PCA негизиндеги санариптик финансылык инклюзия индекси (DFI index) мобилдик уюлдук байланыш абоненттери менен интернетти пайдалануудагы жалпы өзгөрмөлүүлүктү негизги компоненттер анализи аркылуу бириктирген жана бул изилдөөдө санариптик финансылык инклюзиянын өзгөчө санариптик жеткиликтүүлүк жана даярдык өлчөмүн билдирген курама көрсөткүч болуп саналат. Изилдөө Казакстанды, Кыргыз Республикасын, Өзбекстанды, Тажикстанды жана Түркмөнстанды 2004–2024 мезгилинде карайт; негизги баалоолордо fixed effects (FE), Driscoll–Kraay (DK) стандарттык каталары, pooled mean group (PMG) жана instrumental-variable fixed effects (IV-FE) ыкмаларын колдонот. Негизги моделдерде PCA негизиндеги DFI баллынын жогору болушу жан башына реалдуу ИДПнын жогору болушу менен оң жана статистикалык жактан маанилүү байланышта. Бирок изилдөө бул байланыш себептик экенин так далилдебейт.

Беш өлкөлүк негизги моделде мобилдик уюлдук байланыш абоненттери жана интернетти пайдалануу менен түзүлгөн биринчи негизги компоненттин өздүк мааниси 1,657 болуп, жалпы дисперсиянын %82,84 бөлүгүн түшүндүрөт. Эки өзгөрмөнүн тең PC1 фактордук жүктөмү 0,707. Төрт өлкөлүк негизги моделде PC1 дисперсиянын %84,30 бөлүгүн түшүндүрөт. Банк филиалдары да кошулган кеңейтилген төрт өлкөлүк моделде PC1 түшүндүргөн дисперсия %56,26 чейин төмөндөп, PC2 өздүк мааниси 1,063 чейин жогорулайт. Ошондуктан кеңейтилген индекс негизги индекске караганда бир өлчөмдүү түзүлүшү начарыраак жана аны санариптик финансылык кызматтарды түздөн-түз пайдалануунун көрсөткүчү катары чечмелөөгө болбойт.

Негизги FE/DK баалоолорунда DFI коэффициенти беш өлкө үчүн 0,192; төрт өлкөлүк негизги моделде 0,164 жана кеңейтилген төрт өлкөлүк моделде 0,165. Үч коэффициент тең %1 маанилүүлүк деңгээлинде. PMG баалоолорундагы узак мөөнөттүү DFI коэффициенттери беш өлкө үчүн 0,177 жана кеңейтилген төрт өлкө үчүн 0,182. IV-FE натыйжалары да тиешелүүлүгүнө жараша 0,188, 0,179 жана 0,181 оң коэффициенттерди берет.

Бирок көз каранды өзгөрмө жылдык экономикалык өсүш темпи эмес, натуралдык логарифми алынган жан башына реалдуу ИДПнын деңгээли. Ошондой эле DFI коэффициентиндеги бир бирдик интернетти пайдалануу же мобилдик финансыны пайдалануудагы бир пайыздык пунктка өсүш эмес; стандартташтырылган PCA баллындагы бир бирдиктик өзгөрүү. Ошондуктан коэффициенттерди түздөн-түз “DFI %1 өскөндө ИДП %X өстү” деп окууга болбойт.

Өлкө-өз ара аракеттенүү анализинде DFI менен жан башына ИДПнын ортосундагы байланыштын көлөмү өлкөлөр боюнча олуттуу айырмаланган. Беш өлкөлүк моделде бааланган маржиналдык таасирлер Казакстан үчүн 0,107, Кыргыз Республикасы үчүн 0,177, Тажикстан үчүн 0,299, Түркмөнстан үчүн 0,376 жана Өзбекстан үчүн 0,255. Биргелешкен өз ара аракеттенүү тести F=330,83 жана p<0,001. Бул жыйынтык бирдиктүү региондук саясат божомолунун ордуна өлкөлөрдүн санариптик даярдыгы, финансылык системанын жетилгендиги жана институционалдык шарттарындагы айырмачылыктарды эске алууну колдойт.

