Bulaşma temelli dental enfeksiyon kontrolü hazırlığı, diş kliniğinde uygulanacak ek önlemleri yalnız hastalık adına göre değil; patojenin gerçek bulaşma yolu, hastanın maruziyet öyküsü, belirtileri, salgın bağlamı ve yapılacak dental işlemin oluşturduğu temas türüne göre belirleyen risk-temelli bir hazırlık yaklaşımıdır. Bu Concise Review, Andes virüsünün (Andes virus, ANDV) diş hekimliği açısından teorik önemini inceler ve COVID-19, kızamık ve Ebola virüsü hastalığını karşılaştırmalı hazırlık modelleri olarak kullanır. Çalışmanın en önemli sınırı, ANDV'nin dental tedavi sırasında bulaştığını gösteren doğrudan kanıt bulunmamasıdır.

ANDV, Güney Amerika'da özellikle Arjantin ve Şili'nin bazı bölgelerinde görülen, hantavirus cardiopulmonary syndrome ile ilişkili bir orthohantavirüstür. Çoğu hantavirüs insanlara kemirgen kaynaklı maruziyetle geçerken ANDV, insandan insana bulaşmanın belgelenmiş olduğu hantavirüs olarak öne çıkar. Bununla birlikte bu bulaşma nadirdir ve ağırlıklı olarak uzun süreli yakın temas bulunan hane ve sağlık hizmeti ortamlarında bildirilmiştir. Kısa süreli sıradan toplum temasının veya rutin dental işlemlerin aynı riski taşıdığı bu çalışmada gösterilmemiştir.

ANDV ile ilgili dental tartışmanın temel nedeni ağız sıvılarıdır. Kaynağın aktardığı prospektif çalışmada viremiyle birlikte tükürükte ve gingival crevicular fluid olarak adlandırılan gingival oluk sıvısında viral RNA saptanmış; test edilen bazı vücut sıvısı örneklerinde hücre kültüründe enfektivite gösterilmiştir. Ancak üç farklı kanıt düzeyi birbirinden ayrılmalıdır: viral RNA'nın saptanması, laboratuvar kültüründe enfektivite ve gerçek klinik bulaşma aynı şey değildir. Bu veriler biyolojik olasılığı destekler fakat dental aerosolün canlı ANDV taşıdığını veya dental tedavinin bulaşa yol açtığını kanıtlamaz.

Makalenin önerdiği yaklaşım alarm değil hazırlıktır. Yerel salgın, kliniği ilgilendiren resmî halk sağlığı uyarısı, uyumlu belirtiler veya anlamlı maruziyet öyküsü varsa standart önlemlere ek tedbirler gündeme gelebilir. Düşük riskli kişiler rutin standart önlemlerle tedavi edilebilirken maruziyet veya semptom düzeyi arttıkça elektif tedavinin ertelenmesi, aerosol oluşturan işlemlerin azaltılması, yüksek hacimli aspirasyon, uygun kişisel koruyucu ekipman ve gerekli durumlarda hastane veya özel hazırlanmış merkeze yönlendirme gibi adımlar önerilmektedir.

Kızamık ve Ebola makalede ANDV ile aynı bulaşma mekanizmasına sahip hastalıklar olarak sunulmaz. Tam tersine, üç farklı enfeksiyon kontrol problemini öğretmek için kullanılır: ANDV sınırlı yakın-temas ve henüz nicelendirilmemiş ağız sıvısı/dental maruziyet sorununu; kızamık son derece verimli hava yoluyla bulaşı ve ortak iç mekân havasını; Ebola ise kan ve vücut sıvılarıyla ilişkili ağır sağlık hizmeti maruziyetini temsil eder.

Diş hekimliğinde neden bulaşma yolu merkezî önemdedir?

Diş hekimleri hastanın yüzüne çok yakın çalışır ve tükürük, kan, gingival oluk sıvısı, solunum salgıları, sıçrama ve aerosol ile düzenli olarak karşılaşır. Bununla birlikte “dental işlem aerosol oluşturuyor” ifadesi tek başına belirli bir virüsün dental aerosolle bulaştığını göstermez. Enfeksiyon kontrolü açısından patojenin hangi biyolojik materyalde bulunduğu, canlılığını koruyup korumadığı, hangi temas yolunun gerçekten bulaşla ilişkili olduğu ve dental işlemin bu yolu oluşturup oluşturmadığı ayrı sorulardır.

