PCA əsaslı rəqəmsal maliyyə inklüzivliyi indeksi (DFI index), mobil rabitə abunəlikləri ilə internet istifadəsindəki ortaq dəyişimi əsas komponentlər təhlili vasitəsilə birləşdirən və bu tədqiqatda rəqəmsal maliyyə inklüzivliyinin xüsusilə rəqəmsal çıxış və hazırlıq ölçüsünü təmsil edən kompozit ölçüdür. Tədqiqat Qazaxıstan, Qırğız Respublikası, Özbəkistan, Tacikistan və Türkmənistanı 2004–2024 dövründə araşdırır; əsas qiymətləndirmələrdə fixed effects (FE), Driscoll–Kraay (DK) standart xətaları, pooled mean group (PMG) və instrumental-variable fixed effects (IV-FE) metodlarından istifadə edir. Əsas modellərdə daha yüksək PCA əsaslı DFI balları daha yüksək real adambaşına ÜDM ilə müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli şəkildə əlaqəlidir. Bununla belə, tədqiqat bu əlaqənin səbəb-nəticə xarakteri daşıdığını qəti şəkildə göstərmir.

Beş ölkə üzrə əsas modeldə mobil rabitə abunəlikləri və internet istifadəsi ilə yaradılan birinci əsas komponentin özqiyməti 1,657-dir və ümumi variasiyanın %82,84-ni izah edir. Hər iki dəyişənin PC1 faktor yükü 0,707-dir. Dörd ölkə üzrə əsas modeldə PC1 variasiyanın %84,30-nu izah edir. Bank filiallarının da əlavə edildiyi genişləndirilmiş dörd ölkə modelində isə PC1-in izah etdiyi variasiya %56,26-ya enir və PC2 özqiyməti 1,063-ə yüksəlir. Buna görə genişləndirilmiş indeks əsas indekslə müqayisədə daha zəif birölçülü quruluşa malikdir və birbaşa rəqəmsal maliyyə xidmətlərindən istifadə göstəricisi kimi şərh edilməməlidir.

Əsas FE/DK qiymətləndirmələrində DFI əmsalı beş ölkə üçün 0,192; dörd ölkə üzrə əsas modeldə 0,164 və genişləndirilmiş dörd ölkə modelində 0,165-dir. Hər üç əmsal %1 əhəmiyyətlilik səviyyəsindədir. PMG qiymətləndirmələrində uzunmüddətli DFI əmsalları beş ölkə üçün 0,177 və genişləndirilmiş dörd ölkə üçün 0,182-dir. IV-FE nəticələri də müvafiq olaraq 0,188, 0,179 və 0,181 müsbət əmsallar verir.

Lakin asılı dəyişən illik iqtisadi artım tempi deyil, təbii loqarifmi alınmış real adambaşına ÜDM səviyyəsidir. Eyni qaydada, DFI əmsalındakı bir vahid də internet istifadəsində və ya mobil maliyyə istifadəsində bir faiz bəndlik artım deyil; standartlaşdırılmış PCA balındakı bir vahidlik dəyişiklikdir. Buna görə əmsallar birbaşa “DFI %1 artdıqda ÜDM %X artdı” şəklində oxunmamalıdır.

Ölkə-qarşılıqlı təsir təhlilində DFI ilə adambaşına ÜDM arasındakı əlaqənin böyüklüyü ölkələr arasında əhəmiyyətli şəkildə fərqlənmişdir. Beş ölkə modelində qiymətləndirilən marjinal təsirlər Qazaxıstan üçün 0,107, Qırğız Respublikası üçün 0,177, Tacikistan üçün 0,299, Türkmənistan üçün 0,376 və Özbəkistan üçün 0,255-dir. Birgə qarşılıqlı təsir testi F=330,83 və p<0,001-dir. Bu nəticə vahid regional siyasət fərziyyəsi əvəzinə ölkələrin rəqəmsal hazırlıq, maliyyə sisteminin yetkinliyi və institusional şəraitindəki fərqlərin nəzərə alınmasını dəstəkləyir.