Изилдөөнүн эң маанилүү чектөөсү — себептүүлүк. Биринчи кечиктирилген DFI өзгөрмөсүн инструмент катары колдонгон IV-FE моделдеринде инструмент күчтүү көрүнөт, бирок моделдер exactly identified болгондуктан чыгарылып калган инструменттин экзогендүүлүгүн overidentification тести менен баалоого мүмкүн эмес. Демек, изилдөө оң жана узак мөөнөттүү байланыш үчүн эмпирикалык далил берет; санариптик финансылык инклюзия жан башына ИДПны себептик түрдө жогорулатарын далилдебейт.

Изилдөө кандай көйгөйдү карайт?

Санариптик финансылык кызматтар физикалык банк филиалдарына көз карандылыкты азайтып, финансылык жеткиликтүүлүктү кеңейте алат. Мобилдик түзмөктөр, интернет-банкинг, санариптик төлөм системалары жана электрондук финансылык каналдар транзакциялык чыгымдарды азайтып, алыскы аймактарда жашаган үй чарбалары менен ишканалардын финансылык системага катышуусун жеңилдете алат.

Ошол эле учурда санариптик байланышка ээ болуу финансылык кызматтар чындап колдонулат дегенди билдирбейт. Адамдын интернетке же мобилдик телефонго жетүүсү; санариптик төлөм жасоосу, санариптик эсепке ээ болушу, мобилдик акчаны колдонушу же финансылык кызматтарды натыйжалуу пайдаланышы менен бир түшүнүк эмес.

Бул айырма изилдөө үчүн борбордук мааниге ээ. Борбордук Азия боюнча 2004–2024 мезгилин камтыган шайкеш жылдык санариптик төлөм, мобилдик акча жана эсепти пайдалануу маалыматтары бардык өлкөлөрдө жок болгондуктан, изилдөөчүлөр байкоого боло турган санариптик жеткиликтүүлүк көрсөткүчтөрүнөн PCA индексин түзүшкөн.

Изилдөө эмне үчүн Борбордук Азияны карайт?

Анализ беш өткөөл экономиканы камтыйт:

• Казакстан,
• Кыргыз Республикасы,
• Өзбекстан,
• Тажикстан,
• Түркмөнстан.

Бул өлкөлөр жалпы региондук жана тарыхый өзгөчөлүктөргө ээ болгону менен, санариптик инфраструктура, финансылык системанын жетилгендиги, институционалдык сапат жана жан башына киреше боюнча бир тектүү эмес. Ошондуктан изилдөөнүн экинчи гипотезасы DFI–өсүш байланышы өлкөлөр арасында бирдей болбойт деп болжолдойт.

Негизги беш өлкөлүк панель 2004–2024 мезгилинде 105 өлкө-жыл байкоосунан турат. Түркмөнстан боюнча банк филиалдарынын маалыматтары жок болгондуктан, төрт өлкөлүк моделдерде Түркмөнстан чыгарылып, байкоолордун саны 84 болгон.

Изилдөөнүн гипотезалары

H1: Санариптик финансылык инклюзия узак мөөнөттүү экономикалык өсүш менен оң байланышта.

H2: Санариптик финансылык инклюзия менен экономикалык өсүштүн ортосундагы байланыш өлкөлөр боюнча айырмаланат.

Теориялык негиз

Булак бири-бирин толуктаган үч теориялык алкакты колдонот.

• Financial Deepening Theory: өнүккөн финансылык системалар аманаттарды мобилизациялоону жана капиталды бөлүштүрүүнү жакшыртуу аркылуу инвестицияны колдой аларын сунуштайт.
• Endogenous Growth Theory: адам капиталы, технологиялык инновация жана билимдин топтолушу узак мөөнөттүү өсүштүн эндогендик булактары экенин баса белгилейт.
• Financial Intermediation Theory: финансылык ортомчулук транзакциялык жана маалыматтык чыгымдарды азайтуу аркылуу экономикалык активдүүлүктү колдой аларын белгилейт.