Kaynağın ana yaklaşımı bu ayrımı korumaktır. ANDV için doğrudan dental bulaşma verisi bulunmamasına rağmen hane ve sağlık hizmetlerinde belgelenmiş yakın temas bulaşı ile ağız sıvılarındaki viral bulgular, salgın sırasında dental hazırlık açısından göz ardı edilmemesi gereken bir biyolojik olasılık oluşturur. Ancak olasılık, kanıtlanmış dental bulaşma olarak sunulmamalıdır.

Andes Virüsünün Diş Tedavisi Sırasında Bulaştığı Kanıtlandı mı?

Hayır. İncelenen derleme, ANDV'nin diş tedavisi sırasında insandan insana bulaştığını gösteren doğrudan kohort, vaka-kontrol, dental salgın araştırması veya doğrulanmış bulaş olayı bulunmadığını açıkça belirtmektedir; ağız sıvısı ve yakın-temas verileri yalnız ihtiyatlı dental hazırlık için ekstrapolasyon sağlar.

ANDV nedir?

Andes virüsü (ANDV), Yeni Dünya hantavirüsleri içinde sınıflandırılan bir orthohantavirüstür ve özellikle Şili ile Arjantin'de hantavirus cardiopulmonary syndrome ile ilişkilidir. Hastalık ateş, miyalji ve gastrointestinal belirtilerle başlayıp pulmoner ödem ve kardiyopulmoner yetmezliğe ilerleyebilen ağır bir tablo oluşturabilir.

Kaynak, ANDV ile Eski Dünya hantavirüslerinin birbirine karıştırılmaması gerektiğini özellikle vurgular. Puumala virusu ve Dobrava-Belgrade virusu gibi Avrupa ve Asya'da görülen Eski Dünya hantavirüsleri daha çok haemorrhagic fever with renal syndrome veya nephropathia epidemica ile ilişkilidir ve onlar için insandan insana bulaş belgelenmemiştir. Dolayısıyla ANDV hakkındaki yakın-temas kaygısı bütün hantavirüslere genellenemez.

İnsandan insana ANDV bulaşı ne ölçüde bilinmektedir?

Kaynağın aktardığı salgın literatüründe ANDV için insandan insana bulaş zincirleri bildirilmiştir. Bu bulaşların çoğu uzun süreli yakın temas bulunan hane veya sağlık hizmeti ortamlarıyla ilişkilendirilir. Bununla birlikte sistematik derleme kanıtları genel insan-insan hantavirüs bulaşı kanıtının hâlâ sınırlı olduğunu ve bazı salgınlarda ortak çevresel maruziyetin tamamen dışlanmasının zor olabileceğini göstermektedir.

Bu ayrıntı dental bağlam açısından önemlidir. Bir hasta ile kısa süreli rutin temasın, aynı evde uzun süre bulunma veya yoğun bakım verme ile aynı bulaş riskine sahip olduğu kaynaktan çıkarılamaz.

Tükürükte ANDV RNA'sı Bulunması Dental Aerosolle Bulaşmayı Kanıtlar mı?

Hayır. Tükürük veya gingival oluk sıvısında viral RNA bulunması virüse ait genetik materyalin örnekte saptandığını gösterir; hücre kültüründe enfektivite canlı ve enfeksiyon oluşturabilen virüs olasılığını daha güçlü destekler, fakat bu bulguların hiçbiri tek başına dental işlemin ürettiği aerosollerin canlı ANDV taşıdığını veya hastadan diş hekimine bulaş oluşturduğunu kanıtlamaz.

RNA saptanması ile enfektivite arasındaki fark

RNA saptanması, örnekte virüse ait nükleik asidin bulunduğunu gösterir. Bu ölçüm, virüs parçalanmış veya enfeksiyon oluşturma kapasitesini kaybetmiş olsa bile pozitif olabilir.

Hücre kültürü enfektivitesi, bir örnekte bulunan viral materyalin uygun deney koşullarında hücreleri enfekte edebilme kapasitesine ilişkin daha doğrudan biyolojik kanıt sağlar. Kaynağın aktardığı ANDV çalışmasında test edilen vücut sıvısı örneklerinin bir alt kümesinde böyle bir enfektivite gösterilmiştir.

Klinik bulaşma ise enfekte bir kişiden başka bir kişiye gerçek yaşam koşullarında virüsün geçmesi anlamına gelir. Dental bulaşmayı kanıtlamak için yalnız örnekte RNA veya kültür pozitifliği değil, dental maruziyetle bağlantılı epidemiyolojik bulaş verisi gerekir. İncelenen makalede böyle bir kanıt bulunmamaktadır.