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti səbəb-nəticə əlaqəsidir. Birinci gecikdirilmiş DFI dəyişənini alət kimi istifadə edən IV-FE modellərində alət güclü görünür, lakin modellər exactly identified olduğuna görə xaric edilmiş alətin ekzogenliyi overidentification testi ilə qiymətləndirilə bilmir. Buna görə tədqiqat müsbət və uzunmüddətli əlaqə üçün empirik sübut təqdim edir; rəqəmsal maliyyə inklüzivliyinin adambaşına ÜDM-i səbəb-nəticə yolu ilə artırdığını sübut etmir.

Tədqiqat hansı problemi araşdırır?

Rəqəmsal maliyyə xidmətləri fiziki bank filiallarından asılılığı azaldaraq maliyyə çıxışını genişləndirə bilər. Mobil cihazlar, internet bankçılığı, rəqəmsal ödəniş sistemləri və elektron maliyyə kanalları əməliyyat xərclərini azalda və uzaq bölgələrdə yaşayan ev təsərrüfatları ilə müəssisələrin maliyyə sistemində iştirakını asanlaşdıra bilər.

Bununla belə, rəqəmsal bağlantıya malik olmaq maliyyə xidmətlərindən həqiqətən istifadə edildiyi demək deyil. Bir şəxsin internetə və ya mobil telefona çıxışının olması; rəqəmsal ödəniş etməsi, rəqəmsal hesaba sahib olması, mobil puldan istifadə etməsi və ya maliyyə xidmətlərindən səmərəli istifadə etməsi ilə eyni anlayış deyil.

Bu fərq tədqiqat üçün mərkəzi əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiya üzrə 2004–2024 dövrünü əhatə edən uyğunlaşdırılmış illik rəqəmsal ödəniş, mobil pul və hesab istifadəsi məlumatları bütün ölkələrdə mövcud olmadığı üçün tədqiqatçılar müşahidə edilə bilən rəqəmsal çıxış göstəricilərindən PCA indeksi yaratmışlar.

Tədqiqat niyə Mərkəzi Asiyanı araşdırır?

Təhlil beş keçid iqtisadiyyatını əhatə edir:

• Qazaxıstan,
• Qırğız Respublikası,
• Özbəkistan,
• Tacikistan,
• Türkmənistan.

Bu ölkələr ortaq regional və tarixi xüsusiyyətlərə malik olsalar da, rəqəmsal infrastruktur, maliyyə sisteminin yetkinliyi, institusional keyfiyyət və adambaşına gəlir baxımından homogen deyillər. Buna görə tədqiqatın ikinci hipotezi DFI–artım əlaqəsinin ölkələr arasında eyni olmayacağını nəzərdə tutur.

Əsas beş ölkə paneli 2004–2024 dövründə 105 ölkə-il müşahidəsindən ibarətdir. Türkmənistan üçün bank filialları barədə məlumat mövcud olmadığından dörd ölkə modellərində Türkmənistan çıxarılmış və müşahidələrin sayı 84 olmuşdur.

Tədqiqatın hipotezləri

H1: Rəqəmsal maliyyə inklüzivliyi uzunmüddətli iqtisadi artımla müsbət əlaqəlidir.

H2: Rəqəmsal maliyyə inklüzivliyi ilə iqtisadi artım arasındakı əlaqə ölkələr üzrə fərqlənir.

Nəzəri fon

Mənbə bir-birini tamamlayan üç nəzəri çərçivədən istifadə edir.

• Financial Deepening Theory: daha inkişaf etmiş maliyyə sistemlərinin əmanətlərin səfərbər edilməsini və kapitalın bölgüsünü yaxşılaşdırmaqla investisiyanı dəstəkləyə biləcəyini irəli sürür.
• Endogenous Growth Theory: insan kapitalının, texnoloji yeniliyin və bilik yığımının uzunmüddətli artımın endogen mənbələri olduğunu vurğulayır.
• Financial Intermediation Theory: maliyyə vasitəçiliyinin əməliyyat və informasiya xərclərini azaltmaqla iqtisadi fəaliyyəti dəstəkləyə biləcəyini müdafiə edir.