Бул теориялар санариптик финансынын мүмкүн болгон өсүш каналдарын түшүндүрүү үчүн колдонулат. Бирок изилдөөнүн эконометрикалык натыйжалары бул каналдардын ар бири өзүнчө себептик түрдө ишке ашарын өлчөбөйт.

PCA Негизиндеги DFI Индекси Чынында Эмнени Өлчөйт?

Негизги DFI индекси санариптик финансылык кызматтарды реалдуу пайдалануунун көлөмүн эмес, мобилдик байланыш менен интернетти пайдалануунун жалпы вариациясынан алынган санариптик жеткиликтүүлүк жана даярдык шарттарын өлчөйт; кеңейтилген моделде банк филиалдарынын кошулушу индексти кеңири финансылык инфраструктура өлчөмүнө алып чыгат.

Негизги беш өлкөлүк индекс

PC1 өздүк мааниси 1,657 жана түшүндүрүлгөн жалпы дисперсия %82,84. Бирдей 0,707 жүктөмдөр эки санариптик жеткиликтүүлүк көрсөткүчү биринчи негизги компонентке болжол менен бирдей салым кошорун көрсөтөт.

Төрт өлкөлүк негизги индекс

Түркмөнстан чыгарылганда мобилдик абоненттерге жана интернетти пайдаланууга негизделген төрт өлкөлүк моделде PC1 өздүк мааниси 1,686 жана түшүндүрүлгөн дисперсия %84,30. Эки фактордук жүктөм кайрадан 0,707.

Кеңейтилген төрт өлкөлүк индекс

Бул моделде PC1 өздүк мааниси 1,688 жана дисперсияны түшүндүрүү үлүшү %56,26. PC2 өздүк мааниси 1,063, PC3 өздүк мааниси 0,249. PC2нин Kaiser чеги болгон 1ден жогору калышы банк филиалы өзгөрмөсү кошулганда бир өлчөмдүү түзүлүш негизги моделге салыштырмалуу алсырай турганын көрсөтөт.

Банк филиалдары салттуу финансылык жеткиликтүүлүктүн көрсөткүчү жана санариптик финансынын реалдуу колдонулушу эмес. Ошондуктан кеңейтилген индекс санариптик жеткиликтүүлүк шарттары менен кеңири финансылык инфраструктура чогуу колдонулган альтернативдүү туруктуулук спецификациясы катары бааланган.

Булактагы Figure 2 жана Figure 3 эмнени көрсөтөт?

Булактагы Figure 2де 2004–2024 мезгилинде өлкөлөрдүн жан башына ИДПсы жана PCA негизиндеги DFI индекси өзүнчө убакыт катарлары катары көрсөтүлгөн. Жан башына ИДП жалпысынан өсөт, бирок өлкөлөрдүн ортосунда деңгээл айырмачылыктары бар. DFI индексинде да жалпы өсүш байкалат, бирок өлкөлөрдүн траекториялары бирдей эмес.

Figure 3 жылдык региондук орточо деңгээлде DFI менен log жан башына ИДП убакыт ичинде негизинен бир багытта кыймылдай турганын жана scatter көрүнүшүндө оң сызыктуу байланыш бар экенин көрсөтөт. Булактын өзү бул визуалдык көрүнүш сүрөттөмөлүү экенин жана себептүүлүктү көрсөтпөй турганын ачык белгилейт.

Figure 2–3төгү бардык жылдык чекиттер өзүнчө сандык таблица катары жарыяланбагандыктан, Verianla графиктин пикселдик позицияларынан так жылдык маанилерди чыгарбайт.

Сүрөттөмөлүү корреляциялар

*** белгиси булакта p<0,01 дегенди билдирет. Бул корреляциялар эки тараптуу байланыштарды гана көрсөтөт жана регрессиядагы контролдук өзгөрмөлөрдүн ордун баспайт.

