Uşaqlarda Ebola peyvəndlərinin immunogenliyi və təhlükəsizliyinin meta-analizi, 18 yaşdan kiçik iştirakçılarda rVSV-ΔG-ZEBOV, Ad26.ZEBOV/MVA-BN-Filo və ChAd3 EBO-Z peyvənd platformalarından əldə edilmiş klinik tədqiqat və marketinqdən sonrakı məlumatları sistematik şəkildə birləşdirən sübut sintezidir. Tədqiqat PRISMA yanaşmasını izləmiş, immunogenliyi əsasən serokonversiya ilə, təhlükəsizliyi isə ciddi arzuolunmaz hadisələrin (serious adverse events, SAE) başvermə tezliyi ilə qiymətləndirmişdir. İlk dozadan sonra birləşdirilmiş serokonversiya %89, tam peyvəndləmə proqramının sonunda %96, ilk dozadan bir il sonra %91 olmuşdur. SAE-lərin birləşdirilmiş nisbəti %1-dir. Bununla belə, nəticələr uşaqlarda Ebola xəstəliyinə qarşı birbaşa klinik peyvənd effektivliyini ölçmür; yüksək serokonversiya göstəriciləri klinik qorunma faizi kimi şərh edilə bilməz.

Məqalənin xülasəsində yeddi məlumat dəstindən ümumilikdə 110.258 iştirakçı və %50,7 qadın nisbəti bildirilir. Əsas nəticələr bölməsində isə 336 qeydin yoxlanıldığı, 16 tədqiqatın sistematik icmal meyarlarına uyğun gəldiyi və bunların səkkizinin meta-analiz üçün uyğun olduğu qeyd edilir. İlk dozadan sonrakı immunogenlik analizi kəmiyyət məlumatları olan tədqiqatlardan ümumilikdə 2101 iştirakçını əhatə edən məlumatlar əsasında aparılmışdır.

İlk dozadan sonrakı birləşdirilmiş serokonversiya nisbəti %89-dur (%95 etibar intervalı: %82–95). Peyvənd növünə görə ilk dozadan sonra rVSV-ΔG-ZEBOV əsaslı peyvəndlər üçün %92 (%95 EI: %89–95), Ad26.ZEBOV/MVA-BN-Filo proqramı üçün %82 (%95 EI: %67–97) və ChAd3 EBO-Z üçün %99 (%95 EI: %96–100) serokonversiya bildirilmişdir. Tam proqramın sonunda ümumi serokonversiya %96-ya (%95 EI: %93–98), bir ildən sonra isə %91-ə (%95 EI: %86–94) çatmışdır.

Nəzarət qrupları ilə aparılan head-to-head meta-analizlərdə serokonversiya üçün birləşdirilmiş nisbi risk ilk dozadan sonra 13,95 (%95 EI: 5,25–37,08; p<0,001), tam peyvəndləmə proqramının sonunda 16,88 (%95 EI: 6,10–46,72; p<0,001) və bir illik izləmədə 7,07 (%95 EI: 1,83–27,29; p=0,005) kimi bildirilmişdir. Bu RR qiymətləri peyvənd olunan qruplarda serokonversiyanın başvermə ehtimalının nəzarət qruplarına nisbətən daha yüksək olduğunu göstərir; bunlar Ebola xəstəliyinə yoluxma riskinin eyni nisbətlərdə azaldığı mənasına gəlmir.

Təhlükəsizlik baxımından ciddi arzuolunmaz hadisələrin birləşdirilmiş nisbəti %1 (%95 EI: %0,6–2,0) olmuşdur. Peyvənd olunan qruplarla nəzarət qrupları arasında SAE nisbi riski 0,86-dır (%95 EI: 0,25–2,98; p=0,834). Etibar intervalının 1-i əhatə etməsi və p qiymətinin yüksək olması bu meta-analizdə peyvənd olunanlarla nəzarət qrupları arasında ciddi arzuolunmaz hadisə riski baxımından statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərqin göstərilmədiyini bildirir. Bu nəticə “peyvəndlərin heç bir ciddi arzuolunmaz hadisəyə səbəb ola bilməyəcəyi” mənasına gəlmir.

Tədqiqatın həll etməyə çalışdığı problem

Ebola virus disease (EVD; Ebola virusu xəstəliyi), uşaqları da təsirləndirə bilən ağır viral hemorragik qızdırmadır. Mənbə tədqiqat pediatrik populyasiyalarda peyvənd immunogenliyi və uzunmüddətli immunitet məlumatlarının müxtəlif klinik tədqiqatlara səpələnməsini əsas sübut boşluğu kimi nəzərdən keçirir.

Müəlliflərin məqsədi uşaqlarda istifadə olunan və ya sınaqdan keçirilmiş Ebola peyvənd platformalarına dair immunogenlik və təhlükəsizlik sübutlarını vahid sistematik çərçivədə birləşdirmək, ilk doza, tam peyvəndləmə proqramı və bir illik izləmə dövrlərində immun cavabları müqayisə etmək və ciddi arzuolunmaz hadisələri qiymətləndirməkdir.

