PCA asosidagi raqamli moliyaviy inklyuziya indeksi (DFI index) mobil uyali aloqa abonentlari va internetdan foydalanishdagi umumiy o‘zgaruvchanlikni asosiy komponentlar tahlili orqali birlashtiradigan va ushbu tadqiqotda raqamli moliyaviy inklyuziyaning, ayniqsa, raqamli kirish va tayyorgarlik o‘lchovini ifodalovchi kompozit o‘lchovdir. Tadqiqot Qozog‘iston, Qirg‘iz Respublikasi, O‘zbekiston, Tojikiston va Turkmanistonni 2004–2024 davrida tahlil qiladi; asosiy baholashlarda fixed effects (FE), Driscoll–Kraay (DK) standart xatolari, pooled mean group (PMG) va instrumental-variable fixed effects (IV-FE) usullaridan foydalanadi. Asosiy modellarda PCA asosidagi DFI ballarining yuqoriroq bo‘lishi jon boshiga real YaIMning yuqoriroq bo‘lishi bilan ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli tarzda bog‘langan. Biroq tadqiqot bu bog‘liqlikning sababiy ekanini qat’iy isbotlamaydi.

Besh mamlakatli asosiy modelda mobil uyali aloqa abonentlari va internetdan foydalanish asosida yaratilgan birinchi asosiy komponentning xos qiymati 1,657 bo‘lib, umumiy dispersiyaning %82,84 qismini tushuntiradi. Har ikki o‘zgaruvchining PC1 omil yuklamasi 0,707 ga teng. To‘rt mamlakatli asosiy modelda PC1 dispersiyaning %84,30 qismini tushuntiradi. Bank filiallari ham qo‘shilgan kengaytirilgan to‘rt mamlakatli modelda esa PC1 tushuntirgan dispersiya %56,26 gacha kamayadi va PC2 xos qiymati 1,063 gacha ko‘tariladi. Shu sababli kengaytirilgan indeks asosiy indeksga nisbatan zaifroq bir o‘lchovli tuzilishga ega va uni raqamli moliyaviy xizmatlardan bevosita foydalanish ko‘rsatkichi sifatida talqin qilmaslik kerak.

Asosiy FE/DK baholashlarida DFI koeffitsienti besh mamlakat uchun 0,192; to‘rt mamlakatli asosiy modelda 0,164 va kengaytirilgan to‘rt mamlakatli modelda 0,165 ni tashkil etadi. Uchala koeffitsient ham %1 ahamiyatlilik darajasida. PMG baholashlaridagi uzoq muddatli DFI koeffitsientlari besh mamlakat uchun 0,177 va kengaytirilgan to‘rt mamlakat uchun 0,182 ga teng. IV-FE natijalari ham mos ravishda 0,188, 0,179 va 0,181 ijobiy koeffitsientlarni beradi.

Biroq bog‘liq o‘zgaruvchi yillik iqtisodiy o‘sish sur’ati emas, balki natural logarifmi olingan jon boshiga real YaIM darajasidir. Xuddi shuningdek, DFI koeffitsientidagi bir birlik ham internetdan foydalanish yoki mobil moliyadan foydalanishdagi bir foiz punktlik o‘sish emas; standartlashtirilgan PCA ballidagi bir birlik o‘zgarishdir. Shu sababli koeffitsientlarni bevosita “DFI %1 oshganda YaIM %X oshdi” tarzida talqin qilish mumkin emas.