Gingival oluk sıvısı nedir?

Gingival crevicular fluid (GCF; gingival oluk sıvısı), diş ile dişeti arasındaki gingival sulkus bölgesinde bulunan biyolojik sıvıdır. Periodontal işlemler sırasında bu sıvıyla temas edilebilir. Kaynakta ANDV RNA'sının GCF'de bildirilmiş olması dental bağlam açısından biyolojik ilgi yaratmaktadır; fakat bu bulgu dental bulaşma yolunun varlığını tek başına göstermez.

Kan, sıçrama ve kesici-delici yaralanmalar aerosolden neden ayrı değerlendirilmelidir?

Cerrahi veya periodontal işlemler kanamaya yol açabilir ve tükürük ile kanın aynı operasyon alanında karışmasına neden olabilir. Viremik bir hastada kan teması, mukozaya sıçrama veya kesici-delici alet yaralanması ile oluşan maruziyet; kanama olmayan bir işlem sırasında tükürük kökenli aerosol maruziyetinden biyolojik olarak farklıdır.

Derleme bu yolların potansiyel ANDV bulaşmasına göreli katkısının bilinmediğini açıkça belirtmektedir. Bu nedenle “ağız sıvısında virüs bulundu, o hâlde bütün dental aerosoller tehlikelidir” şeklinde doğrusal bir sonuç çıkarılmamalıdır.

COVID-19 dental hazırlık açısından neden örnek olarak kullanılıyor?

COVID-19, ANDV ile doğrudan biyolojik eşdeğer olarak değil, enfeksiyon kontrolünün nasıl organize edilebileceğini gösteren karşılaştırmalı bir hazırlık modeli olarak kullanılmıştır. Pandemi sırasında ön triyaj, elektif işlemlerin ertelenmesi, kişisel koruyucu ekipman, rubber dam izolasyonu, yüksek hacimli aspirasyon, aerosol oluşturan işlemlerin azaltılması, havalandırma ve çevresel kontroller gibi uygulamalar yaygın biçimde tartışılmıştır.

Kaynak ayrıca dental aerosol içeriğinin her zaman yalnız hastanın tükürüğünü temsil etmediğine dikkat çeker. Dental ünit suyu ve irrigasyon sıvıları aerosol içeriğine önemli katkı yapabilir. Bu nedenle aerosolda mikroorganizma bulunması, belirli bir hastalık için klinik bulaşma riskini otomatik olarak kanıtlamaz.

Katmanlı önlem ne demektir?

Katmanlı önlem, tek bir bariyere güvenmek yerine birbirini tamamlayan idari, prosedürel, mühendislik ve kişisel koruma önlemlerinin birlikte kullanılmasıdır. Tarama veya anamnez tek başına kusursuz değildir; bilinmeyen maruziyeti bulunan veya henüz belirti geliştirmemiş kişiler gözden kaçabilir. Bu nedenle standart önlemler tüm hastalarda sürdürülür ve salgın/patojen bağlamı ek önlemleri belirler.

ANDV Maruziyetinde 42 Günlük İzlem Ne Anlama Geliyor?

Makalenin kullandığı 2026 halk sağlığı çerçevesinde ANDV için inkübasyonun 42 güne kadar uzayabildiği, insandan insana bulaş zincirlerinde semptom başlangıcının çoğunlukla yakın temastan 12–27 gün sonra bildirildiği ve Dünya Sağlık Örgütü'nün son olası maruziyetten sonra 42 gün semptom izlemi önerdiği aktarılmaktadır; derleme bu nedenle ilgili yakın-teması bulunan asemptomatik hastalarda elektif dental bakımın halk sağlığı değerlendirmesine bağlı olarak izlem dönemi tamamlanana kadar ertelenmesini önermektedir.

İnkübasyon süresi, enfeksiyonun gerçekleşmesi ile belirtilerin başlaması arasındaki zaman aralığıdır. İzlem süresi ise olası maruziyetten sonra kişinin belirtiler açısından takip edildiği halk sağlığı dönemidir. Bunlar aynı kavram değildir ancak izlem süresinin belirlenmesinde inkübasyon bilgisi kullanılır.