Bu nəzəriyyələr rəqəmsal maliyyənin mümkün artım kanallarını izah etmək üçün istifadə olunur. Lakin tədqiqatın ekonometrik nəticələri bu kanalların hər birinin ayrıca səbəb-nəticə əsasında reallaşdığını ölçmür.

PCA Əsaslı DFI İndeksi Əslində Nəyi Ölçür?

Əsas DFI indeksi rəqəmsal maliyyə xidmətlərindən faktiki istifadə həcmini deyil, mobil bağlantı və internet istifadəsinin ortaq variasiyasından törədilən rəqəmsal çıxış və hazırlıq şərtlərini ölçür; genişləndirilmiş modeldə bank filiallarının əlavə edilməsi isə indeksi daha geniş maliyyə infrastrukturu ölçüsünə daşıyır.

Əsas beş ölkə indeksi

PC1 özqiyməti 1,657 və izah edilən ümumi variasiya %82,84-dür. Bərabər 0,707 yüklər iki rəqəmsal çıxış göstəricisinin birinci əsas komponentə təxminən bərabər töhfə verdiyini göstərir.

Dörd ölkə üzrə əsas indeks

Türkmənistan çıxarıldıqda mobil abunəlik və internet istifadəsinə əsaslanan dörd ölkə modelində PC1 özqiyməti 1,686 və izah edilən variasiya %84,30-dur. Hər iki faktor yükü yenə 0,707-dir.

Genişləndirilmiş dörd ölkə indeksi

Bu modeldə PC1 özqiyməti 1,688 və variasiyanın izah olunma nisbəti %56,26-dır. PC2 özqiyməti 1,063, PC3 özqiyməti 0,249-dur. PC2-nin Kaiser həddi olan 1-dən yuxarı qalması bank filialı dəyişəninin əlavə edilməsi ilə birölçülü quruluşun əsas modellə müqayisədə zəiflədiyini göstərir.

Bank filialları ənənəvi maliyyə çıxışının göstəricisidir və rəqəmsal maliyyədən faktiki istifadə deyil. Buna görə genişləndirilmiş indeks rəqəmsal çıxış şərtləri ilə daha geniş maliyyə infrastrukturunun birlikdə istifadə edildiyi alternativ möhkəmlik spesifikasiyası kimi qiymətləndirilmişdir.

Mənbə Şəkil 2 və Şəkil 3 nəyi göstərir?

Mənbə Şəkil 2-də 2004–2024 dövründə ölkələrin adambaşına ÜDM-i və PCA əsaslı DFI indeksi ayrı zaman sıraları kimi göstərilir. Adambaşına ÜDM ümumilikdə yüksəlsə də, ölkələr arasında səviyyə fərqləri mövcuddur. DFI indeksində də ümumi yüksəliş müşahidə olunur, lakin ölkələrin trayektoriyaları eyni deyil.

Şəkil 3 illik regional orta səviyyədə DFI və log adambaşına ÜDM-in zaman ərzində ümumiyyətlə eyni istiqamətdə hərəkət etdiyini və scatter görünüşündə müsbət xətti əlaqə olduğunu göstərir. Mənbənin özü bu vizual nümunənin təsviri olduğunu və səbəb-nəticə əlaqəsi göstərmədiyini açıq şəkildə bildirir.

Şəkil 2–3-dəki bütün illik nöqtələr ayrıca rəqəmsal cədvəl kimi dərc edilmədiyindən Verianla qrafikin piksel mövqelərindən dəqiq illik dəyərlər çıxarmır.

Təsviri korrelyasiyalar

*** işarəsi mənbədə p<0,01 deməkdir. Bu korrelyasiyalar yalnız ikitərəfli əlaqələri göstərir və reqressiya nəzarət dəyişənlərini əvəz etmir.

Müsbət DFI–Artım Əlaqəsi Səbəb-Nəticə Sübutudurmu?