Araşdırılan üç əsas peyvənd yanaşması

rVSV-ΔG-ZEBOV, Zaire Ebola virusunun qlikoproteinini ifadə edən rekombinant vezikulyar stomatit virusu əsaslı peyvənddir. Mənbənin elmi kontekstində onun birdozalı proqramının və sürətli immun cavabının epidemiya şəraitində əhəmiyyətli ola biləcəyi qeyd edilir.

Ad26.ZEBOV/MVA-BN-Filo, iki fərqli viral vektorun ardıcıl istifadə olunduğu heteroloji ikidozalı proqramdır. İkinci doza MVA-BN-Filo ilk Ad26.ZEBOV dozasından 56 gün sonra tətbiq olunur.

ChAd3 EBO-Z, şimpanze adenovirusu vektorundan istifadə edən digər Ebola peyvənd namizədi/platformasıdır. Tədqiqatda yüksək serokonversiya qiymətləri bildirilsə də, istifadə edilən seroloji hədlərin digər tədqiqatlardan fərqli olması müqayisə edilə bilənliyi məhdudlaşdırır.

Serokonversiya nədir və %96 serokonversiya nə deməkdir?

Serokonversiya peyvəndləmədən sonra əvvəlcədən müəyyən edilmiş seroloji meyarlara uyğun səviyyədə anticisim cavabının inkişaf etməsidir; bu meta-analizdə tam proqramın sonundakı %96 birləşdirilmiş serokonversiya qiymətləndirilən uşaqların böyük hissəsinin tədqiqatlarda istifadə olunan anticisim cavabı hədlərinə çatdığını göstərir, lakin Ebola xəstəliyindən %96 klinik qorunma təmin edildiyini göstərmir.

Serokonversiya nisbətinin riyazi göstərilişi

Mənbədə verilən tərifin CKEditor/MathJax ilə uyğun riyazi göstərilişi:

\(\mathrm{Serokonversiyon\ oranı}=\frac{N_{\mathrm{serokonversiyon}}}{N_{\mathrm{aşı\ grubu}}}\times100\)

Düstur nəyi hesablayır? Müəyyən edilmiş seroloji cavab meyarına uyğun gələn iştirakçıların peyvənd qrupundakı ümumi qiymətləndirilə bilən iştirakçılara nisbətini.

\(N_{\mathrm{serokonversiyon}}\) nədir? Tədqiqatda istifadə edilən serokonversiya meyarına uyğun gələn şəxslərin sayıdır.

\(N_{\mathrm{aşı\ grubu}}\) nədir? Müvafiq zaman nöqtəsində seroloji qiymətləndirməyə daxil edilmiş peyvənd olunmuş iştirakçıların sayıdır.

Vahid nədir? Nəticə faizlə ifadə olunur.

Bioloji mənası nədir? Peyvənddən sonra ölçülə bilən anticisim cavabının tədqiqat tərəfindən müəyyən edilmiş həddən yuxarı müşahidə olunma tezliyini göstərir.

Nə demək deyil? İnfeksiyaya qarşı steril immunitet, xəstəlikdən qorunma nisbəti, ölümdən qorunma nisbəti və ya real həyat peyvənd effektivliyi ilə eyni deyil.

Serokonversiya bütün tədqiqatlarda eyni hədlə ölçülübmü?

Xeyr. Meta-analizin mühüm məhdudiyyətlərindən biri daxil edilmiş tədqiqatların serokonversiyanı müxtəlif hədlərlə tərif etməsidir. Mənbə müxtəlif tədqiqatlarda istifadə olunan meyarları aşağıdakı növlərdə ümumiləşdirir:

• anticisim konsentrasiyasının ən azı 200 EU/mL olması və başlanğıcla müqayisədə ən azı dörd dəfə artması,
• başlanğıcda mənfi ELISA nəticəsi olan şəxsin izləmə zamanı LLOQ qiymətinin 2,5 qatından daha yüksək müsbət qiymətə çatması,
• başlanğıcda müsbət olan şəxsdə anticisim qiymətinin başlanğıcla müqayisədə 2,5 qatdan çox artması,
• bəzi tədqiqatlarda 36,11 EU/mL və ya daha yüksək qiymət.

LLOQ (lower limit of quantification; aşağı kəmiyyət təyinetmə həddi), laboratoriya testinin analiti etibarlı şəkildə kəmiyyətcə ölçə bildiyi ən aşağı həddi ifadə edir.

Bu hədlərin bir-birindən fərqli olması müxtəlif peyvənd tədqiqatlarındakı serokonversiya faizlərini birbaşa ekvivalent bioloji ölçmələr kimi şərh etməyi çətinləşdirir. Mənbə xüsusilə ChAd3 EBO-Z üçün istifadə edilən daha aşağı seroloji həddin yüksək serokonversiya nisbətinə qismən təsir edə biləcəyini müzakirə edir.