Bu 42 günlük öneri, incelenen makalenin 2026 tarihli ANDV hazırlık çerçevesinin bir parçasıdır; bütün ülkelerde ve bütün gelecekteki salgınlarda değişmez bir dental protokol olarak yorumlanmamalıdır. Yerel halk sağlığı otoritesinin güncel yönlendirmesi önceliklidir.

Risk sınıfları nasıl tanımlanıyor?

Bu sınıflandırma doğrulanmış bir nicel bulaş risk skoru değildir. Hastaya “orta risk = belirli yüzde bulaş olasılığı” gibi sayısal bir anlam yüklenemez. Model, kararları maruziyet öyküsü, belirtiler ve bakımın aciliyetiyle tutarlı hâle getirmek için önerilen kavramsal bir triyaj aracıdır.

Genel diş hekimi açısından önerilen pratik hazırlık

Makale, ANDV'yi günlük rutin dental pratiğin sürekli tehdidi olarak sunmaz. Genel diş hekimliği açısından ana amaç, nadir fakat yüksek sonuçlu salgın senaryolarında ne zaman normal iş akışından farklı davranılması gerektiğini önceden bilmektir.

Halk sağlığı uyarısının aktif olduğu koşullarda kısa medikal öykü güncellemesinde ilgili seyahat, salgın maruziyeti, karantina/izlem durumu, doğrulanmış veya şüpheli vakayla yakın temas ve uyumlu semptomların sorgulanması önerilmektedir.

Semptom ve maruziyet öyküsü bulunmayan hastalarda standart enfeksiyon kontrol önlemleriyle rutin tedavi sürdürülebilir. İlgili yakın temas öyküsü bulunan asemptomatik kişilerde elektif tedavinin, özellikle aerosol oluşturan işlem planlanıyorsa, halk sağlığı değerlendirmesine tabi olarak izlem dönemi boyunca ertelenmesi önerilmektedir.

Acil dental bakım ertelenemiyorsa müdahalenin acil ihtiyacı stabilize edecek kadar sınırlandırılması, aerosol üretiminin azaltılması, yüksek hacimli aspirasyon kullanılması ve personelin geliştirilmiş solunum ve göz koruması kullanması önerilir. Kaynak farmakolojik yönetim, gerekli olduğunda insizyon ve drenaj, geçici restorasyonlar ve atraumatik teknikler gibi daha düşük aerosol potansiyelli yaklaşımları örnek vermektedir.

Semptomatik ve anlamlı maruziyet öyküsü bulunan, doğrulanmış veya güçlü biçimde şüpheli olgularda rutin dental klinikte bakım önerilmemektedir. Elektif bakım ertelenmeli; acil ağız-diş tedavisi hastane tabanlı veya özel hazırlanmış, enfeksiyon hastalıkları/halk sağlığı desteği bulunan kontrollü ortamda değerlendirilmelidir.

PPE, HVE ve AGP kısaltmaları ne anlama gelir?

PPE (personal protective equipment; kişisel koruyucu ekipman), maske/respiratör, göz koruması, önlük ve eldiven gibi personeli maruziyetten koruyan ekipmanları ifade eder.

HVE (high-volume evacuation; yüksek hacimli aspirasyon), işlem alanındaki aerosol, sıçrama ve sıvının güçlü aspirasyonla uzaklaştırılmasına yönelik dental sistemdir.

AGP (aerosol-generating procedure; aerosol oluşturan işlem), işlem sırasında havaya aerosol üretme potansiyeli bulunan dental prosedürleri ifade eder. Yüksek hızlı döner aletler, ultrasonik aletler ve hava-su şırıngası kaynakta araştırılması gereken ANDV aerosol senaryoları arasında özellikle belirtilmiştir.

Kızamık ve Ebola Neden ANDV İçin Karşılaştırma Modeli Olarak Kullanılıyor?

Kızamık ve Ebola, ANDV'nin biyolojik eşdeğerleri oldukları için değil, diş hekimliğinde farklı bulaşma yollarının farklı enfeksiyon kontrol stratejileri gerektirdiğini göstermek için seçilmiştir: kızamık çok yüksek verimli hava yoluyla bulaşı ve ortak hava alanını, Ebola ise kan ve vücut sıvısı maruziyetini temsil eder; ANDV ise doğrulanmış dental bulaşı bulunmayan sınırlı yakın-temas ve teorik ağız sıvısı maruziyeti sorununu temsil eder.