Xeyr. FE, Driscoll–Kraay, PMG və IV-FE qiymətləndirmələrinin eyni istiqamətdə nəticə verməsi əlaqənin müxtəlif spesifikasiyalarda sabit olduğunu dəstəkləyir; lakin xüsusilə IV-FE modellərində alətin ekzogenliyinin birbaşa sınana bilməməsi səbəbindən tədqiqat rəqəmsal maliyyə inklüzivliyinin adambaşına ÜDM üzərində qəti səbəb-nəticə təsirini müəyyən etmir.

Əsas panel modeli

Mənbənin əsas reqressiya modeli:

\[ \ln GDPpc_{it} = \alpha_i + \beta_1DFI_{it} + \beta_2popgrowth_{it} + \beta_3goveff_{it} + \beta_4\ln GFCF_{it} + \beta_5\ln trade_{it} + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

şəklindədir.

• \(\ln GDPpc_{it}\): i ölkəsinin t ilində real adambaşına ÜDM-inin təbii loqarifmi.
• \(DFI_{it}\): PCA əsaslı rəqəmsal çıxış / DFI balı.
• \(popgrowth_{it}\): illik əhali artım tempi.
• \(goveff_{it}\): dövlət idarəetməsinin effektivliyi.
• \(GFCF_{it}\): ümumi əsas kapitalın formalaşması.
• \(trade_{it}\): ticarət açıqlığı.
• \(\alpha_i\): müşahidə olunmayan zaman-invariant ölkə təsirləri.
• \(\lambda_t\): il üzrə sabit təsirlər.
• \(\varepsilon_{it}\): qalıq termini.

Modeldə asılı dəyişən loqarifmik, DFI isə standartlaşdırılmış PCA balıdır. Buna görə \(\beta_1\) DFI faizinin iqtisadi artım faizi üzərində birbaşa elastikliyi deyil.

Niyə fixed effects istifadə edildi?

Mərkəzi Asiya ölkələri institusional quruluş, coğrafiya, maliyyə sistemi və iqtisadi struktur baxımından bir-birindən fərqlənir. Fixed-effects yanaşması zaman ərzində dəyişməyən müşahidə olunmayan ölkə xüsusiyyətlərini ölkəyə məxsus sabit təsirlər vasitəsilə nəzarətdə saxlamağı hədəfləyir.

Diaqnostik testlər nə göstərdi?

• Orta VIF təxminən 2,1-dir; mənbə ənənəvi hədlərin üzərində ciddi multicollinearity aşkar etməmişdir.
• Levin–Lin–Chu panel unit-root testlərində istifadə olunan dəyişənlər üçün p dəyərləri 0,05-dən aşağıdır.
• Beş ölkə modelində modified Wald testi qruplar üzrə heteroskedastiklik göstərmişdir: \(\chi^2=90.67,\;p<0.001\).
• Dörd ölkə modellərində heteroskedastiklik üçün statistik sübut tapılmamışdır.
• Pesaran CD testlərində p dəyərləri 0,40–0,79 arasındadır; mənbə kəsiklərarası asılılıq üçün əhəmiyyətli sübut tapmamışdır.
• Wooldridge testi hər üç modeldə birinci dərəcəli serial korrelyasiya olduğunu göstərmişdir.

Buna görə mənbə əsas nəticələrdə heteroskedastiklik və serial korrelyasiyaya dayanıqlı Driscoll–Kraay standart xətalarını hesabat verir.

Əsas FE / Driscoll–Kraay nəticələri

Dövlət idarəetməsinin effektivliyi və ümumi əsas kapitalın formalaşması əsas modellərdə müsbət və əhəmiyyətlidir. Əhali artımı və ümumi ticarət açıqlığı isə mənfi və əhəmiyyətli əmsal vermişdir. Ticarət əmsalının şərhi daha sonra idxal və ixracın ayrılması ilə ayrıca sınanmışdır.