Mamlakat-o‘zaro ta’sir tahlilida DFI bilan jon boshiga YaIM o‘rtasidagi bog‘liqlik kattaligi mamlakatlar kesimida sezilarli darajada farqlangan. Besh mamlakatli modeldagi baholangan marjinal ta’sirlar Qozog‘iston uchun 0,107, Qirg‘iz Respublikasi uchun 0,177, Tojikiston uchun 0,299, Turkmaniston uchun 0,376 va O‘zbekiston uchun 0,255 ni tashkil etadi. Qo‘shma o‘zaro ta’sir testi F=330,83 va p<0,001. Ushbu natija yagona mintaqaviy siyosat farazi o‘rniga mamlakatlarning raqamli tayyorgarligi, moliyaviy tizim yetukligi va institutsional sharoitlaridagi farqlarni hisobga olishni qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqotning eng muhim cheklovi sababiylikdir. Birinchi kechiktirilgan DFI o‘zgaruvchisini instrument sifatida ishlatgan IV-FE modellarida instrument kuchli ko‘rinadi, biroq modellar exactly identified bo‘lgani sababli chiqarib tashlangan instrumentning ekzogenligini overidentification testi bilan baholab bo‘lmaydi. Shuning uchun tadqiqot ijobiy va uzoq muddatli bog‘liqlik uchun empirik dalil beradi; raqamli moliyaviy inklyuziya jon boshiga YaIMni sababiy tarzda oshirishini isbotlamaydi.

Tadqiqot qaysi muammoni ko‘rib chiqadi?

Raqamli moliyaviy xizmatlar jismoniy bank filiallariga qaramlikni kamaytirib, moliyaviy kirish imkoniyatini kengaytirishi mumkin. Mobil qurilmalar, internet-banking, raqamli to‘lov tizimlari va elektron moliyaviy kanallar tranzaksiya xarajatlarini kamaytirishi hamda olis hududlarda yashovchi uy xo‘jaliklari va korxonalarning moliyaviy tizimda ishtirok etishini osonlashtirishi mumkin.

Biroq raqamli ulanishga ega bo‘lish moliyaviy xizmatlardan amalda foydalanilayotganini anglatmaydi. Shaxsning internet yoki mobil telefondan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi; raqamli to‘lov qilishi, raqamli hisobga ega bo‘lishi, mobil puldan foydalanishi yoki moliyaviy xizmatlardan samarali foydalanishi bilan ayni tushuncha emas.

Bu farq tadqiqot uchun markaziy ahamiyatga ega. Markaziy Osiyo bo‘yicha 2004–2024 davrini qamrab oladigan uyg‘unlashtirilgan yillik raqamli to‘lov, mobil pul va hisobdan foydalanish ma’lumotlari barcha mamlakatlarda mavjud bo‘lmagani uchun tadqiqotchilar kuzatiladigan raqamli kirish ko‘rsatkichlaridan PCA indeksini tuzgan.

Nima uchun tadqiqot Markaziy Osiyoni o‘rganadi?

Tahlil beshta o‘tish iqtisodiyotini qamrab oladi:

• Qozog‘iston,
• Qirg‘iz Respublikasi,
• O‘zbekiston,
• Tojikiston,
• Turkmaniston.

Bu mamlakatlar umumiy mintaqaviy va tarixiy xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, raqamli infratuzilma, moliyaviy tizim yetukligi, institutsional sifat va jon boshiga daromad jihatidan bir xil emas. Shu sababli tadqiqotning ikkinchi gipotezasi DFI–o‘sish bog‘liqligi mamlakatlar bo‘yicha bir xil bo‘lmasligini nazarda tutadi.

Asosiy besh mamlakat paneli 2004–2024 davrida 105 mamlakat-yil kuzatuvidan iborat. Turkmaniston bo‘yicha bank filiallari ma’lumoti mavjud bo‘lmagani sababli to‘rt mamlakatli modellardan Turkmaniston chiqarilgan va kuzatuvlar soni 84 ta bo‘lgan.

Tadqiqot gipotezalari

H1: Raqamli moliyaviy inklyuziya uzoq muddatli iqtisodiy o‘sish bilan ijobiy bog‘liq.

H2: Raqamli moliyaviy inklyuziya bilan iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik mamlakatlar bo‘yicha farq qiladi.

Nazariy asos

Manba bir-birini to‘ldiruvchi uchta nazariy doiradan foydalanadi.