Kızamık: ortak hava alanı problemi

Kızamık, yüksek derecede bulaşıcı klasik bir hava yolu patojenidir. Dental bağlamda temel sorun, yüksek hızlı bir dental aletin ürettiği aerosol değil; enfeksiyöz kişinin bekleme salonu, resepsiyon, tedavi odası veya başka bir kapalı alanın havasını paylaşan kişiler için oluşturabileceği maruziyettir.

Kaynak, CDC rehberine dayanarak uygun solunum koruması olmadan enfeksiyöz bir kızamık hastasıyla aynı hava alanını paylaşmanın veya hasta ayrıldıktan sonraki iki saat içinde bu alana girmenin potansiyel maruziyet olarak değerlendirilebildiğini aktarır. Havadaki kirleticilerin uzaklaştırılma süresi odanın saatlik hava değişim sayısına bağlıdır.

Kızamığın enfeksiyöz dönemi döküntünün başlamasından yaklaşık dört gün önce başlayıp dört gün sonrasına kadar uzanabilir. Bu nedenle hasta henüz tipik döküntü ortaya çıkmadan dental kliniğe gelebilir. Ateş, öksürük, koriza, konjonktivit ve daha sonra makülopapüler döküntü gelişebilir; Koplik lekeleri semptom başlangıcından 2–3 gün sonra ağız içinde görülebilir.

Kaynak ayrıca kızamık açısından sağlık çalışanlarının belgelenmiş bağışıklık durumunu önemli bir enfeksiyon kontrol katmanı olarak vurgular. Böylece kızamık örneği, enfeksiyon kontrolünün yalnız PPE veya aerosol azaltmaktan ibaret olmadığını; personel bağışıklığı, önceden iletişim, triyaj, hasta ayrımı ve ortak hava yönetimini de kapsadığını gösterir.

Ebola: kan ve vücut sıvısı maruziyeti problemi

Ebola virus disease (EVD), ağır seyreden ve sağlık hizmetlerinde enfeksiyon kontrol önlemleri yetersiz olduğunda önemli bulaş riski oluşturabilen viral hemorajik ateştir. Kaynak, Ebola için insan-insan bulaşını esas olarak enfekte kişinin kanı, salgıları, dokuları ve diğer vücut sıvılarıyla doğrudan veya yakın temas üzerinden ele almaktadır.

Dental bakım tükürük, kan, mukozal temas, kesici-delici aletler, sıçrama ve kontamine yüzeyler içerebildiği için Ebola, vücut sıvısı maruziyetine dayalı bir karşılaştırma modeli oluşturur. Bununla birlikte makale dental ortamda doğrulanmış Ebola bulaşması bildirilmediğini vurgulamaktadır.

Kaynağın aktardığı Ebola literatüründe gingival kanama, mukozal lezyonlar ve odinofaji gibi ağız bulguları bildirilmiştir; epistaksis, konjonktivit, döküntü ve enjeksiyon bölgelerinden kanama da görülebilir. Bu bulgular Ebola'ya özgü değildir ve tek başına tanı amacıyla kullanılamaz. Ancak etkilenen bölgeye seyahat, doğrulanmış/şüpheli vakayla temas, bakım verme veya defin maruziyeti gibi epidemiolojik bağlamla birlikte bulunmaları rutin dental bakımın ertelenmesini ve tıbbi değerlendirmeyi gerektiren uyarı işaretleri olarak ele alınmaktadır.

ANDV, Eski Dünya hantavirüsleri, SARS-CoV-2, kızamık ve Ebola nasıl ayrılıyor?

Seçilmiş virüslerde dental enfeksiyon kontrolü nasıl ayrışıyor?

Tablo yorum sınırı: Kaynak açıkça bu tablonun doğrulanmış bir dental bulaşma-risk ölçeği olmadığını belirtmektedir. Gerçek risk hastanın enfeksiyon durumuna, maruziyet türüne, uygulanan işleme ve kullanılan koruyucu önlemlere bağlıdır. Bu nedenle “çok yüksek” ve “yüksek” ifadeleri matematiksel risk yüzdeleri değildir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışmanın gerçek yöntemi

Bu yayın yeni hasta verisi veya yeni dental laboratuvar deneyi üretmeyen Concise Review niteliğindedir. Yazarlar ANDV bulaşma literatürünü, ağız sıvısı çalışmalarını, sağlık hizmeti maruziyetlerini ve önceki dental enfeksiyon kontrol çalışmalarını yorumlayarak kavramsal bir hazırlık çerçevesi kurmaktadır.