PMG uzunmüddətli nəticələri

Mənfi error-correction term qiymətləndirilmiş uzunmüddətli tarazlığa doğru uyğunlaşma ilə uzlaşır. Lakin PMG-nin asimptotik xüsusiyyətləri kəsik vahidlərinin sayı çox az olan nümunələrdə daha az etibarlı ola bilər. Buna görə mənbə PMG-ni əsas səbəb-nəticə sübutu deyil, tamamlayıcı uzunmüddətli təhlil kimi istifadə edir.

IV-FE nəticələri

Potensial reverse-causality problemini araşdırmaq məqsədilə müvafiq DFI indeksinin birinci gecikməsi xaric edilmiş alət kimi istifadə olunmuşdur.

Bu statistikalar alətin birinci mərhələdə güclü şəkildə əlaqəli olduğunu və underidentification probleminin görünmədiyini dəstəkləyir. Lakin güclü alət etibarlı ekzogen alət demək deyil. Hər model bir xaric edilmiş alətlə exactly identified olduğundan alətin ekzogenliyini sınayan overidentification testi aparıla bilmir. Buna görə mənbə IV-FE qiymətləndirmələrini səbəb-nəticə sübutu kimi qəbul etmir.

Ölkələr Arasında Eyni DFI–ÜDM Əlaqəsi Müşahidə Olunurmu?

Xeyr. DFI–adambaşına ÜDM əlaqəsinin qiymətləndirilmiş böyüklüyü beş Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatında əhəmiyyətli şəkildə fərqlənir və DFI-ölkə qarşılıqlı təsirlərinin birgə testləri bütün spesifikasiyalarda p<0,001 nəticəsini verir.

*** işarəsi p<0,01 deməkdir. Qarşılıqlı təsir testlərinin p dəyərləri p<0,001-dir.

Bu əmsalların böyüklüyü ölkələrin rəqəmsal maliyyə inkişafı üzrə sıralaması deyil. Məsələn, Türkmənistan üçün daha böyük marjinal əmsalın əldə olunması Türkmənistanın DFI səviyyəsinin Qazaxıstandan yüksək olduğunu göstərmir. Əmsal yalnız müvafiq nümunə və model daxilində PCA balı ilə log adambaşına ÜDM arasındakı qiymətləndirilmiş əlaqənin böyüklüyünü ifadə edir.

Ticarət açıqlığındakı mənfi əmsal necə araşdırıldı?

Əsas modellərdə ümumi ticarət açıqlığı mənfi əmsal vermişdir. Tədqiqatçılar bunun ixracdan, yoxsa idxaldan qaynaqlandığını görmək üçün ümumi ticarəti iki komponentə ayırmışlar.

Beş ölkə modelində idxal əmsalı −0,200 və p<0,01 olduğu halda ixrac əhəmiyyətli deyil. Lakin dörd ölkə modellərində həm ixrac, həm də idxal statistik baxımdan əhəmiyyətsizdir. Buna görə mənbə mənfi ümumi ticarət əmsalının bütün Mərkəzi Asiya üçün dəyişməz regional xüsusiyyət kimi şərh edilməməli olduğunu bildirir.

İdxaldan asılılıq, yerli istehsal potensialı və ya ticarət strukturu mümkün izahlar kimi müzakirə edilmişdir; tədqiqat bu mexanizmləri birbaşa sınamamışdır.

Siyasət baxımından mənbə nə təklif edir?

Mənbə nəticələri birbaşa səbəb-nəticə xarakterli siyasət təsirləri kimi təqdim etmədən ölkələr üzrə siyasət prioritetlərini müzakirə edir:

• Qazaxıstan: rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin istifadə, keyfiyyət və təhlükəsizlik ölçülərinin; kibertəhlükəsizliyin və rəqəmsal maliyyə savadlılığının inkişaf etdirilməsi.
• Özbəkistan: rəqəmsal maliyyə infrastrukturunun genişləndirilməsi ilə yanaşı rəqəmsal maliyyə alətlərinin sahibkarlıq fəaliyyətlərinə inteqrasiyasının dəstəklənməsi.
• Qırğız Respublikası və Tacikistan: xüsusilə maliyyə xidmətləri ilə yetərincə əhatə olunmayan qruplar üçün etibarlı bağlantının və əsas maliyyə çıxışının gücləndirilməsi.
• Türkmənistan: daha geniş rəqəmsal maliyyə çıxışı üçün əsas rəqəmsal və maliyyə infrastrukturu şərtlərinin inkişaf etdirilməsi.