İlk dozadan tam proqrama və bir ilə qədər nə baş verdi?

Serokonversiya tam peyvəndləmə proqramının sonunda %96-ya çatmış və bir ildən sonra %91-ə enmişdir. Bu azalma immun cavabının tamamilə yox olması deyil, birləşdirilmiş serokonversiya nisbətində məhdud eniş olduğunu göstərir.

Bununla belə, hər üç zaman nöqtəsində I² qiymətləri çox yüksəkdir. Buna görə birləşdirilmiş tək faiz bütün tədqiqatların bir-birinə çox bənzədiyi mənasına gəlmir.

I² və nisbi risk meta-analiz nəticələrində nəyi göstərir?

I² tədqiqatlar arasındakı nəticə fərqinin nə dərəcədə yalnız seçmə xətası ilə izah edilə bilməyən həqiqi tədqiqatlararası heterogenliklə əlaqəli olduğunu ümumiləşdirən meta-analiz statistikasıdır; nisbi risk (RR) isə müəyyən nəticənin müdaxilə qrupunda başvermə nisbətini nəzarət qrupundakı başvermə nisbəti ilə müqayisə edir. Bu tədqiqatda çox yüksək I² qiymətləri birləşdirilmiş serokonversiya və müqayisəli RR nəticələrinin tədqiqatlar arasında mühüm metodoloji və klinik fərqlər olduğu nəzərə alınaraq şərh edilməli olduğunu göstərir.

Nisbi risk necə hesablanır?

Mənbədəki RR tərifinin riyazi göstərilişi:

\(RR=\frac{R_{\mathrm{müdahale}}}{R_{\mathrm{kontrol}}}\)

Serokonversiya nəticəsi üçün:

\(RR_{\mathrm{sero}}=\frac{N_{\mathrm{sero,müdahale}}/N_{\mathrm{müdahale}}}{N_{\mathrm{sero,kontrol}}/N_{\mathrm{kontrol}}}\)

RR = 1, nəticənin iki qrupda eyni nisbətdə müşahidə olunduğunu; RR > 1, nəticənin müdaxilə qrupunda daha tez-tez müşahidə olunduğunu; RR < 1 isə daha az müşahidə olunduğunu ifadə edir.

Serokonversiya müsbət immunoloji nəticə olduğuna görə RR-nin 1-dən böyük olması peyvənd qrupunda serokonversiyanın nəzarət qrupuna nisbətən daha tez-tez müşahidə edildiyini göstərir. SAE analizində isə hadisə arzuolunmaz olduğuna görə RR-nin 1-dən kiçik olması ədədi baxımdan peyvənd qrupunda daha az SAE istiqamətində qiymətləndirməyə uyğun gəlir; lakin statistik əhəmiyyət ayrıca etibar intervalı və p qiyməti ilə qiymətləndirilməlidir.

İlk doza, tam proqram və bir ildəki RR qiymətləri

Etibar intervallarının xüsusilə RR analizlərində geniş olması qiymətləndirmələrdə mühüm qeyri-müəyyənlik olduğunu göstərir. Məsələn, bir illik RR-nin nöqtə qiymətləndirilməsi 7,07 olsa da, %95 etibar intervalı 1,83 ilə 27,29 arasındadır. Buna görə yalnız nöqtə qiymətləndirilməsinə baxaraq dəqiq təsir böyüklüyü söyləmək düzgün deyil.

I² niyə bu qədər yüksəkdir?

Mənbə vahid səbəbli izah vermir. Lakin daxil edilən tədqiqatlar arasında müxtəlif peyvənd platformaları, yaş qrupları, tədqiqat dizaynları, nəzarət qrupları, peyvənd proqramları, seroloji ölçmə üsulları və serokonversiya hədləri mövcuddur. Bu klinik və metodoloji müxtəlifliyə görə müəlliflər bütün meta-analizlərdə random-effects model istifadə etmişlər.

Random-effects yanaşması bütün tədqiqatların tam eyni vahid həqiqi təsir böyüklüyünü ölçdüyünü fərz etmək əvəzinə, həqiqi təsirin tədqiqatdan tədqiqata dəyişə biləcəyini qəbul edir. Bununla belə, random-effects modeli yüksək heterogenliyi aradan qaldırmır; yalnız bu heterogenliyi birləşdirmə modelinə daxil edir.

Peyvənd növlərinə görə ilk doza serokonversiyası

Bu cədvəl “ChAd3 qəti şəkildə ən yaxşı peyvənddir” kimi şərh edilə bilməz. Mənbə ChAd3 EBO-Z tədqiqatında serokonversiya həddinin daha aşağı olmasının yüksək serokonversiya nisbətinə təsir edə biləcəyini və bu tədqiqatın bəzi müqayisəli analizlərdən çıxarıldığını bildirir.