• Financial Deepening Theory: rivojlanganroq moliyaviy tizimlar jamg‘armalarni safarbar etish va kapital taqsimotini yaxshilash orqali investitsiyani qo‘llab-quvvatlashi mumkinligini ilgari suradi.
• Endogenous Growth Theory: inson kapitali, texnologik innovatsiya va bilim to‘planishi uzoq muddatli o‘sishning ichki manbalari ekanini ta’kidlaydi.
• Financial Intermediation Theory: moliyaviy vositachilik tranzaksiya va axborot xarajatlarini kamaytirish orqali iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlashi mumkinligini ta’kidlaydi.

Bu nazariyalar raqamli moliyaning ehtimoliy o‘sish kanallarini tushuntirish uchun qo‘llanadi. Biroq tadqiqotning ekonometrik natijalari ushbu kanallarning har biri alohida sababiy ravishda ro‘y berishini o‘lchamaydi.

PCA Asosidagi DFI Indeksi Aslida Nimani O‘lchaydi?

Asosiy DFI indeksi raqamli moliyaviy xizmatlardan haqiqiy foydalanish miqdorini emas, mobil ulanish va internetdan foydalanishning umumiy variatsiyasidan hosil qilingan raqamli kirish va tayyorgarlik sharoitlarini o‘lchaydi; kengaytirilgan modelga bank filiallarining qo‘shilishi esa indeksni kengroq moliyaviy infratuzilma o‘lchoviga olib chiqadi.

Asosiy besh mamlakat indeksi

PC1 xos qiymati 1,657 va tushuntirilgan umumiy dispersiya %82,84 ni tashkil etadi. Teng 0,707 yuklamalar ikki raqamli kirish ko‘rsatkichi birinchi asosiy komponentga taxminan teng hissa qo‘shishini ko‘rsatadi.

To‘rt mamlakatli asosiy indeks

Turkmaniston chiqarilganda mobil abonentlik va internetdan foydalanishga asoslangan to‘rt mamlakatli modelda PC1 xos qiymati 1,686 va tushuntirilgan dispersiya %84,30 ni tashkil etadi. Ikki omil yuklamasi yana 0,707 ga teng.

Kengaytirilgan to‘rt mamlakatli indeks

Ushbu modelda PC1 xos qiymati 1,688 va dispersiyani tushuntirish ulushi %56,26 ni tashkil etadi. PC2 xos qiymati 1,063, PC3 xos qiymati 0,249. PC2 ning Kaiser chegarasi bo‘lgan 1 dan yuqorida qolishi bank filiali o‘zgaruvchisi qo‘shilganda bir o‘lchovli tuzilma asosiy modelga nisbatan zaiflashganini ko‘rsatadi.

Bank filiallari an’anaviy moliyaviy kirish ko‘rsatkichi bo‘lib, raqamli moliyadan haqiqiy foydalanishni anglatmaydi. Shu sababli kengaytirilgan indeks raqamli kirish sharoitlari bilan kengroq moliyaviy infratuzilma birgalikda qo‘llanadigan muqobil mustahkamlik spetsifikatsiyasi sifatida baholangan.

Manba Shakl 2 va Shakl 3 nimani ko‘rsatadi?

Manba Shakl 2 da 2004–2024 davrida mamlakatlarning jon boshiga YaIMi va PCA asosidagi DFI indeksi alohida vaqt qatorlari sifatida ko‘rsatiladi. Jon boshiga YaIM umuman oshib boradi, biroq mamlakatlar o‘rtasida daraja farqlari mavjud. DFI indeksida ham umumiy o‘sish kuzatiladi, lekin mamlakatlar trayektoriyalari bir xil emas.

Shakl 3 yillik mintaqaviy o‘rtacha darajada DFI va log jon boshiga YaIM vaqt davomida odatda bir xil yo‘nalishda harakatlanishini va scatter ko‘rinishida ijobiy chiziqli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi. Manbaning o‘zi ushbu vizual naqsh tavsifiy ekanini va sababiylikni ko‘rsatmasligini aniq qayd etadi.

Shakl 2–3 dagi barcha yillik nuqtalar alohida sonli jadval sifatida chop etilmagani sababli Verianla grafikning piksel joylashuvlaridan aniq yillik qiymatlarni chiqarmaydi.