Bütün regionda institusional keyfiyyət, istehlakçıların müdafiəsi, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal/maliyyə savadlılığı rəqəmsal infrastrukturu tamamlayan amillər kimi nəzərdən keçirilir.

Bu tövsiyələr tədqiqat nəticələrindən çıxarılan siyasət nəticələridir; tədqiqatda siyasət müdaxiləsinin randomize və ya quasi-experimental səbəb-nəticə təsiri ölçülməmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• 2004–2024 dövründə PCA əsaslı rəqəmsal çıxış indeksi ilə real adambaşına ÜDM arasında müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli əlaqə vardır.
• Bu müsbət işarə beş ölkə və dörd ölkə nümunələrində və müxtəlif indeks spesifikasiyalarında qorunmuşdur.
• PMG modelləri müsbət uzunmüddətli DFI əlaqəsi göstərmişdir.
• IV-FE modelləri əsas nəticə ilə eyni istiqamətdə müsbət əmsallar vermişdir.
• Ölkə-qarşılıqlı təsir modelləri DFI–ÜDM əlaqəsinin böyüklüyünün ölkələr üzrə fərqləndiyini göstərmişdir.
• Dövlət idarəetməsinin effektivliyi və ümumi əsas kapitalın formalaşması əsas modellərdə adambaşına ÜDM ilə müsbət əlaqəlidir.
• Əhali artımı əsas modellərdə adambaşına ÜDM ilə mənfi əlaqəlidir.
• DFI əmsalı ümumi ticarət ixrac və idxala ayrıldıqda da müsbət və əhəmiyyətli qalmışdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr və məhdudiyyətlər

• Tədqiqat rəqəmsal maliyyə inklüzivliyinin iqtisadi artımı qəti şəkildə səbəb-nəticə yolu ilə artırdığını sübut etmir.
• Əsas DFI indeksi rəqəmsal ödəniş istifadəsini, mobil pul istifadəsini, hesab sahibliyini və ya faktiki rəqəmsal əməliyyat həcmini birbaşa ölçmür.
• DFI indeksi keyfiyyət, istifadə intensivliyi və maliyyə savadlılığı ölçülərini əhatə etmir.
• Beş ölkəlik kiçik kəsik ölçüsü PMG nəticələrinin ümumiləşdirilməsini və asimptotik etibarlılığını məhdudlaşdırır.
• Genişləndirilmiş model yalnız dörd ölkəni əhatə edir.
• IV modellərinin exactly identified olması səbəbindən alətin ekzogenliyi overidentification testi ilə qiymətləndirilə bilmir.
• Nəticələr Mərkəzi Asiyadan kənardakı keçid və ya inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlara avtomatik olaraq ümumiləşdirilə bilməz.
• Ölkələrarası heterogenliyin hansı konkret rəqəmsal, institusional və ya maliyyə amilindən qaynaqlandığı birbaşa ayrılmamışdır.
• Yoxsulluq, gəlir bərabərsizliyi, ev təsərrüfatı rifahı, sahibkarlıq, firma məhsuldarlığı və əmək bazarı kimi mikroiqtisadi mexanizmlər birbaşa araşdırılmamışdır.
• Mənfi ticarət əmsalı bütün region üçün sabit struktur nəticə deyil; nümunənin tərkibinə həssasdır.

Gələcək tədqiqat

Mənbə daha əhatəli rəqəmsal maliyyə inklüzivliyi ölçülərinin yaradılmasını; rəqəmsal ödənişlər, hesab sahibliyi, mobil pul, maliyyə savadlılığı, xidmət keyfiyyəti və istifadə intensivliyi kimi ölçülərin əlavə edilməsini təklif edir.

