqəlidir.
2. ANDV üçün nadir, lakin sənədləşdirilmiş insandan insana yaxın təmas yoluxması mövcuddur.
3. Bu yoluxmaların çoxu ev və səhiyyə xidməti kimi uzunmüddətli yaxın təmas mühitlərində bildirilib.
4. Prospektiv tədqiqatda viremiya ilə birlikdə tüpürcəkdə və gingival yarıq mayesində virus RNT-si aşkar edilib.
5. Bəzi bədən mayesi nümunələrində hüceyrə kulturasında infektivlik göstərilib.
6. Bununla belə, dental aerozollarda canlı ANDV və ya dental müalicə zamanı ANDV yoluxması göstərilməyib.
7. Beləliklə, dental tövsiyələr birbaşa yoluxma sübutundan deyil, ehtiyatlı risk idarəetməsindən törəyir.

Məqalənin risk idarəetmə məntiqi

Müəlliflərin təklif etdiyi hazırlıq çərçivəsində qərar yalnız patogenin adına görə verilməməlidir. Əsas qərar komponentləri bunlardır:

• təsdiqlənmiş yerli epidemiya və ya klinikaya aid rəsmi ictimai səhiyyə xəbərdarlığı,
• uyğun klinik simptomlar,
• yaxın təmas və ya digər müvafiq məruzqalma anamnezi,
• təsirlənmiş bölgəyə səfər və ya izləmə/karantin vəziyyəti,
• planlaşdırılan dental prosedurun təcililiyi,
• qan, sıçrama, selikli qişa təması və ya kəsici-deşici yaralanma ehtimalı,
• aerozol yaradan prosedurun zəruri olub-olmaması,
• ictimai səhiyyə və infeksion xəstəliklər üzrə məsləhətləşməyə çıxış.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• ANDV üçün nadir insandan insana yaxın təmas yoluxması sənədləşdirilib.
• ANDV RNT-sinin tüpürcəkdə və gingival yarıq mayesində tapılması ağız mayelərinin bioloji cəhətdən əlaqəli ola biləcəyini dəstəkləyir.
• Bəzi bədən mayesi nümunələrində laboratoriya infektivliyi göstərilib.
• ANDV üçün dental yoluxma sübutu olmadığından hazırlıq tədbirləri ehtiyatlı və proporsional olmalıdır.
• Dental infeksiya nəzarətində skrininq təkbaşına kifayət deyil; standart tədbirlər və ekoloji nəzarətlər bütün pasiyentlərdə əhəmiyyətini qoruyur.
• Qızılca, ANDV və Ebola fərqli yoluxma yollarına görə eyni infeksiya nəzarəti yanaşması ilə idarə edilməməlidir.
• Yüksək riskli və ya simptomatik şübhəli hallarda rutin dental qulluq əvəzinə tibbi qiymətləndirmə və uyğun yönləndirmə vacibdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• ANDV-nin dental müalicə zamanı ötürüldüyü sübut edilməyib.
• Tüpürcəkdə virus RNT-sinin olması dental aerozolların canlı virus daşıdığını sübut etmir.
• Hüceyrə kulturasında infektivlik klinik yoluxmanı təkbaşına sübut etmir.
• ANDV-nin hava yolu ilə ötürüldüyü müəyyən edilməyib.
• ANDV-yə aid insandan insana yoluxma xüsusiyyəti bütün hantaviruslara şamil edilə bilməz.
• Mənbədəki risk sinifləri rəqəmsal və ya validasiya edilmiş risk hesablama vasitəsi deyil.
• COVID-19 üçün istifadə olunan infeksiya nəzarəti üsullarının ANDV yoluxmasını azaltdığı birbaşa eksperimental şəkildə göstərilməyib.
• Rubber dam, yüksək həcmli aspirasiya və ya ventilyasiyanın ANDV-yə qarşı spesifik effektivliyi bu tədqiqatda ölçülməyib.
• Bu icmal aktual yerli ictimai səhiyyə təlimatlarını əvəz edən universal klinik protokol deyil.

Əsas tədqiqat boşluqları

Birbaşa dental yoluxma məlumatı yoxdur: ANDV yoluxmasını dental mühitdə birbaşa qiymətləndirən kohort, hal-nəzarət tədqiqatı və ya epidemiya araşdırması yoxdur.