Оң DFI–Өсүш Байланышы Себептүүлүктүн Далилиби?

Жок. FE, Driscoll–Kraay, PMG жана IV-FE баалоолорунун бир багытта жыйынтык бериши байланыштын ар түрдүү спецификацияларда туруктуу экенин колдойт; бирок өзгөчө IV-FE моделдеринде инструменттин экзогендүүлүгүн түздөн-түз текшерүүгө мүмкүн болбогондуктан, изилдөө санариптик финансылык инклюзиянын жан башына ИДПга так себептик таасирин белгилебейт.

Негизги панелдик модель

Булактын негизги регрессиялык модели:

\[ \ln GDPpc_{it} = \alpha_i + \beta_1DFI_{it} + \beta_2popgrowth_{it} + \beta_3goveff_{it} + \beta_4\ln GFCF_{it} + \beta_5\ln trade_{it} + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

түрүндө.

• \(\ln GDPpc_{it}\): i өлкөсүнүн t жылындагы жан башына реалдуу ИДПсынын натуралдык логарифми.
• \(DFI_{it}\): PCA негизиндеги санариптик жеткиликтүүлүк / DFI баллы.
• \(popgrowth_{it}\): калктын жылдык өсүш темпи.
• \(goveff_{it}\): өкмөттүн натыйжалуулугу.
• \(GFCF_{it}\): дүң негизги капиталдын түзүлүшү.
• \(trade_{it}\): соода ачыктыгы.
• \(\alpha_i\): байкалбаган, убакыт боюнча өзгөрбөгөн өлкөлүк таасирлер.
• \(\lambda_t\): жылдык fixed effects.
• \(\varepsilon_{it}\): калдык мүчө.

Моделде көз каранды өзгөрмө логарифмдик, ал эми DFI стандартташтырылган PCA баллы. Ошондуктан \(\beta_1\) DFI пайызынын экономикалык өсүш пайызына түз эластиктиги эмес.

Эмне үчүн fixed effects колдонулган?

Борбордук Азия өлкөлөрү институционалдык түзүлүшү, географиясы, финансылык системасы жана экономикалык түзүлүшү боюнча бири-биринен айырмаланат. Fixed-effects ыкмасы убакыт ичинде өзгөрбөгөн, байкалбаган өлкөлүк өзгөчөлүктөрдү өлкөгө мүнөздүү туруктуу таасирлер аркылуу контролдоону көздөйт.

Диагностикалык тесттер эмнени көрсөттү?

• Орточо VIF болжол менен 2,1; булак салттуу чектерден жогору олуттуу multicollinearity тапкан эмес.
• Levin–Lin–Chu panel unit-root тесттеринде колдонулган өзгөрмөлөр үчүн p маанилери 0,05тен төмөн.
• Беш өлкөлүк моделде modified Wald тести топтор боюнча гетероскедастиканы көрсөткөн: \(\chi^2=90.67,\;p<0.001\).
• Төрт өлкөлүк моделдерде гетероскедастика үчүн статистикалык далил табылган эмес.
• Pesaran CD тесттеринде p маанилери 0,40–0,79 аралыгында; булак кесилиштер аралык көз карандылык үчүн маанилүү далил тапкан эмес.
• Wooldridge тести үч моделдин баарында биринчи даражадагы сериялык корреляция бар экенин көрсөткөн.

Ошондуктан булак негизги тыянактарда гетероскедастикага жана сериялык корреляцияга туруктуу Driscoll–Kraay стандарттык каталарын берет.

Негизги FE / Driscoll–Kraay жыйынтыктары

Өкмөттүн натыйжалуулугу жана дүң негизги капиталдын түзүлүшү негизги моделдерде оң жана маанилүү. Калктын өсүшү жана жалпы соода ачыктыгы болсо терс жана маанилүү коэффициент берген. Соода коэффициентинин чечмелениши кийин импорт менен экспортту бөлүү аркылуу өзүнчө текшерилген.