Bundan əlavə, ev təsərrüfatı və firma səviyyəli mikro məlumatların makroiqtisadi panel məlumatları ilə birləşdirilməsi, daha güclü ekzogen alətlərdən və ya alternativ identification strategiyalarından istifadə edilməsi və ölkə səviyyəli heterogenliyin hansı mexanizmlər vasitəsilə yarandığının araşdırılması təklif olunur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Məlumat dəsti

Məlumat mənbələri

Makroiqtisadi göstəricilər Dünya Bankının World Development Indicators (WDI) məlumat bazasından, dövlət idarəetməsinin effektivliyi kimi institusional məlumatlar isə Worldwide Governance Indicators (WGI) məlumat bazasından götürülmüşdür.

Müqayisəliliyi artırmaq məqsədilə indeks girişləri standartlaşdırılmış, real adambaşına ÜDM isə sabit 2015 ABŞ dolları ilə istifadə edilmiş və təbii loqarifmə çevrilmişdir.

PCA-nın tədqiqat axınındakı rolu

1. Mobil rabitə abunəlikləri və internet istifadəsi seçildi.
2. Dəyişənlər fərqli ölçmə miqyaslarını aradan qaldırmaq üçün standartlaşdırıldı.
3. PCA tətbiq edildi.
4. Birinci əsas komponent çıxarıldı.
5. PC1 balı DFI kompozit indeksi kimi istifadə edildi.
6. Dörd ölkə üzrə genişləndirilmiş modeldə kommersiya banklarının filialları əlavə maliyyə çıxışı göstəricisi kimi əlavə edildi.

Əsas ekonometrik strategiya

1. Fixed-effects panel qiymətləndirməsi.
2. Diaqnostik testlər: LLC, VIF, modified Wald, Pesaran CD və Wooldridge.
3. Driscoll–Kraay standart xətaları ilə möhkəm nəticəçıxarma.
4. PMG ilə uzunmüddətli tarazlıq və qısamüddətli dinamikalar.
5. Birinci gecikdirilmiş DFI ilə IV-FE tamamlayıcı endogeneity təhlili.
6. Ümumi ticarətin ixrac və idxala ayrılması.
7. DFI × ölkə qarşılıqlı təsirləri və ölkə səviyyəli marjinal təsirlər.
8. Qarşılıqlı təsirlərin birgə əhəmiyyətliliyinin F testi ilə sınanması.

PCA nəticələrinin texniki xülasəsi

Əsas nəticələrin metodlar üzrə müqayisəsi

H1 və H2-nin qiymətləndirilməsi

H1: Mənbənin istifadə etdiyi modellərdə PCA əsaslı DFI indeksi adambaşına ÜDM ilə müsbət və əhəmiyyətli əlaqə göstərmişdir. Buna görə H1 tədqiqatın əlaqə çərçivəsində dəstəklənir.

H2: DFI-ölkə qarşılıqlı təsirlərinin birgə F testləri bütün modellərdə əhəmiyyətlidir və ölkələr üzrə marjinal təsirlər nəzərəçarpacaq şəkildə fərqlənir. Buna görə H2 dəstəklənir.

H1-in dəstəklənməsi səbəb-nəticə xarakterli artım təsirinin sübut edilməsi demək deyil. Mənbənin nəticə bölməsi də tapıntını açıq şəkildə “positive association” kimi məhdudlaşdırır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Digital Financial Inclusion and Long-Run Economic Growth in Central Asian Transition Economies: Evidence from a PCA-Based Index.

Müəlliflər: Aida Saparbek, Laila Bimendiyeva və Mathews Nkhoma.

Məsul müəllif: Aida Saparbek.

Affiliasiya 1: Higher School of Economics and Business, Al-Farabi Kazakh National University, Almaty 050040, Kazakhstan.

Affiliasiya 2: College of Business and Law, RMIT University, Melbourne, VIC 3000, Australia.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / məqalə: 14, 458.

DOI: 10.3390/economies14100458.