Karşılaştırma amacıyla SARS-CoV-2, kızamık ve Ebola seçilmiştir. SARS-CoV-2, dental triyaj, aerosol azaltma, PPE ve çevresel kontrol açısından pratik dersler sağlar; kızamık yüksek verimli hava yolu bulaşının, Ebola ise kan ve vücut sıvısı maruziyetinin karşılaştırmalı modelidir.

Makale kendisini kapsamlı veya sistematik bir dental enfeksiyon tehlikesi derlemesi olarak sunmamaktadır. Tüberküloz gibi viral olmayan hastalıklar bu karşılaştırmanın kapsamı dışındadır. Sistematik veri tabanı arama protokolü, PRISMA akışı, meta-analiz, örneklem büyüklüğü veya yeni istatistiksel analiz raporlanmamıştır.

Kaynağın ANDV için ana kanıt zinciri

1. ANDV ağır hantavirus kardiyopulmoner sendromuyla ilişkilidir.
2. ANDV için nadir fakat belgelenmiş insandan insana yakın-temas bulaşı bulunmaktadır.
3. Bu bulaşların çoğu hane ve sağlık hizmeti gibi uzun süreli yakın temas ortamlarında bildirilmiştir.
4. Prospektif araştırmada viremiyle birlikte tükürük ve gingival oluk sıvısında viral RNA saptanmıştır.
5. Bazı vücut sıvısı örnekleri hücre kültüründe enfektivite göstermiştir.
6. Bununla birlikte dental aerosollerde canlı ANDV veya dental tedavi sırasında ANDV bulaşı gösterilmemiştir.
7. Dolayısıyla dental öneriler doğrudan bulaşma kanıtından değil, ihtiyatlı risk yönetiminden türetilmektedir.

Makalenin risk yönetimi mantığı

Yazarların önerdiği hazırlık çerçevesinde kararın yalnız patojen adına göre verilmemesi gerekir. Ana karar bileşenleri şunlardır:

• doğrulanmış yerel salgın veya kliniği ilgilendiren resmî halk sağlığı uyarısı,
• uyumlu klinik belirtiler,
• yakın temas veya başka ilgili maruziyet öyküsü,
• etkilenen bölgeye seyahat veya izlem/karantina durumu,
• planlanan dental işlemin aciliyeti,
• kan, sıçrama, mukozal temas veya kesici-delici yaralanma olasılığı,
• aerosol oluşturan işlemin gerekli olup olmadığı,
• halk sağlığı ve enfeksiyon hastalıkları danışmanlığına erişim.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• ANDV için nadir insandan insana yakın-temas bulaşı belgelenmiştir.
• ANDV RNA'sının tükürük ve gingival oluk sıvısında bulunmuş olması ağız sıvılarının biyolojik açıdan ilgili olabileceğini desteklemektedir.
• Bazı vücut sıvısı örneklerinde laboratuvar enfektivitesi gösterilmiştir.
• ANDV için dental bulaşma kanıtı bulunmadığından hazırlık önlemleri ihtiyatlı ve orantılı olmalıdır.
• Dental enfeksiyon kontrolünde tarama tek başına yeterli değildir; standart önlemler ve çevresel kontroller bütün hastalarda önemini korur.
• Kızamık, ANDV ve Ebola farklı bulaşma yolları nedeniyle aynı enfeksiyon kontrol yaklaşımıyla yönetilmemelidir.
• Yüksek riskli veya semptomatik şüpheli olgularda rutin dental bakım yerine tıbbi değerlendirme ve uygun yönlendirme önemlidir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• ANDV'nin dental tedavi sırasında bulaştığı kanıtlanmamıştır.
• Tükürükte viral RNA bulunması dental aerosollerin canlı virüs taşıdığını kanıtlamaz.
• Hücre kültürü enfektivitesi klinik bulaşmayı tek başına kanıtlamaz.
• ANDV'nin hava yoluyla bulaştığı kurulmuş değildir.
• ANDV'ye ait insandan insana bulaş özelliği bütün hantavirüslere genellenemez.
• Kaynak risk sınıfları sayısal veya valide edilmiş bir risk hesaplama aracı değildir.
• COVID-19 için kullanılan enfeksiyon kontrol yöntemlerinin ANDV bulaşını azalttığı doğrudan deneysel olarak gösterilmemiştir.
• Rubber dam, yüksek hacimli aspirasyon veya havalandırmanın ANDV'ye karşı spesifik etkinliği bu çalışmada ölçülmemiştir.
• Bu derleme güncel yerel halk sağlığı talimatlarının yerine geçen evrensel klinik protokol değildir.