Tavsifiy korrelyatsiyalar

*** belgisi manbada p<0,01 ni anglatadi. Bu korrelyatsiyalar faqat ikki tomonlama bog‘liqliklarni ko‘rsatadi va regressiyadagi nazorat o‘zgaruvchilarining o‘rnini bosmaydi.

Ijobiy DFI–O‘sish Bog‘liqligi Sababiylik Dalilimi?

Yo‘q. FE, Driscoll–Kraay, PMG va IV-FE baholashlarining bir xil yo‘nalishda natija berishi bog‘liqlik turli spetsifikatsiyalarda barqaror ekanini qo‘llab-quvvatlaydi; biroq ayniqsa IV-FE modellarida instrument ekzogenligini bevosita sinab bo‘lmagani sababli tadqiqot raqamli moliyaviy inklyuziyaning jon boshiga YaIMga aniq sababiy ta’sirini o‘rnatmaydi.

Asosiy panel modeli

Manbaning asosiy regressiya modeli:

\[ \ln GDPpc_{it} = \alpha_i + \beta_1DFI_{it} + \beta_2popgrowth_{it} + \beta_3goveff_{it} + \beta_4\ln GFCF_{it} + \beta_5\ln trade_{it} + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

ko‘rinishidadir.

• \(\ln GDPpc_{it}\): i mamlakatning t yildagi jon boshiga real YaIMining natural logarifmi.
• \(DFI_{it}\): PCA asosidagi raqamli kirish / DFI balli.
• \(popgrowth_{it}\): yillik aholi o‘sish sur’ati.
• \(goveff_{it}\): hukumat samaradorligi.
• \(GFCF_{it}\): yalpi asosiy kapital shakllanishi.
• \(trade_{it}\): savdo ochiqligi.
• \(\alpha_i\): kuzatilmaydigan, vaqt bo‘yicha o‘zgarmas mamlakat ta’sirlari.
• \(\lambda_t\): yil bo‘yicha fixed effects.
• \(\varepsilon_{it}\): qoldiq hadi.

Modelda bog‘liq o‘zgaruvchi logarifmik, DFI esa standartlashtirilgan PCA ballidir. Shu sababli \(\beta_1\) DFI foizining iqtisodiy o‘sish foiziga to‘g‘ridan-to‘g‘ri elastikligi emas.

Nima uchun fixed effects ishlatildi?

Markaziy Osiyo mamlakatlari institutsional tuzilma, geografiya, moliyaviy tizim va iqtisodiy tuzilma jihatidan bir-biridan farq qiladi. Fixed-effects yondashuvi vaqt davomida o‘zgarmaydigan, kuzatilmaydigan mamlakat xususiyatlarini mamlakatga xos doimiy ta’sirlar orqali nazorat qilishni maqsad qiladi.

Diagnostik testlar nimani ko‘rsatdi?

• O‘rtacha VIF taxminan 2,1; manba an’anaviy chegaralardan yuqori jiddiy multicollinearity aniqlamagan.
• Levin–Lin–Chu panel unit-root testlarida qo‘llangan o‘zgaruvchilar uchun p qiymatlari 0,05 dan past.
• Besh mamlakatli modelda modified Wald testi guruhlar bo‘yicha heteroskedastiklikni ko‘rsatgan: \(\chi^2=90.67,\;p<0.001\).
• To‘rt mamlakatli modellarda heteroskedastiklik bo‘yicha statistik dalil topilmagan.
• Pesaran CD testlarida p qiymatlari 0,40–0,79 oralig‘ida; manba kesimlararo bog‘liqlik uchun ahamiyatli dalil topmagan.
• Wooldridge testi uchala modelda ham birinchi tartibli ketma-ket korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatgan.

Shu sababli manba asosiy xulosalarda heteroskedastiklik va ketma-ket korrelyatsiyaga chidamli Driscoll–Kraay standart xatolarini hisobot qiladi.