PMG узак мөөнөттүү жыйынтыктары

Терс error-correction term бааланган узак мөөнөттүү тең салмакка карай ыңгайлашуу менен шайкеш келет. Бирок PMGнин асимптотикалык касиеттери кесилиш бирдиктери өтө аз болгон үлгүлөрдө азыраак ишенимдүү болушу мүмкүн. Ошондуктан булак PMGни негизги себептик далил эмес, кошумча узак мөөнөттүү анализ катары колдонот.

IV-FE жыйынтыктары

Потенциалдуу reverse-causality көйгөйүн изилдөө үчүн тиешелүү DFI индексинин биринчи кечигүүсү чыгарылган инструмент катары колдонулган.

Бул статистикалар инструмент биринчи баскычта күчтүү байланышта экенин жана underidentification көйгөйү көрүнбөй турганын колдойт. Бирок күчтүү инструмент жарактуу экзогендик инструмент дегенди билдирбейт. Ар бир модель бир чыгарылган инструмент менен exactly identified болгондуктан, инструменттин экзогендүүлүгүн текшере турган overidentification тестин жүргүзүүгө болбойт. Ошондуктан булак IV-FE баалоолорун себептүүлүктүн далили катары кабыл албайт.

Өлкөлөр Арасында Бирдей DFI–ИДП Байланышы Байкалабы?

Жок. DFI–жан башына ИДП байланышынын бааланган көлөмү Борбордук Азиянын беш экономикасында олуттуу айырмаланат жана DFI-өлкө өз ара аракеттенүүлөрүнүн биргелешкен тесттери бардык спецификацияларда p<0,001 жыйынтыгын берет.

*** белгиси p<0,01 дегенди билдирет. Өз ара аракеттенүү тесттеринин p маанилери p<0,001.

Бул коэффициенттердин көлөмү өлкөлөрдүн санариптик финансылык өнүгүү рейтингин билдирбейт. Мисалы, Түркмөнстан үчүн чоңураак маржиналдык коэффициент алынганы Түркмөнстандын DFI деңгээли Казакстандан жогору экенин көрсөтпөйт. Коэффициент тиешелүү үлгү жана модель ичинде PCA баллы менен log жан башына ИДПнын ортосундагы бааланган байланыштын көлөмүн гана билдирет.

Соода ачыктыгындагы терс коэффициент кантип изилденген?

Негизги моделдерде жалпы соода ачыктыгы терс коэффициент берген. Изилдөөчүлөр мунун экспорттонбу же импорттонбу келип чыкканын көрүү үчүн жалпы сооданы эки компонентке бөлүшкөн.

Беш өлкөлүк моделде импорт коэффициенти −0,200 жана p<0,01 болсо, экспорт маанилүү эмес. Бирок төрт өлкөлүк моделдерде экспорт да, импорт да статистикалык жактан маанилүү эмес. Ошондуктан булак терс жалпы соода коэффициентин бүт Борбордук Азия үчүн өзгөрбөс региондук өзгөчөлүк катары чечмелөөгө болбой турганын белгилейт.

Импортко көз карандылык, ички өндүрүш потенциалы же соода түзүмү мүмкүн болгон түшүндүрмөлөр катары талкууланган; изилдөө бул механизмдерди түздөн-түз текшерген эмес.

Саясат жагынан булак эмнени сунуштайт?

Булак жыйынтыктарды түздөн-түз себептик саясат таасирлери катары көрсөтпөстөн, өлкөгө мүнөздүү саясат артыкчылыктарын талкуулайт:

• Казакстан: санариптик финансылык кызматтардын колдонуу, сапат жана коопсуздук өлчөмдөрүн; киберкоопсуздукту жана санариптик финансылык сабаттуулукту өнүктүрүү.
• Өзбекстан: санариптик финансылык инфраструктураны кеңейтүү менен катар санариптик финансылык куралдарды ишкердик ишмердикке интеграциялоону колдоо.
• Кыргыз Республикасы жана Тажикстан: өзгөчө финансылык кызматтар жетишсиз болгон топтор үчүн ишенимдүү байланышты жана негизги финансылык жеткиликтүүлүктү бекемдөө.
• Түркмөнстан: кеңири санариптик финансылык жеткиликтүүлүк үчүн негизги санариптик жана финансылык инфраструктура шарттарын өнүктүрүү.