Tam proqramdan sonrakı peyvənd müqayisəsi

Tam peyvəndləmə proqramının sonunda ümumi serokonversiya %96-dır. Mənbə Ad26.ZEBOV/MVA-BN-Filo üçün %98 (%95 EI: %93–99) serokonversiya bildirərkən, rVSV-ΔG-ZEBOV tədqiqatlarında nisbətlərin %92–96 aralığında olduğunu qeyd edir.

Lakin zaman nöqtələri peyvənd platformaları arasında tam eyni deyil. Ad26.ZEBOV/MVA-BN-Filo üçün ilk dozadan sonrakı qiymətləndirmə ikinci dozadan əvvəl 56-cı gündə, tam proqram qiymətləndirməsi isə ilk dozadan 78 gün sonra aparılmışdır. rVSV-ΔG-ZEBOV və ChAd3 EBO-Z üçün ilk dozadan sonrakı qiymətləndirmə təxminən 30-cu gündədir. İkidozalı rVSV-ΔG-ZEBOV proqramında proqram sonu qiymətləndirməsi ilk dozadan üç ay sonraya uyğun gəlmişdir.

Buna görə “tam proqramdan sonra” ümumi başlığı altında birləşdirilən zamanların müxtəlif peyvənd proqramlarında bioloji baxımdan tam eyni gün olmadığı nəzərə alınmalıdır.

Ciddi arzuolunmaz hadisə nisbətinin %1 olması peyvəndlərin tamamilə risksiz olduğu deməkdirmi?

Xeyr. Meta-analizdə ciddi arzuolunmaz hadisələrin birləşdirilmiş nisbəti %1 olmuş və peyvənd olunanlarla nəzarət qrupları arasında SAE riski baxımından statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərq göstərilməmişdir; lakin bu nəticə bütün mümkün nadir arzuolunmaz hadisələrin istisna edildiyi və ya peyvəndlərin sıfır risk daşıdığı mənasına gəlmir.

SAE nədir?

Serious adverse event (SAE; ciddi arzuolunmaz hadisə), klinik tədqiqatlarda ciddi sağlamlıq nəticələri ilə əlaqəli arzuolunmaz hadisə kateqoriyasıdır. Meta-analizdə təhlükəsizlik sonlanımı ən azı bir ciddi arzuolunmaz hadisə yaşamış iştirakçıların nisbəti əsasında qiymətləndirilmişdir.

Mənbə bütün tədqiqatlar birləşdirildikdə birləşdirilmiş SAE nisbətini:

%1 (%95 GA: %0,6–2,0)

kimi bildirir.

Peyvənd qrupları ilə nəzarətlər arasında head-to-head təhlükəsizlik analizi:

\(RR_{\mathrm{SAE}}=0.86\)

%95 EI: 0,25–2,98; p=0,834.

Etibar intervalı 1 qiymətini əhatə etdiyinə görə bu məlumat peyvənd və nəzarət qrupları arasında SAE tezliyi baxımından statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərq göstərmir.

Mənbə bəzi tədqiqatlarda peyvənd qruplarında daha çox SAE bildirildiyini, lakin hadisələrin əksəriyyətinin peyvəndləmə ilə əlaqəli hesab edilmədiyini və məsələn, malyariya kimi yanaşı infeksiyalarla əlaqələndirildiyini qeyd edir.

Risk of Bias 2 qiymətləndirilməsi

Randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatların metodoloji keyfiyyəti Cochrane Risk of Bias 2 (RoB 2) aləti ilə qiymətləndirilmişdir. Yeddi randomizə edilmiş tədqiqatın beşi bütün sahələrdə aşağı qərəz riski kimi qiymətləndirilmişdir.

Bir tədqiqatda randomizasiya prosesi və nəticələrin ölçülməsi ilə bağlı bəzi narahatlıqlar, başqa bir tədqiqatda isə bildirilən nəticələrin seçimi ilə bağlı bəzi narahatlıqlar müəyyən edilmişdir. Çatışmayan nəticə məlumatları ilə bağlı kritik problem aşkar edilməmişdir.

Buna görə müəlliflər ümumi sübut bazasını orta-yüksək metodoloji keyfiyyətə malik kimi qiymətləndirsələr də, metodoloji narahatlıqlar olan tədqiqatların nəticələrinin ehtiyatla şərh edilməli olduğunu bildirirlər.

Nəşr qərəzi necə qiymətləndirildi?

Kiçik tədqiqat təsirləri və mümkün nəşr qərəzi funnel plot-ların vizual yoxlanmasına əlavə olaraq Egger və Begg asimmetriya testləri ilə qiymətləndirilmişdir.

Mənbə ilk dozadan sonra Egger testində kiçik tədqiqat təsirlərinə dair zəif siqnal olduğunu, lakin nəticələrin ümumilikdə ardıcıl olduğunu və statistik cəhətdən əhəmiyyətli nəşr qərəzi sübutu yaratmadığını bildirir.