Asosiy FE / Driscoll–Kraay natijalari

Hukumat samaradorligi va yalpi asosiy kapital shakllanishi asosiy modellarda ijobiy va ahamiyatli. Aholi o‘sishi va umumiy savdo ochiqligi esa salbiy va ahamiyatli koeffitsient bergan. Savdo koeffitsienti talqini keyinchalik import va eksportni ajratish orqali alohida sinovdan o‘tkazilgan.

PMG uzoq muddatli natijalari

Salbiy error-correction term baholangan uzoq muddatli muvozanat tomon moslashuv bilan uyg‘un. Biroq PMG ning asimptotik xususiyatlari kesim birliklari juda kam bo‘lgan namunalarda kamroq ishonchli bo‘lishi mumkin. Shu sababli manba PMG ni asosiy sababiy dalil emas, balki qo‘shimcha uzoq muddatli tahlil sifatida qo‘llaydi.

IV-FE natijalari

Potensial reverse-causality muammosini o‘rganish maqsadida tegishli DFI indeksining birinchi kechikishi chiqarib tashlangan instrument sifatida ishlatilgan.

Bu statistikalar instrument birinchi bosqichda kuchli bog‘langanini va underidentification muammosi ko‘rinmasligini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq kuchli instrument haqiqiy ekzogen instrument degani emas. Har bir model bitta chiqarib tashlangan instrument bilan exactly identified bo‘lgani uchun instrument ekzogenligini sinaydigan overidentification testini o‘tkazib bo‘lmaydi. Shu sababli manba IV-FE baholashlarini sababiylik dalili deb qabul qilmaydi.

Mamlakatlar O‘rtasida Bir Xil DFI–YaIM Bog‘liqligi Kuzatiladimi?

Yo‘q. DFI–jon boshiga YaIM bog‘liqligining baholangan kattaligi beshta Markaziy Osiyo iqtisodiyotida sezilarli darajada farq qiladi va DFI-mamlakat o‘zaro ta’sirlarining qo‘shma testlari barcha spetsifikatsiyalarda p<0,001 natijasini beradi.

*** belgisi p<0,01 ni anglatadi. O‘zaro ta’sir testlarining p qiymatlari p<0,001.

Bu koeffitsientlar kattaligi mamlakatlarning raqamli moliyaviy rivojlanganlik reytingi emas. Masalan, Turkmaniston uchun kattaroq marjinal koeffitsient olinishi Turkmanistonning DFI darajasi Qozog‘istondan yuqori ekanini ko‘rsatmaydi. Koeffitsient faqat tegishli namuna va model doirasida PCA balli bilan log jon boshiga YaIM o‘rtasidagi baholangan bog‘liqlik kattaligini ifodalaydi.

Savdo ochiqligidagi salbiy koeffitsient qanday tekshirildi?

Asosiy modellarda umumiy savdo ochiqligi salbiy koeffitsient berdi. Tadqiqotchilar buning eksport yoki import tomonidan harakatlantirilganini aniqlash uchun umumiy savdoni ikki komponentga ajratdi.

Besh mamlakatli modelda import koeffitsienti −0,200 va p<0,01 bo‘lganida eksport ahamiyatli emas. Biroq to‘rt mamlakatli modellarda ham eksport, ham import statistik jihatdan ahamiyatsiz. Shu sababli manba salbiy umumiy savdo koeffitsientini butun Markaziy Osiyo uchun o‘zgarmas mintaqaviy xususiyat sifatida talqin qilmaslik kerakligini ta’kidlaydi.

Importga qaramlik, mahalliy ishlab chiqarish salohiyati yoki savdo tuzilmasi ehtimoliy izohlar sifatida muhokama qilingan; tadqiqot ushbu mexanizmlarni bevosita sinamagan.

Siyosat nuqtai nazaridan manba nimani tavsiya qiladi?