Təqdim: 6 sentyabr 2026.

Reviziya: 26 sentyabr 2026.

Qəbul: 28 sentyabr 2026.

Nəşr: 8 oktyabr 2026.

Akademik redaktor: Weixin Yang.

Mənbə növü: Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş empirik panel-ekonometriya tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

JEL təsnifatı: O47; O16; G21; O33.

Açar sözlər: digital financial inclusion; economic growth; Central Asia; transition economies; PCA-based index; cross-country heterogeneity.

Tədqiqat dövrü: 2004–2024.

Ölkələr: Qazaxıstan, Qırğız Respublikası, Özbəkistan, Tacikistan və Türkmənistan.

Əsas nümunə: 5 ölkə, 105 müşahidə.

Alternativ nümunə: Türkmənistan istisna olmaqla 4 ölkə, 84 müşahidə.

Əsas DFI girişləri: 100 nəfərə düşən mobil rabitə abunəlikləri və internetdən istifadə edən şəxslərin əhaliyə nisbəti.

Genişləndirilmiş indeks: mobil və internet göstəricilərinə 100.000 yetkin şəxsə düşən kommersiya bankı filialları əlavə edilmişdir.

Asılı dəyişən: real adambaşına ÜDM, sabit 2015 ABŞ dolları, təbii loqarifm.

Nəzarət dəyişənləri: əhali artımı, dövlət idarəetməsinin effektivliyi, ümumi əsas kapitalın formalaşması və ticarət açıqlığı.

Əsas metod: ölkə və il təsirlərini ehtiva edən fixed-effects panel qiymətləndirməsi; Driscoll–Kraay standart xətaları.

Tamamlayıcı metodlar: PMG, IV-FE, trade decomposition və DFI-country interaction/marginal-effects təhlili.

IV aləti: müvafiq DFI indeksinin birinci gecikməsi.

Məlumat mənbələri: World Bank World Development Indicators (WDI) və Worldwide Governance Indicators (WGI).

Məlumata çıxış tarixi: 25 sentyabr 2026.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Institutional Review Board: tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: İstifadə olunan WDI və WGI məlumatları ictimaiyyət üçün açıqdır.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bəyan etmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Aida Saparbek; metodologiya Laila Bimendiyeva və Mathews Nkhoma; doğrulama Laila Bimendiyeva və Mathews Nkhoma; formal təhlil, tədqiqat və məlumatların kurasiyası Aida Saparbek; ilkin qaralama Aida Saparbek; nəzərdən keçirmə və redaktə üç müəllif; vizuallaşdırma Aida Saparbek; məsləhətçilik Laila Bimendiyeva və Mathews Nkhoma.

Əsas ölçmə məhdudiyyəti: PCA əsaslı DFI indeksi rəqəmsal maliyyənin istifadə, keyfiyyət və intensivlik ölçülərini birbaşa ölçmür. Rəqəmsal ödənişlər, hesab sahibliyi, mobil pul və maliyyə savadlılığı əsas indeksə daxil deyil.

Əsas səbəb-nəticə məhdudiyyəti: IV-FE modelləri exactly identified-dir; excluded instrument ekzogenliyi overidentification testi ilə sınana bilmir. Buna görə nəticələr səbəb-nəticə təsiri deyil, müsbət əlaqə kimi təqdim edilməlidir.

PMG məhdudiyyəti: Beş və ya dörd kəsik vahidinin olması PMG-nin asimptotik xüsusiyyətləri baxımından kiçik nümunə problemi yaradır; nəticələr tamamlayıcıdır.

Ümumiləşdirmə məhdudiyyəti: Tapıntılar beş Mərkəzi Asiya keçid iqtisadiyyatından əldə edilmişdir və digər regionlara avtomatik olaraq ümumiləşdirilməməlidir.

Mikro-mexanizm məhdudiyyəti: Yoxsulluq, gəlir bölgüsü, ev təsərrüfatı rifahı, sahibkarlıq, firma məhsuldarlığı və əmək bazarı kanalları birbaşa sınanmamışdır.