Бүткүл региондо институционалдык сапат, керектөөчүлөрдү коргоо, киберкоопсуздук жана санариптик/финансылык сабаттуулук санариптик инфраструктураны толуктоочу факторлор катары каралат.

Бул сунуштар изилдөө жыйынтыктарынан чыгарылган саясаттык тыянактар; изилдөөдө саясаттык кийлигишүүнүн randomize же quasi-experimental себептик таасири өлчөнгөн эмес.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• 2004–2024 мезгилинде PCA негизиндеги санариптик жеткиликтүүлүк индекси менен жан башына реалдуу ИДПнын ортосунда оң жана статистикалык жактан маанилүү байланыш бар.
• Бул оң белги беш өлкө жана төрт өлкө үлгүлөрүндө жана ар түрдүү индекс спецификацияларында сакталган.
• PMG моделдери оң узак мөөнөттүү DFI байланышын көрсөткөн.
• IV-FE моделдери негизги жыйынтык менен бир багытта оң коэффициенттерди берген.
• Өлкө-өз ара аракеттенүү моделдери DFI–ИДП байланышынын көлөмү өлкөлөр боюнча айырмаланарын көрсөткөн.
• Өкмөттүн натыйжалуулугу жана дүң негизги капиталдын түзүлүшү негизги моделдерде жан башына ИДП менен оң байланышта.
• Калктын өсүшү негизги моделдерде жан башына ИДП менен терс байланышта.
• DFI коэффициенти жалпы соода экспорт менен импортко бөлүнгөндө да оң жана маанилүү бойдон калган.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар жана чектөөлөр

• Изилдөө санариптик финансылык инклюзия экономикалык өсүштү так себептик түрдө жогорулатарын далилдебейт.
• Негизги DFI индекси санариптик төлөмдөрдү пайдаланууну, мобилдик акчаны пайдаланууну, эсепке ээлик кылууну же реалдуу санариптик транзакциялардын көлөмүн түздөн-түз өлчөбөйт.
• DFI индекси сапат, колдонуу интенсивдүүлүгү жана финансылык сабаттуулук өлчөмдөрүн камтыбайт.
• Беш өлкөлүк чакан кесилиш өлчөмү PMG жыйынтыктарынын жалпылануусун жана асимптотикалык ишенимдүүлүгүн чектейт.
• Кеңейтилген модель төрт өлкөнү гана камтыйт.
• IV моделдери exactly identified болгондуктан инструменттин экзогендүүлүгүн overidentification тести менен баалоого болбойт.
• Жыйынтыктарды Борбордук Азиядан тышкаркы өткөөл же өнүгүп келе жаткан экономикаларга автоматтык түрдө жалпылоого болбойт.
• Өлкөлөр аралык гетерогендүүлүк кайсы конкреттүү санариптик, институционалдык же финансылык фактордон келип чыккандыгы түздөн-түз ажыратылган эмес.
• Жакырчылык, киреше теңсиздиги, үй чарбаларынын жыргалчылыгы, ишкердик, фирмалардын өндүрүмдүүлүгү жана эмгек рыногу сыяктуу микроэкономикалык механизмдер түздөн-түз изилденген эмес.
• Терс соода коэффициенти бүт регион үчүн туруктуу структуралык жыйынтык эмес; ал үлгүнүн курамына сезимтал.

Келечектеги изилдөө

Булак санариптик финансылык инклюзиянын кыйла кеңири өлчөмдөрүн түзүүнү; санариптик төлөмдөр, эсепке ээлик кылуу, мобилдик акча, финансылык сабаттуулук, кызмат сапаты жана колдонуу интенсивдүүлүгү сыяктуу өлчөмдөрдү кошууну сунуштайт.