Manba natijalarni bevosita sababiy siyosat ta’sirlari sifatida taqdim etmasdan, mamlakatga xos siyosat ustuvorliklarini muhokama qiladi:

• Qozog‘iston: raqamli moliyaviy xizmatlarning foydalanish, sifat va xavfsizlik o‘lchovlarini; kiberxavfsizlik va raqamli moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish.
• O‘zbekiston: raqamli moliya infratuzilmasini kengaytirish bilan birga raqamli moliyaviy vositalarni tadbirkorlik faoliyatiga integratsiya qilishni qo‘llab-quvvatlash.
• Qirg‘iz Respublikasi va Tojikiston: ayniqsa moliyaviy xizmatlardan yetarli darajada foydalana olmayotgan guruhlar uchun ishonchli ulanish va asosiy moliyaviy kirishni kuchaytirish.
• Turkmaniston: kengroq raqamli moliyaviy kirish uchun asosiy raqamli va moliyaviy infratuzilma sharoitlarini rivojlantirish.

Butun mintaqada institutsional sifat, iste’molchilarni himoya qilish, kiberxavfsizlik va raqamli/moliyaviy savodxonlik raqamli infratuzilmani to‘ldiruvchi omillar sifatida ko‘riladi.

Bu tavsiyalar tadqiqot natijalaridan chiqarilgan siyosiy xulosalardir; tadqiqotda siyosiy aralashuvning randomize yoki quasi-experimental sababiy ta’siri o‘lchanmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• 2004–2024 davrida PCA asosidagi raqamli kirish indeksi bilan jon boshiga real YaIM o‘rtasida ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik mavjud.
• Ushbu ijobiy belgi besh mamlakat va to‘rt mamlakat namunalarida hamda turli indeks spetsifikatsiyalarida saqlanib qolgan.
• PMG modellari ijobiy uzoq muddatli DFI bog‘liqligini ko‘rsatgan.
• IV-FE modellari asosiy natija bilan bir xil yo‘nalishda ijobiy koeffitsientlar bergan.
• Mamlakat-o‘zaro ta’sir modellari DFI–YaIM bog‘liqligi kattaligi mamlakatlar bo‘yicha farq qilishini ko‘rsatgan.
• Hukumat samaradorligi va yalpi asosiy kapital shakllanishi asosiy modellarda jon boshiga YaIM bilan ijobiy bog‘langan.
• Aholi o‘sishi asosiy modellarda jon boshiga YaIM bilan salbiy bog‘langan.
• DFI koeffitsienti umumiy savdo eksport va importga ajratilganda ham ijobiy va ahamiyatli bo‘lib qolgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar va cheklovlar

• Tadqiqot raqamli moliyaviy inklyuziya iqtisodiy o‘sishni qat’iy sababiy tarzda oshirishini isbotlamaydi.
• Asosiy DFI indeksi raqamli to‘lovlardan foydalanish, mobil puldan foydalanish, hisob egaligi yoki haqiqiy raqamli tranzaksiya hajmini bevosita o‘lchamaydi.
• DFI indeksi sifat, foydalanish intensivligi va moliyaviy savodxonlik o‘lchovlarini o‘z ichiga olmaydi.
• Besh mamlakatlik kichik kesim hajmi PMG natijalarining umumlashtirilishi va asimptotik ishonchliligini cheklaydi.
• Kengaytirilgan model faqat to‘rt mamlakatni qamrab oladi.
• IV modellari exactly identified bo‘lgani sababli instrument ekzogenligini overidentification testi bilan baholab bo‘lmaydi.
• Natijalarni Markaziy Osiyodan tashqaridagi o‘tish yoki rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga avtomatik ravishda umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Mamlakatlararo heterogenlik qaysi aniq raqamli, institutsional yoki moliyaviy omildan kelib chiqishi bevosita ajratilmagan.
• Kambag‘allik, daromadlar tengsizligi, uy xo‘jaliklari farovonligi, tadbirkorlik, firma unumdorligi va mehnat bozori kabi mikroiqtisodiy mexanizmlar bevosita o‘rganilmagan.
• Salbiy savdo koeffitsienti butun mintaqa uchun doimiy strukturaviy natija emas; u namuna tarkibiga sezgir.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Manba raqamli moliyaviy inklyuziyaning yanada keng qamrovli o‘lchovlarini yaratishni; raqamli to‘lovlar, hisob egaligi, mobil pul, moliyaviy savodxonlik, xizmat sifati va foydalanish intensivligi kabi o‘lchovlarni qo‘shishni tavsiya qiladi.