Temel araştırma boşlukları

Doğrudan dental bulaşma verisi yok: ANDV bulaşını dental ortamda doğrudan değerlendiren kohort, vaka-kontrol çalışması veya salgın araştırması bulunmamaktadır.

Dental işlem koşullarında viral canlılık bilinmiyor: Vücut sıvısı örneklerindeki laboratuvar enfektivitesine rağmen virüsün dental işlem sırasında oluşan fiziksel koşullarda hayatta kalıp enfeksiyöz kalıp kalmadığı bilinmemektedir.

Aerosol oluşturan işlemler araştırılmalı: Ultrasonik diş taşı temizleme, yüksek hızlı diş preparasyonu ve hava-su şırıngasının canlı ANDV içeren aerosol üretip üretmediği bilinmemektedir.

Periodontal durumun rolü bilinmiyor: Periodontal inflamasyon, gingival kanama ve kan-tükürük karışımının olası viral yük üzerindeki etkisi açıklığa kavuşmamıştır.

Kızamıkta dental müdahalelerin etkinliği yeterince incelenmemiştir: Önceden tarama, bekleme odası ayrımı, çalışan bağışıklığının doğrulanması ve ortak hava yönetiminin dental ortamdaki etkinliği için daha fazla araştırma gerekmektedir.

Ebola'da acil dental bakım yolu yeterince tanımlanmamıştır: Şüpheli hastaların nasıl triyaj edileceği, ağız-yüz uyarı bulgularının nasıl kullanılacağı, acil dental durumların nasıl yönetileceği ve özel merkeze sevkin nasıl organize edileceği daha ayrıntılı araştırma gerektirir.

Kaynağın sonuç mesajı

Derlemenin sonuç mesajı “nadir patojenlerden korkun” değildir. Dental enfeksiyon kontrolü, doğrulanmış bulaşma özellikleri ve salgın kanıtlarına dayanmalı; ihtiyatlı ekstrapolasyon ile kanıtlanmış dental bulaşma birbirinden ayrılmalıdır.

ANDV, dental tedavide doğrulanmış bulaşma olmamasına rağmen yakın-temas bulaşı ve ağız sıvısı bulguları nedeniyle orantılı hazırlığın önemini gösterir. COVID-19 tarama, acil bakım önceliklendirmesi ve prosedürel/çevresel/PPE önlemlerinin birlikte kullanımından pratik dersler sağlar. Kızamık çalışan bağışıklığı, hava yolu önlemleri ve ortak hava yönetimini; Ebola ise kan ve vücut sıvısı önlemleri ile uygun sevk yollarını vurgular.

Rutin ayaktan dental kliniklerde temel yaklaşım bütün hastalarda standart önlemleri sürdürmek ve şüphelenilen patojen, maruziyet öyküsü, salgın koşulları ve yapılacak işleme göre ek önlemleri etkinleştirmektir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Transmission-Based Infection Control Preparedness in Dentistry: Lessons From Andes Virus, Measles, and Ebola Epidemics

Yazarlar: Mahmood Dashti; Farshad Khosraviani; Zohaib Khurshid; Thanaphum Osathanon; Lakshman Perera Samaranayake.

Yazar sırası: Kaynak PDF'deki sıra aynen korunmuştur.

Corresponding authors: Mahmood Dashti ve Thanaphum Osathanon.

Eş katkı: Kaynakta eş katkı/eş birinci yazar bildirimi bulunmamaktadır.

Kurum a: Dentofacial Deformities Research Center, Research Institute of Dental Sciences, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran.

Kurum b: Department of Artificial Intelligence Engineering, Graduate School of Natural and Applied Sciences, Istinye University, Istanbul, Türkiye.

Kurum c: UCLA School of Dentistry, Los Angeles, California, USA.

Kurum d: Department of Prosthodontics and Dental Implantology, College of Dentistry, King Faisal University, Al-Ahsa, Saudi Arabia.

Kurum e: Department of Anatomy, Faculty of Dentistry, Center of Artificial Intelligence and Innovation (CAII), Center of Excellence for Dental Stem Cell Biology, Chulalongkorn University, Bangkok, Thailand.

Kurum f: Department of Oral and Maxillofacial Surgery, Biruni University, Istanbul, Türkiye.

Kurum g: University of Hong Kong, Hong Kong, Hong Kong.