Мындан тышкары, үй чарбалары жана фирмалар деңгээлиндеги микро маалыматтарды макроэкономикалык панелдик маалыматтар менен бириктирүү, күчтүүрөөк экзогендик инструменттерди же альтернативдүү identification стратегияларын колдонуу жана өлкө деңгээлиндеги гетерогендүүлүк кайсы механизмдер аркылуу пайда болорун изилдөө сунушталат.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Маалымат топтому

Маалымат булактары

Макроэкономикалык көрсөткүчтөр Дүйнөлүк банктын World Development Indicators (WDI) маалымат базасынан, өкмөттүн натыйжалуулугу сыяктуу институционалдык маалыматтар Worldwide Governance Indicators (WGI) маалымат базасынан алынган.

Салыштырууга мүмкүнчүлүктү жогорулатуу үчүн индекс кирүүлөрү стандартташтырылган, ал эми жан башына реалдуу ИДП туруктуу 2015 АКШ доллары менен колдонулуп, натуралдык логарифмге айландырылган.

PCAнын изилдөө агымындагы ролу

1. Мобилдик уюлдук байланыш абоненттери жана интернетти пайдалануу тандалды.
2. Өзгөрмөлөр ар кандай өлчөө масштабдарын жоюу үчүн стандартташтырылды.
3. PCA колдонулду.
4. Биринчи негизги компонент чыгарылды.
5. PC1 баллы DFI курама индекси катары колдонулду.
6. Кеңейтилген төрт өлкөлүк моделде коммерциялык банк филиалдары кошумча финансылык жеткиликтүүлүк көрсөткүчү катары кошулду.

Негизги эконометрикалык стратегия

1. Fixed-effects панелдик баалоо.
2. Диагностикалык тесттер: LLC, VIF, modified Wald, Pesaran CD жана Wooldridge.
3. Driscoll–Kraay стандарттык каталары менен туруктуу тыянак чыгаруу.
4. PMG менен узак мөөнөттүү тең салмак жана кыска мөөнөттүү динамика.
5. Биринчи кечиктирилген DFI менен IV-FE кошумча endogeneity анализи.
6. Жалпы сооданы экспорт жана импортко бөлүү.
7. DFI × өлкө өз ара аракеттенүүлөрү жана өлкө деңгээлиндеги маржиналдык таасирлер.
8. Өз ара аракеттенүүлөрдүн биргелешкен маанилүүлүгүн F тести менен текшерүү.

PCA жыйынтыктарынын техникалык кыскача мазмуну

Негизги жыйынтыктарды ыкмалар боюнча салыштыруу

H1 жана H2ни баалоо

H1: Булак колдонгон моделдерде PCA негизиндеги DFI индекси жан башына ИДП менен оң жана маанилүү байланыш көрсөткөн. Ошондуктан H1 изилдөөнүн байланыш алкагында колдоого алынат.

H2: DFI-өлкө өз ара аракеттенүүлөрүнүн биргелешкен F тесттери бардык моделдерде маанилүү жана өлкөлөр боюнча маржиналдык таасирлер байкаларлык айырмаланат. Ошондуктан H2 колдоого алынат.

H1дин колдоого алынышы себептик өсүш таасири далилденди дегенди билдирбейт. Булактын жыйынтык бөлүгү да натыйжаны ачык түрдө “positive association” деп чектейт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Digital Financial Inclusion and Long-Run Economic Growth in Central Asian Transition Economies: Evidence from a PCA-Based Index.

Авторлор: Aida Saparbek, Laila Bimendiyeva жана Mathews Nkhoma.

Жооптуу автор: Aida Saparbek.

Аффилиация 1: Higher School of Economics and Business, Al-Farabi Kazakh National University, Almaty 050040, Kazakhstan.

Аффилиация 2: College of Business and Law, RMIT University, Melbourne, VIC 3000, Australia.

Журнал: Economies.

Басма: MDPI.

Том / макала: 14, 458.

DOI: 10.3390/economies14100458.

Жөнөтүлгөн: 6 сентябрь 2026.