Shuningdek, uy xo‘jaligi va firma darajasidagi mikro ma’lumotlarni makroiqtisodiy panel ma’lumotlari bilan birlashtirish, kuchliroq ekzogen instrumentlar yoki muqobil identification strategiyalaridan foydalanish va mamlakat darajasidagi heterogenlik qaysi mexanizmlar orqali shakllanishini o‘rganish tavsiya etiladi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ma’lumotlar to‘plami

Ma’lumotlar manbalari

Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar Jahon bankining World Development Indicators (WDI) ma’lumotlar bazasidan, hukumat samaradorligi kabi institutsional ma’lumotlar esa Worldwide Governance Indicators (WGI) ma’lumotlar bazasidan olingan.

Taqqoslanuvchanlikni oshirish uchun indeks kirishlari standartlashtirilgan, jon boshiga real YaIM esa doimiy 2015 AQSh dollari hisobida ishlatilgan va natural logarifmga aylantirilgan.

PCA ning tadqiqot jarayonidagi roli

1. Mobil uyali aloqa abonentlari va internetdan foydalanish tanlandi.
2. O‘zgaruvchilar turli o‘lchash masshtablarini bartaraf etish uchun standartlashtirildi.
3. PCA qo‘llandi.
4. Birinchi asosiy komponent ajratib olindi.
5. PC1 balli DFI kompozit indeksi sifatida ishlatildi.
6. Kengaytirilgan to‘rt mamlakatli modelda tijorat banklari filiallari qo‘shimcha moliyaviy kirish ko‘rsatkichi sifatida qo‘shildi.

Asosiy ekonometrik strategiya

1. Fixed-effects panel baholashi.
2. Diagnostik testlar: LLC, VIF, modified Wald, Pesaran CD va Wooldridge.
3. Driscoll–Kraay standart xatolari bilan mustahkam xulosa chiqarish.
4. PMG orqali uzoq muddatli muvozanat va qisqa muddatli dinamikalar.
5. Birinchi kechiktirilgan DFI bilan IV-FE qo‘shimcha endogeneity tahlili.
6. Umumiy savdoni eksport va importga ajratish.
7. DFI × mamlakat o‘zaro ta’sirlari va mamlakat darajasidagi marjinal ta’sirlar.
8. O‘zaro ta’sirlarning qo‘shma ahamiyatliligini F testi bilan sinash.

PCA natijalarining texnik xulosasi

Asosiy natijalarni usullar bo‘yicha taqqoslash

H1 va H2 ni baholash

H1: Manba qo‘llagan modellarda PCA asosidagi DFI indeksi jon boshiga YaIM bilan ijobiy va ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatgan. Shu sababli H1 tadqiqotning bog‘liqlik doirasida qo‘llab-quvvatlanadi.

H2: DFI-mamlakat o‘zaro ta’sirlarining qo‘shma F testlari barcha modellarda ahamiyatli va mamlakatlar bo‘yicha marjinal ta’sirlar sezilarli darajada farq qiladi. Shu sababli H2 qo‘llab-quvvatlanadi.

H1 ning qo‘llab-quvvatlanishi sababiy o‘sish ta’siri isbotlanganini anglatmaydi. Manbaning xulosa bo‘limi ham natijani aniq “positive association” sifatida cheklaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Digital Financial Inclusion and Long-Run Economic Growth in Central Asian Transition Economies: Evidence from a PCA-Based Index.

Mualliflar: Aida Saparbek, Laila Bimendiyeva va Mathews Nkhoma.

Mas’ul muallif: Aida Saparbek.

Affiliatsiya 1: Higher School of Economics and Business, Al-Farabi Kazakh National University, Almaty 050040, Kazakhstan.

Affiliatsiya 2: College of Business and Law, RMIT University, Melbourne, VIC 3000, Australia.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Jild / maqola: 14, 458.

DOI: 10.3390/economies14100458.

Yuborilgan: 6 sentyabr 2026.