Dental prosedur şəraitində virusun canlılığı məlum deyil: Bədən mayesi nümunələrində laboratoriya infektivliyinə baxmayaraq, virusun dental prosedur zamanı yaranan fiziki şəraitdə sağ qalıb yoluxdurucu qalması məlum deyil.

Aerozol yaradan prosedurlar araşdırılmalıdır: Ultrasəs dişdaşı təmizlənməsi, yüksək sürətli diş preparasiyası və hava-su şprisinin canlı ANDV olan aerozol yaradıb-yaratmadığı məlum deyil.

Periodontal vəziyyətin rolu məlum deyil: Periodontal iltihabın, gingival qanaxmanın və qan-tüpürcək qarışığının mümkün virus yükünə təsiri aydınlaşdırılmayıb.

Qızılcada dental müdaxilələrin effektivliyi kifayət qədər öyrənilməyib: Əvvəlcədən skrininq, gözləmə zalının ayrılması, işçi immunitetinin təsdiqlənməsi və ortaq hava idarəetməsinin dental mühitdə effektivliyi üçün əlavə tədqiqat lazımdır.

Ebolada təcili dental qulluq yolu kifayət qədər müəyyən edilməyib: Şübhəli pasiyentlərin necə triyaj ediləcəyi, ağız-üz xəbərdarlıq əlamətlərinin necə istifadə olunacağı, təcili dental vəziyyətlərin necə idarə ediləcəyi və xüsusi mərkəzə yönləndirmənin necə təşkil ediləcəyi daha ətraflı tədqiqat tələb edir.

Mənbənin yekun mesajı

İcmalın yekun mesajı “nadir patogenlərdən qorxun” deyil. Dental infeksiya nəzarəti təsdiqlənmiş yoluxma xüsusiyyətlərinə və epidemiya sübutlarına əsaslanmalı; ehtiyatlı ekstrapolyasiya ilə sübut olunmuş dental yoluxma bir-birindən ayrılmalıdır.

ANDV dental müalicədə təsdiqlənmiş yoluxma olmamasına baxmayaraq, yaxın təmas yoluxması və ağız mayesi tapıntıları səbəbilə proporsional hazırlığın əhəmiyyətini göstərir. COVID-19 skrininq, təcili qulluğun prioritetləşdirilməsi və prosedur/ekoloji/PPE tədbirlərinin birlikdə istifadəsindən praktik dərslər verir. Qızılca işçi immunitetini, hava yolu tədbirlərini və ortaq hava idarəetməsini; Ebola isə qan və bədən mayesi tədbirləri ilə uyğun yönləndirmə yollarını vurğulayır.

Rutin ambulator dental klinikalarda əsas yanaşma bütün pasiyentlərdə standart tədbirləri davam etdirmək və şübhə edilən patogenə, məruzqalma anamnezinə, epidemiya şəraitinə və həyata keçiriləcək prosedura görə əlavə tədbirləri aktivləşdirməkdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Transmission-Based Infection Control Preparedness in Dentistry: Lessons From Andes Virus, Measles, and Ebola Epidemics

Müəlliflər: Mahmood Dashti; Farshad Khosraviani; Zohaib Khurshid; Thanaphum Osathanon; Lakshman Perera Samaranayake.

Müəllif sırası: Mənbə PDF-dəki sıra olduğu kimi qorunub.

Corresponding authors: Mahmood Dashti və Thanaphum Osathanon.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə/bərabər birinci müəllif bəyanatı yoxdur.

Qurum a: Dentofacial Deformities Research Center, Research Institute of Dental Sciences, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran.

Qurum b: Department of Artificial Intelligence Engineering, Graduate School of Natural and Applied Sciences, Istinye University, Istanbul, Türkiye.

Qurum c: UCLA School of Dentistry, Los Angeles, California, USA.

Qurum d: Department of Prosthodontics and Dental Implantology, College of Dentistry, King Faisal University, Al-Ahsa, Saudi Arabia.

Qurum e: Department of Anatomy, Faculty of Dentistry, Center of Artificial Intelligence and Innovation (CAII), Center of Excellence for Dental Stem Cell Biology, Chulalongkorn University, Bangkok, Thailand.

Qurum f: Department of Oral and Maxillofacial Surgery, Biruni University, Istanbul, Türkiye.

Qurum g: University of Hong Kong, Hong Kong, Hong Kong.

Qurum h: Center of Excellence in Periodontal Disease and Dental Implantology, Faculty of Dentistry, Chulalongkorn University, Bangkok, Thailand.