Ревизия: 26 сентябрь 2026.

Кабыл алынган: 28 сентябрь 2026.

Жарыяланган: 8 октябрь 2026.

Академиялык редактор: Weixin Yang.

Булактын түрү: Рецензияланган эмпирикалык панелдик-эконометрикалык изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

JEL классификациясы: O47; O16; G21; O33.

Ачкыч сөздөр: digital financial inclusion; economic growth; Central Asia; transition economies; PCA-based index; cross-country heterogeneity.

Изилдөө мезгили: 2004–2024.

Өлкөлөр: Казакстан, Кыргыз Республикасы, Өзбекстан, Тажикстан жана Түркмөнстан.

Негизги үлгү: 5 өлкө, 105 байкоо.

Альтернативдүү үлгү: Түркмөнстандан башка 4 өлкө, 84 байкоо.

Негизги DFI кирүүлөрү: 100 адамга эсептелген мобилдик уюлдук байланыш абоненттери жана интернетти пайдаланган адамдардын калкка катышы.

Кеңейтилген индекс: мобилдик жана интернет көрсөткүчтөрүнө 100.000 чоң кишиге эсептелген коммерциялык банк филиалдары кошулган.

Көз каранды өзгөрмө: жан башына реалдуу ИДП, туруктуу 2015 АКШ доллары, натуралдык логарифм.

Контролдор: калктын өсүшү, өкмөттүн натыйжалуулугу, дүң негизги капиталдын түзүлүшү жана соода ачыктыгы.

Негизги ыкма: өлкө жана жыл таасирлерин камтыган fixed-effects панелдик баалоо; Driscoll–Kraay стандарттык каталары.

Кошумча ыкмалар: PMG, IV-FE, trade decomposition жана DFI-country interaction/marginal-effects анализи.

IV инструменти: тиешелүү DFI индексинин биринчи кечигүүсү.

Маалымат булактары: World Bank World Development Indicators (WDI) жана Worldwide Governance Indicators (WGI).

Маалыматка жетүү датасы: 25 сентябрь 2026.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Institutional Review Board: колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Колдонулган WDI жана WGI маалыматтары жалпыга ачык.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Автордук салымдар: Концептуалдаштыруу Aida Saparbek; методология Laila Bimendiyeva жана Mathews Nkhoma; валидация Laila Bimendiyeva жана Mathews Nkhoma; формалдык анализ, изилдөө жана маалыматтарды курациялоо Aida Saparbek; алгачкы долбоор Aida Saparbek; кароо жана редакциялоо үч автор; визуалдаштыруу Aida Saparbek; консультация Laila Bimendiyeva жана Mathews Nkhoma.

Негизги өлчөө чектөөсү: PCA негизиндеги DFI индекси санариптик финансынын пайдалануу, сапат жана интенсивдүүлүк өлчөмдөрүн түздөн-түз өлчөбөйт. Санариптик төлөмдөр, эсепке ээлик кылуу, мобилдик акча жана финансылык сабаттуулук негизги индекске кирбейт.

Негизги себептүүлүк чектөөсү: IV-FE моделдери exactly identified; excluded instrument экзогендүүлүгүн overidentification тести менен текшерүүгө болбойт. Ошондуктан жыйынтыктар себептик таасир эмес, оң байланыш катары көрсөтүлүшү керек.

PMG чектөөсү: Беш же төрт кесилиш бирдигинин болушу PMGнин асимптотикалык касиеттери жагынан чакан үлгү көйгөйүн жаратат; жыйынтыктар кошумча мүнөздө.

Жалпылоо чектөөсү: Жыйынтыктар Борбордук Азиянын беш өткөөл экономикасынан алынган жана башка региондорго автоматтык түрдө жалпыланбашы керек.

Микро-механизм чектөөсү: Жакырчылык, кирешени бөлүштүрүү, үй чарбаларынын жыргалчылыгы, ишкердик, фирмалардын өндүрүмдүүлүгү жана эмгек рыногу каналдары түздөн-түз текшерилген эмес.