Bununla belə, daxil edilən tədqiqatların sayı az olduğuna görə həm funnel plot-ların, həm də Egger/Begg testlərinin statistik gücü məhduddur. “Test əhəmiyyətli çıxmadı” ifadəsi “nəşr qərəzi qətiyyən yoxdur” mənasına gəlmir.

Per-protocol analiz nə deməkdir?

Meta-analizlər daxil edilən tədqiqatların per-protocol məlumatları ilə aparılmışdır. Per-protocol yanaşması tədqiqatın planlaşdırılmış müdaxiləsini kifayət qədər tamamlayan və ya protokol qaydalarına əməl edən iştirakçılara fokuslanır.

Bu yanaşma peyvəndin bioloji immunogenliyini qiymətləndirməkdə faydalı ola bilər; lakin real həyatda dozaların tamamlanmaması, izləmədən çıxma və ya proqram uyğunsuzluğu kimi hallar olduğuna görə per-protocol nəticələri əhali səviyyəsində real həyat effektivliyini olduğundan yüksək göstərə bilər. Mənbə bunu açıq məhdudiyyət kimi qeyd edir.

Uşaqların yaşına dair sübut boşluğu

Mənbə xüsusilə 12 aydan kiçik uşaqlar üçün sübutların məhdud olduğunu bildirir. Bundan əlavə, yaş alt qrupları və qidalanma vəziyyəti kimi uşaqların immun cavabına təsir edə bilən dəyişənlər bir çox tədqiqatda ayrıca bildirilməmişdir.

Buna görə “uşaqlarda yüksək immunogenlik” nəticəsi bütün pediatrik yaş qruplarına, xüsusilə yenidoğulmuşlara və kiçik körpələrə eyni sübut gücü ilə ümumiləşdirilə bilməz.

Peyvəndlərin rutin uşaqlıq peyvəndləri ilə birlikdə tətbiqi

Mənbə rutin uşaqlıq peyvəndləri ilə eyni vaxtda tətbiq barədə daha çox məlumata ehtiyac olduğunu da vurğulayır. ChAd3 EBO-Z daxil olan bəzi analizlərdə MenACWY-TT ilə birgə tətbiq potensial qarışdırıcı amil kimi qiymətləndirilmiş və müvafiq tədqiqat bəzi müqayisələrdən çıxarılmışdır.

Soyuq zəncir və tətbiq logistikası

Müzakirədə rVSV-ΔG-ZEBOV kimi Ebola peyvəndlərinin bəzi logistik şəraitlərdə −60°C və ya daha aşağı temperaturda soyuq zəncir tələbinin uzaq və ya resursları məhdud bölgələrdə çətinlik yarada biləcəyi qeyd olunur.

Elektrik təchizatının etibarlılığı, yol infrastrukturu, texniki personal və regional istehsal gücü kimi problemlər immunogenliyi yüksək olan peyvəndin real epidemiya cavabında əlçatan şəkildə istifadəsinə ayrıca təsir göstərə bilər. Bu logistik müzakirə peyvəndlərin immunoloji performansından fərqli tətbiq qatıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Sistematik axtarış strategiyası

Son ədəbiyyat axtarışı 25 Mart 2025 tarixində tamamlanmışdır. Axtarılan əsas biblioqrafik məlumat bazaları:

• PubMed,
• SCOPUS,
• Web of Science.

Tədqiqatçılar həmçinin ClinicalTrials.gov, ISRCTN, EU Clinical Trials Register, Clinical Trials Information System və Pan African Clinical Trials Registry qeydlərini araşdırmışlar.

Axtarış terminləri Ebola peyvənd platformalarını uşaq/pediatrik populyasiya terminləri və immunogenlik, anticisim, serokonversiya, təhlükəsizlik və arzuolunmaz hadisə anlayışları ilə birləşdirmişdir.

Tədqiqat PROSPERO CRD420251020027 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır.

Daxil edilmə meyarları

• 18 yaşdan kiçik iştirakçılar,
• lisenziyalı və ya tədqiqat mərhələsində olan Ebola peyvəndlərindən birini almaq,
• immunogenlik və ya təhlükəsizlik nəticəsi bildirmək,
• Faza IIb, Faza III və ya Faza IV randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqat, yaxud marketinqdən sonrakı effektivlik/təhlükəsizlik tədqiqatı olmaq,
• ingiliscə nəşrin və ya etibarlı tərcümənin mövcudluğu.

İstisna meyarları

• uşaqlara aid ayrıca məlumatın olmaması,
• Ebola xaricində peyvəndlərin qiymətləndirilməsi,
• monoklonal anticisim və ya antiviral kimi müalicə müdaxilələrinə fokuslanılması,
• Faza I və ya Faza IIa tədqiqatları,
• hal təqdimatı, hal seriyası və ya rəy yazıları,
• etibarlı tərcüməsi olmayan ingiliscədən başqa dildə nəşrlər.