Qurum i: Global Research Cell, Dr. D. Y. Patil Dental College and Hospital, Dr. D. Y. Patil Vidyapeeth, Pimpri, Pune, India.

Jurnal: International Dental Journal.

Mənbə növü: Concise Review; ANDV üçün birbaşa dental yoluxma məlumatı olmadan yoluxma əsaslı, riskə proporsional dental infeksiya nəzarəti hazırlığını müzakirə edən şərhedici müqayisəli icmal.

DOI: 10.1016/j.identj.2026.111240.

PDF biblioqrafiyası: PDF başlığında International Dental Journal 76 (2026) 111240 kimi göstərilir.

Rəsmi platforma statusu: ScienceDirect qeydi 29 oktyabr 2026-cı il etibarilə “In Press, Journal Pre-proof” və məqalə nömrəsi 111240 kimi görünür. PDF başlığı ilə platforma statusu arasındakı bu təqdimat fərqi gizlədilməyib.

Qəbul tarixi: 25 iyul 2026.

Reviziya tarixi: 12 sentyabr 2026.

Təsdiq tarixi: 13 sentyabr 2026.

Onlayn nəşr tarixi: 22 sentyabr 2026.

Nəşriyyat: Elsevier Inc., FDI World Dental Federation adından.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Rəyçilik statusu: Jurnalda yayımlanmış Concise Review-dür. Mənbə həmçinin redaktor rolları olan Zohaib Khurshid, Thanaphum Osathanon və Lakshman Perera Samaranayake-nin bu məqalənin rəy prosesində iştirak etmədiyini və qiymətləndirmə məlumatlarına çıxışlarının olmadığını; redaksiya məsuliyyətinin başqa redaktora ötürüldüyünü bildirir.

Maliyyə dəstəyi / maraqlar toqquşması bəyanatı: Mənbə Lakshman Perera Samaranayake-nin Chulalongkorn University Second Century (C2) High Potential Professoriate Fund tərəfindən dəstəkləndiyini bildirir. Digər müəlliflərin tədqiqata təsir etmiş kimi görünə biləcək məlum rəqabətli maliyyə marağı və ya şəxsi münasibət bildirmədiyi yazılıb.

Süni intellekt istifadəsi bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanması zamanı mətnin axıcılığını və qrammatikasını yaxşılaşdırmaq üçün ChatGPT-5.5 istifadə etdiklərini, daha sonra məzmunu nəzərdən keçirib lazım gəldikdə redaktə etdiklərini və yayımlanan məzmuna görə tam məsuliyyət daşıdıqlarını bildiriblər.

CRediT/müəllif töhfələri: Nəzərdən keçirilən PDF-də ayrıca CRediT authorship contribution statement yoxdur; buna görə fərdi müəllif vəzifələri uydurulmayıb.

Məlumatların əlçatanlığı: Nəzərdən keçirilən PDF-də ayrıca Data Availability bəyanatı yoxdur. Tədqiqat yeni eksperimental və ya klinik məlumat dəsti yaratmaq əvəzinə mövcud ədəbiyyat və ictimai səhiyyə təlimatlarından istifadə edən Concise Review xarakterlidir.

Riyazi formul/statistika: Mənbədə yeni riyazi model, p dəyəri, etibar intervalı, effekt ölçüsü və ya meta-analitik hesablama yoxdur. Buna görə Verianla mətninə mənbədən kənar formul və ya statistika əlavə edilməyib.

Mənbə Şəkli: 4-cü səhifədə ANDV sübutunu, ağız mayesi bioloji ehtimalını, dental məruzqalma mühitini, COVID-19-dan öyrənilən hazırlıq addımlarını və risk əsaslı idarəetməni beşmərhələli konseptual çərçivədə birləşdirən BioRender şəkli var.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqatın ANDV dental idarəetmə tövsiyələri birbaşa dental yoluxma məlumatına deyil; ANDV-nin məlum yaxın təmas davranışı, ağız mayesi tapıntıları, səhiyyə məruzqalmaları və digər infeksiyalardan çıxarılan formalaşmış infeksiya nəzarəti prinsiplərinə əsaslanan ehtiyatlı ekstrapolyasiyadır.

Əsas klinik sərhəd: Bu məqalə fərdiləşdirilmiş tibbi və ya dental müalicə protokolu deyil. Epidemiya zamanı real klinik qərarlar aktual yerli ictimai səhiyyə və infeksiya nəzarəti təlimatlarına uyğun verilməlidir.