Qayta ko‘rib chiqilgan: 26 sentyabr 2026.

Qabul qilingan: 28 sentyabr 2026.

Nashr etilgan: 8 oktyabr 2026.

Akademik muharrir: Weixin Yang.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan empirik panel-ekonometrik tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

JEL tasnifi: O47; O16; G21; O33.

Kalit so‘zlar: digital financial inclusion; economic growth; Central Asia; transition economies; PCA-based index; cross-country heterogeneity.

Tadqiqot davri: 2004–2024.

Mamlakatlar: Qozog‘iston, Qirg‘iz Respublikasi, O‘zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston.

Asosiy namuna: 5 mamlakat, 105 kuzatuv.

Muqobil namuna: Turkmanistondan tashqari 4 mamlakat, 84 kuzatuv.

Asosiy DFI kirishlari: 100 kishiga to‘g‘ri keladigan mobil uyali aloqa abonentlari va internetdan foydalanuvchi shaxslarning aholiga nisbati.

Kengaytirilgan indeks: mobil va internet ko‘rsatkichlariga 100.000 katta yoshli kishiga to‘g‘ri keladigan tijorat banklari filiallari qo‘shilgan.

Bog‘liq o‘zgaruvchi: jon boshiga real YaIM, doimiy 2015 AQSh dollari, natural logarifm.

Nazoratlar: aholi o‘sishi, hukumat samaradorligi, yalpi asosiy kapital shakllanishi va savdo ochiqligi.

Asosiy usul: mamlakat va yil ta’sirlarini o‘z ichiga olgan fixed-effects panel baholashi; Driscoll–Kraay standart xatolari.

Qo‘shimcha usullar: PMG, IV-FE, trade decomposition va DFI-country interaction/marginal-effects tahlili.

IV instrumenti: tegishli DFI indeksining birinchi kechikishi.

Ma’lumot manbalari: World Bank World Development Indicators (WDI) va Worldwide Governance Indicators (WGI).

Ma’lumotlardan foydalanish sanasi: 25 sentyabr 2026.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Institutional Review Board: qo‘llanilmaydi.

Xabardor qilingan rozilik: qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Foydalanilgan WDI va WGI ma’lumotlari ommaga ochiq.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini ma’lum qilgan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish Aida Saparbek; metodologiya Laila Bimendiyeva va Mathews Nkhoma; tekshirish Laila Bimendiyeva va Mathews Nkhoma; formal tahlil, tadqiqot va ma’lumotlar kuratsiyasi Aida Saparbek; dastlabki qoralama Aida Saparbek; ko‘rib chiqish va tahrirlash uch muallif; vizualizatsiya Aida Saparbek; maslahat Laila Bimendiyeva va Mathews Nkhoma.

Asosiy o‘lchash cheklovi: PCA asosidagi DFI indeksi raqamli moliyaning foydalanish, sifat va intensivlik o‘lchovlarini bevosita o‘lchamaydi. Raqamli to‘lovlar, hisob egaligi, mobil pul va moliyaviy savodxonlik asosiy indeksga kiritilmagan.

Asosiy sababiylik cheklovi: IV-FE modellari exactly identified; excluded instrument ekzogenligini overidentification testi bilan sinab bo‘lmaydi. Shu sababli natijalar sababiy ta’sir emas, ijobiy bog‘liqlik sifatida taqdim etilishi kerak.

PMG cheklovi: Besh yoki to‘rt kesim birligining mavjudligi PMG ning asimptotik xususiyatlari nuqtai nazaridan kichik namuna muammosini yuzaga keltiradi; natijalar qo‘shimcha hisoblanadi.

Umumlashtirish cheklovi: Natijalar beshta Markaziy Osiyo o‘tish iqtisodiyotidan olingan va boshqa mintaqalarga avtomatik ravishda umumlashtirilmasligi kerak.

Mikro-mexanizm cheklovi: Kambag‘allik, daromad taqsimoti, uy xo‘jaliklari farovonligi, tadbirkorlik, firma unumdorligi va mehnat bozori kanallari bevosita sinovdan o‘tkazilmagan.