Tədqiqatların seçimi və məlumatların çıxarılması

İki müstəqil tədqiqatçı başlıq və xülasələri yoxlamış, tam mətnləri qiymətləndirmiş və məlumatları çıxarmışdır. Fikir ayrılıqları müzakirə və ya üçüncü tədqiqatçının iştirakı ilə həll edilmişdir.

Təkrarlanan nəşrlər birləşdirilmiş və eyni tədqiqatın yalnız ən tam/ən aktual məlumat dəsti saxlanılmışdır. Fərdi iştirakçı məlumatı tələb edilməmiş; analiz dərc olunmuş xülasə məlumatları əsasında aparılmışdır.

Mənbə nəticələr bölməsində 336 qeydin yoxlanıldığını, 16 tədqiqatın sistematik icmala daxil edildiyini və bunların səkkizinin kəmiyyət meta-analizi üçün uyğun olduğunu bildirir. Xülasə isə yeddi məlumat dəsti və ümumilikdə 110.258 iştirakçı bildirir. Bu ədədi təqdimat fərqi mənbənin özündə mövcuddur.

Meta-analiz növləri

İki əsas meta-analiz yanaşmasından istifadə edilmişdir:

1. Proportion meta-analysis: Peyvənd qruplarında serokonversiya və ya SAE nisbətlərinin birləşdirilməsi.
2. Head-to-head meta-analysis: Peyvənd qrupları ilə nəzarət qrupları arasındakı serokonversiya və ya SAE nisbətlərinin nisbi risklə müqayisəsi.

Bütün meta-analizlər tədqiqatlar arasındakı klinik və metodoloji fərqləri nəzərə almaq məqsədilə random-effects modelləri ilə aparılmışdır.

Statistik heterogenlik

Tədqiqatlar arasındakı heterogenlik I² statistikası ilə qiymətləndirilmiş və mənbədə %50-dən yuxarı qiymətlər orta-yüksək heterogenlik kimi qəbul edilmişdir.

Serokonversiya nəticələrində I² qiymətlərinin %90-dan yuxarı olması tədqiqatlar arasında mühüm fərqlər olduğunu göstərir. Bu, birləşdirilmiş nəticələrin faydasız olduğu mənasına gəlmir; lakin nəticələri vahid və homogen uşaq populyasiyasının dəqiq nisbəti kimi oxumamağı tələb edir.

İstifadə olunan proqram təminatı

Bütün statistik analizlər STATA 18.0 ilə aparılmış; meta-analizlərdə metan və metaprop əmrlərindən istifadə edilmişdir.

Əsas immunogenlik nəticələri

Əsas təhlükəsizlik nəticələri

Bir doza ilə iki doza rVSV-ΔG-ZEBOV arasında nə müəyyən edildi?

Mənbə bir illik izləmədə birdozalı və ikidozalı rVSV-ΔG-ZEBOV proqramları arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli immunogenlik fərqi aşkar edilmədiyini bildirir. Müvafiq RR qiymətləri 8,24 və 8,47 kimi verilmiş, müqayisə üçün p=0,050 bildirilmişdir.

Müəlliflər birdozalı rVSV-ΔG-ZEBOV-un qısa müddətdə bir qədər daha güclü performans göstərə bildiyini, ikidozalı proqramın isə bir ildə immunogenliyinin oxşar olduğunu müzakirə edirlər. Bununla belə, ikidozalı rVSV-ΔG-ZEBOV proqramının uşaqlar üçün cari standart tövsiyə olduğu nəticəsinə gəlinmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Araşdırılan Ebola peyvənd platformaları uşaqlarda yüksək serokonversiya nisbətləri yaratmışdır.
• Serokonversiya tam peyvəndləmə proqramından sonra daha yüksək səviyyəyə çatmışdır.
• Bir illik izləmədə serokonversiya nisbəti yüksək qalmışdır.
• Peyvənd olunan qruplarda serokonversiya nəzarət qruplarından daha tez-tez müşahidə edilmişdir.
• Birləşdirilmiş ciddi arzuolunmaz hadisə nisbəti aşağıdır.
• Meta-analizdə peyvənd olunanlarla nəzarətlər arasında SAE baxımından statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərq göstərilməmişdir.
• rVSV-ΔG-ZEBOV və Ad26.ZEBOV/MVA-BN-Filo uşaqlarda güclü immunogenlik və qəbul edilə bilən təhlükəsizlik profilləri göstərmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• %96 serokonversiya %96 klinik qorunma demək deyil.
• Uşaqlarda Ebola xəstəliyinin qarşısının alınmasına yönəlmiş birbaşa klinik peyvənd effektivliyi bu meta-analizdə müəyyən edilməmişdir.
• Bir peyvənd platformasının bütün uşaqlar və bütün epidemiya şəraitlərində digərlərindən qəti şəkildə üstün olduğu sübut edilməmişdir.
• Yenidoğulmuşlarda və 12 aydan kiçik körpələrdə kifayət qədər sübut olduğunu demək olmaz.
• Yüksək I² qiymətlərinə görə tədqiqatlar tam homogen hesab edilə bilməz.
• SAE RR-nin 0,86 olması peyvəndin ciddi arzuolunmaz hadisələri qəti şəkildə azaltdığını sübut etmir.
• Nəşr qərəzi testlərinin əhəmiyyətli olmaması nəşr qərəzinin qətiyyən mövcud olmadığını sübut etmir.
• Per-protocol meta-analiz nəticələri real həyatdakı əhali səviyyəli effektivliyə birbaşa bərabər deyil.
• Zaire Ebola peyvəndlərindən digər Ebolavirus növlərinə qəti çarpaz qorunma nəticəsi çıxarıla bilməz.