Kurum h: Center of Excellence in Periodontal Disease and Dental Implantology, Faculty of Dentistry, Chulalongkorn University, Bangkok, Thailand.

Kurum i: Global Research Cell, Dr. D. Y. Patil Dental College and Hospital, Dr. D. Y. Patil Vidyapeeth, Pimpri, Pune, India.

Dergi: International Dental Journal.

Kaynak türü: Concise Review; ANDV için doğrudan dental bulaşma verisi olmaksızın bulaşma-temelli, risk-orantılı dental enfeksiyon kontrol hazırlığını tartışan yorumlayıcı karşılaştırmalı derleme.

DOI: 10.1016/j.identj.2026.111240.

PDF bibliyografisi: PDF üst bilgisinde International Dental Journal 76 (2026) 111240 olarak yer almaktadır.

Resmî platform durumu: ScienceDirect kaydı 29 Ekim 2026 itibarıyla “In Press, Journal Pre-proof” ve makale numarası 111240 olarak görünmektedir. PDF üst bilgisi ile platform statüsü arasındaki bu sunum farkı gizlenmemiştir.

Alınma tarihi: 25 Temmuz 2026.

Revizyon tarihi: 12 Eylül 2026.

Kabul tarihi: 13 Eylül 2026.

Çevrimiçi yayın tarihi: 22 Eylül 2026.

Yayınevi: Elsevier Inc., FDI World Dental Federation adına.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Hakemlik durumu: Dergide yayımlanmış Concise Review'dür. Kaynak ayrıca editör rolleri bulunan Zohaib Khurshid, Thanaphum Osathanon ve Lakshman Perera Samaranayake'nin bu makalenin hakem değerlendirmesine katılmadığını ve değerlendirme bilgilerinden erişimlerinin olmadığını; editoryal sorumluluğun başka bir editöre devredildiğini belirtmektedir.

Finansal destek / çıkar çatışması bildirimi: Kaynak, Lakshman Perera Samaranayake'nin Chulalongkorn University Second Century (C2) High Potential Professoriate Fund tarafından desteklendiğini belirtmektedir. Diğer yazarların çalışmayı etkilemiş görünebilecek bilinen rekabet eden finansal çıkar veya kişisel ilişki bildirmediği yazılmıştır.

Yapay zekâ kullanımı bildirimi: Yazarlar makalenin hazırlanması sırasında metnin akışını ve dilbilgisini iyileştirmek amacıyla ChatGPT-5.5 kullandıklarını, daha sonra içeriği inceleyip gerektiğinde düzenlediklerini ve yayımlanan içerikten tam sorumluluk aldıklarını bildirmiştir.

CRediT/yazar katkıları: İncelenen PDF'de ayrı bir CRediT authorship contribution statement bulunmamaktadır; bu nedenle bireysel yazar görevleri uydurulmamıştır.

Veri erişilebilirliği: İncelenen PDF'de ayrı bir Data Availability bildirimi bulunmamaktadır. Çalışma yeni bir deneysel veya klinik veri seti üretmek yerine mevcut literatür ve halk sağlığı rehberlerinden yararlanan Concise Review niteliğindedir.

Matematiksel formül/istatistik: Kaynakta yeni matematiksel model, p değeri, güven aralığı, etki büyüklüğü veya meta-analitik hesaplama bulunmamaktadır. Bu nedenle Verianla metnine kaynak dışı formül veya istatistik eklenmemiştir.

Kaynak Şekli: Sayfa 4'te ANDV kanıtı, ağız sıvısı biyolojik olasılığı, dental maruziyet ortamı, COVID-19'dan öğrenilen hazırlık adımları ve risk-temelli yönetimi beş aşamalı kavramsal çerçevede birleştiren BioRender şekli bulunmaktadır.

Temel yöntemsel sınır: Çalışmanın ANDV dental yönetim önerileri doğrudan dental bulaşma verisine değil; ANDV'nin bilinen yakın-temas davranışı, ağız sıvısı bulguları, sağlık hizmeti maruziyetleri ve başka enfeksiyonlardan çıkarılan yerleşik enfeksiyon kontrol ilkelerine dayalı ihtiyatlı ekstrapolasyondur.

Temel klinik sınır: Bu makale kişiye özel tıbbi veya dental tedavi protokolü değildir. Salgın sırasında gerçek klinik kararlar güncel yerel halk sağlığı ve enfeksiyon kontrol rehberleriyle uyumlu verilmelidir.