Əsas məhdudiyyətlər

1. Yüksək heterogenlik: Peyvənd platformaları, seroloji testlər, serokonversiya hədləri və tədqiqat dizaynları arasında mühüm fərqlər vardır.

2. Serokonversiyanın standartlaşdırılması: Bütün tədqiqatlarda eyni anticisim həddi istifadə edilməmişdir.

3. Klinik effektivlik sonlanımı yoxdur: Uşaqlarda real Ebola xəstəliyinə qarşı halın qarşısının alınması effektivliyi qiymətləndirilməmişdir.

4. Per-protocol analiz: Real həyatda dozaların tamamlanması və proqram uyğunluğu daha aşağı ola bildiyinə görə real dünya effektivliyi olduğundan yüksək qiymətləndirilə bilər.

5. Yaş alt qrupları: Xüsusilə 12 aydan kiçik uşaqlar və yenidoğulmuşlar üçün sübutlar kifayət deyil.

6. Qidalanma vəziyyəti: İmmun cavaba təsir göstərə bilən qidalanma dəyişənləri əksər tədqiqatlarda kifayət qədər alt qrup təfərrüatı ilə təqdim edilməmişdir.

7. Birgə peyvəndləmə: Rutin uşaqlıq peyvəndləri ilə eyni vaxtda istifadə üçün daha çox məlumat tələb olunur.

8. Tədqiqat sayının azlığı: Funnel plot, Egger və Begg analizlərinin nəşr qərəzini aşkar etmə gücü məhduddur.

9. Əlavə materiallardan asılılıq: Ətraflı tədqiqat xüsusiyyətləri, PRISMA seçim axını və bəzi həssaslıq analizləri Supplementary Materials/Annex daxilində təqdim edilmişdir. Bu əlavə fayl yüklənmiş əsas PDF-də olmadığı üçün Verianla məqaləsində əlavələrdə bildirilməmiş təfərrüatlar uydurulmamışdır.

Gələcək tədqiqatlar üçün təklif olunan sahələr

• 12 aydan kiçik uşaqlarda, körpələrdə və yenidoğulmuşlarda daha çox məlumat,
• bir ildən daha uzun immunoloji izləmə,
• immunoloji yaddaşın qiymətləndirilməsi,
• gücləndirici dozaların təhlükəsizliyi və immunogenliyi,
• heteroloji peyvənd proqramları,
• rutin uşaqlıq peyvəndləri ilə birgə tətbiq,
• standartlaşdırılmış serokonversiya hədləri,
• uşaqlarda real klinik Ebola xəstəliyi sonlanımları,
• qidalanma vəziyyətinə və yaş alt qruplarına görə analizlər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Immunogenicity and safety of Ebola vaccines in children: A systematic review and meta-analysis

Müəlliflər: Marianna Zarro; Katsiaryna Bashlakova; Benedetta Dellisanti; Serena Brunone; Paolo Villari; Corrado De Vito; Annalisa Rosso.

Məsul müəllif: Marianna Zarro.

Bərabər töhfə: Araşdırılan əsas PDF-də bərabər töhfə/bərabər birinci müəlliflik bəyanatı yoxdur.

Qurum: Department of Public Health and Infectious Diseases, “Sapienza” University of Rome, Rome, Italy.

Jurnal: International Journal of Infectious Diseases.

Cild / məqalə nömrəsi: 162 (2026), 108171.

DOI: 10.1016/j.ijid.2025.108171.

Daxil olma tarixi: 21 avqust 2025.

Reviziya tarixi: 27 oktyabr 2025.

Qəbul tarixi: 28 oktyabr 2025.

Nəşriyyat: Elsevier Ltd, International Society for Infectious Diseases adından.

Mənbə növü: Sistematik icmal və meta-analiz.

Resenziya statusu: International Journal of Infectious Diseases jurnalında dərc edilmiş tədqiqat məqaləsidir.

Rəsmi platforma: ScienceDirect.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).

PROSPERO qeydiyyatı: CRD420251020027.

Son ədəbiyyat axtarışı tarixi: 25 mart 2025.

Məlumat bazaları: PubMed, SCOPUS və Web of Science; həmçinin ClinicalTrials.gov, ISRCTN, EU Clinical Trials Register, Clinical Trials Information System və Pan African Clinical Trials Registry.

Birincili nəticələr: İmmunogenlik üçün serokonversiya; təhlükəsizlik üçün ciddi arzuolunmaz hadisə insidensiyası.

Meta-analiz modeli: Bütün meta-analizlərdə random-effects model.

Heterogenlik: I² statistikası; mənbədə %50-dən yuxarı orta-yüksək heterogenlik kimi qiymətləndirilmişdir.

Risk of bias: Cochrane Risk of Bias 2.0 (RoB 2).

Nəşr qərəzi / kiçik tədqiqat təsirləri: Funnel plot-lar, Egger reqressiya asimmetriya testi və Begg testi.

Statistik proqram təminatı: STATA 18.0; metan və metaprop.

Analiz populyasiyası: Meta-analizlər per-protocol məlumatlarından istifadə etmişdir.

Məlumat paylaşımı: Müəlliflər bütün məlumatların meta-analizə daxil edilmiş orijinal tədqiqatlardan əldə edilə bildiyini bildirirlər.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat dövlət, kommersiya və ya qeyri-kommersiya maliyyələşdirmə qurumlarından xüsusi qrant almamışdır. Mənbənin xülasəsi tədqiqatın tədqiqat qrupunun qurumu olan Sapienza University of Rome tərəfindən dəstəkləndiyini bildirir.

Etik təsdiq: Sistematik icmal və dərc edilmiş məlumatların meta-analizi olduğuna görə yeni etik komitə təsdiqi tələb edilməmişdir; daxil edilmiş orijinal tədqiqatların müvafiq etik komitələrdən təsdiq aldığı bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər tədqiqata təsir göstərə biləcək məlum rəqabət aparan maliyyə marağı və ya şəxsi münasibət bildirməmişlər.

Süni intellektdən istifadə: Araşdırılan əsas PDF-də generativ süni intellektdən istifadəyə dair ayrıca bəyanat yoxdur.

Müəllif töhfələri: Bütün müəlliflər tədqiqatın dizaynında, məlumatların analizində və şərhində iştirak etmişlər. Marianna Zarro, Katsiaryna Bashlakova, Annalisa Rosso və Corrado De Vito tədqiqatın bütün mərhələlərində iştirak etmişlər. Marianna Zarro və Katsiaryna Bashlakova biblioqrafik axtarışı hazırlamış və statistik analizi aparmışlar. Benedetta Dellisanti və Serena Brunone məlumatların çıxarılmasına kömək etmişlər. Marianna Zarro və Katsiaryna Bashlakova tədqiqatların metodoloji keyfiyyətini qiymətləndirmiş və məqalənin ilk layihəsini yazmışlar; Annalisa Rosso, Corrado De Vito və Paolo Villari mətni yenidən nəzərdən keçirmişlər.

Mənbədaxili ədədi təqdimat fərqi 1: Xülasə yeddi məlumat dəsti və 110.258 iştirakçı bildirərkən, Nəticələr bölməsi 336 qeydin yoxlanıldığını, 16 tədqiqatın uyğun hesab edildiyini və bunların səkkizinin meta-analizə daxil edilə bilən kəmiyyət məlumatı verdiyini bildirir. İlk doza immunogenlik nəticəsi əlavə olaraq kəmiyyət nəticəsi verən tədqiqatların 2101 iştirakçısına əsaslanır. Bu fərqli rəqəmlər eyni seçim/analiz prosesinin müxtəlif qatlarını təmsil edir; əsas PDF bütün ətraflı uyğunlaşdırmanı Supplementary Table S1-ə buraxır.

Mənbədaxili ədədi təqdimat fərqi 2: Xülasə bir illik head-to-head serokonversiya RR qiymətini 7,7 kimi verir, əsas Nəticələr bölməsi isə RR=7,07 (%95 EI: 1,83–27,29; p=0,005) bildirir. Verianla əsas analizində ətraflı Nəticələr bölməsindəki 7,07 qiyməti istifadə edilmişdir; fərq gizlədilməmişdir.

Vizual yenidənqurma qeydi: Mənbənin Figure 1 və Figure 2 forest plot-larının orijinal qrafik dizaynı CC BY-NC-ND lisenziyasına görə dəyişdirilmiş surət kimi yenidən yaradılmamışdır. Əsas mətndə açıq şəkildə bildirilən birləşdirilmiş serokonversiya, heterogenlik və SAE qiymətləri müstəqil Verianla SVG-si və HTML cədvəlləri ilə yenidən ifadə edilmişdir.

Əsas elmi şərh sərhədi: Bu tədqiqat uşaqlarda Ebola peyvəndlərinin immunogenlik və ciddi arzuolunmaz hadisə məlumatlarını sintez edir. Uşaqlarda laboratoriya ilə təsdiqlənmiş Ebola xəstəliyinin qarşısını alma effektivliyi birbaşa qiymətləndirilməmişdir. Buna görə serokonversiya nəticələri klinik qorunma nisbətinə çevrilə bilməz.