Көмүртек дыйканчылыгынын практикалары айыл чарба топурагында же биомассада көмүртектин кармалышын көбөйтүүгө жана парник газдарынын эмиссиясын азайтууга багытталган; ошол эле учурда жашоо чөйрөсүнүн түзүлүшүн, топурак шарттарын жана азыктык торлорду өзгөртүү аркылуу биологиялык ар түрдүүлүк үчүн кошумча пайдаларды же компромисстерди жаратышы мүмкүн болгон айыл чарбасын башкаруу практикалары болуп саналат. Бул изилдөө Европанын айдоо жерлеринде жүргүзүлгөн 89 изилдөөнүн маалыматтарын жарым-сандык мета-анализ жана баяндоочу синтез ыкмасы менен бириктирип, көмүртек дыйканчылыгынын жети практикасынын бактерияларга, козу карындарга, нематоддорго, сөөлжандарга, муунак буттууларга, сүт эмүүчүлөргө жана канаттууларга тийгизген натыйжаларын баалаган.

Каралган жети практика: кармоочу/жабуучу өсүмдүктөр, эгин которуштуруу, нөлдүк же азайтылган топурак иштетүү, органикалык кошулмалар, мульчалоо, жарым табигый жашоо чөйрөлөрүн сактоо же түзүү жана silvoarable agroforestry системалары. Бардык маалымат топтомдору чогуу бааланганда натыйжалардын %41,3'ү оң, %49,3'ү нейтралдуу жана %9,4'ү терс деп классификацияланган. Эң жогорку оң натыйжа үлүшү органикалык кошулмаларда %80, андан кийин silvoarable agroforestry системаларында %54 болгон. Тескерисинче, эгин которуштурууда натыйжалардын %59'у жана нөлдүк/азайтылган топурак иштетүүдө %57'си нейтралдуу.

Бул пайыздар биологиялык ар түрдүүлүк канча пайызга өскөнүн көрсөтпөйт. Ар бир пайыз тиешелүү практика үчүн каралган маалымат топтомдорунун канчасында көзөмөл практикасына салыштырмалуу статистикалык жактан маанилүү оң, маанисиз/нейтралдуу же маанилүү терс натыйжа билдирилгенин көрсөтөт. Мындан тышкары, натыйжалар таксонго, топурак жана климат шарттарына, башкаруу формасына, үлгү алуу тереңдигине жана географиялык аймакка жараша өзгөрөт. Ошондуктан изилдөө “көмүртек дыйканчылыгы биологиялык ар түрдүүлүктү бардык учурда көбөйтөт” деген жыйынтыкты колдобойт.

Көмүртек дыйканчылыгы менен биологиялык ар түрдүүлүк эмне үчүн бирге изилденет?

Көмүртек дыйканчылыгынын негизги климаттык максаты — топурактагы же өсүмдүк биомассасындагы көмүртек запастарын көбөйтүү жана парник газдарынын эмиссиясын азайтуу. Бирок көмүртекти сактоого багытталган башкаруу өзгөрүүлөрү топурактын түзүлүшүн, нымдуулукту, органикалык заттын көлөмүн, өсүмдүк катмарын жана тирүү организмдер пайдалана алган жашоо чөйрөсүн да өзгөртөт. Ошондуктан практиканын көмүртек жагынан оң болушу биологиялык ар түрдүүлүк жагынан да автоматтык түрдө ошондой натыйжа берет дегенди билдирбейт.

Булак изилдөөнүн негизги суроосу ушул: Европанын айдоо жерлеринде көмүртек дыйканчылыгынын алкагында колдонулган практикалар ар кандай жер астындагы жана жер үстүндөгү таксондордун байлыгына, ар түрдүүлүгүнө жана молдугуна кандай натыйжа берет?

Авторлор өзгөчө Европа масштабында бир нече таксонду жана бир нече көмүртек дыйканчылыгы практикасын бир синтездин ичинде баалаган кеңири изилдөөлөрдүн жетишсиздигин изилдөө боштугу катары белгилешкен.

Кайсы биологиялык ар түрдүүлүк топтору бааланды?

Өсүмдүк коомчулугунун биологиялык ар түрдүүлүгү бул синтездин негизги сандык камтуусуна атайын киргизилген эмес. Авторлор өсүмдүктөрдүн, отоо чөптөрдүн жана башка өсүмдүктөрдүн айыл чарба системасындагы ролу маанилүү экенин моюнга алышканы менен, өсүмдүк ар түрдүүлүгү узак мөөнөттүү өндүрүш системасы, ротация жана отоо чөптөрдү башкаруу менен өтө татаал байланышта экенин жана өзүнчө кароону талап кыларын белгилешкен.

Каралган көмүртек дыйканчылыгынын жети практикасы

Бул Изилдөөдөгү Пайыздар Так Эмнени Көрсөтөт?

Изилдөөдөгү пайыздар биологиялык ар түрдүүлүк көлөм жагынан канча пайызга өзгөргөнүн эмес, белгилүү бир практика жана таксон үчүн алынган маалымат топтомдорунун канча пайызы статистикалык жактан оң, нейтралдуу же терс натыйжа бергенин көрсөтөт; ошондуктан %80 оң натыйжаны “биологиялык ар түрдүүлүк %80 көбөйдү” деп чечмелөөгө болбойт.

Натыйжаларды оң, нейтралдуу жана терс деп коддоо

Булакта бул эсеп өзүнчө номерленген теңдеме катары берилген эмес. Бирок ыкма сүрөттөгөн катышты эсептөө түшүндүрүү максатында төмөнкүдөй көрсөтүлүшү мүмкүн:

\[ \text{Sonuç oranı (\%)}= \frac{n_{\text{ilgili sonuç sınıfı}}} {n_{\text{ilgili toplam veri seti}}} \times100 \]

Бул формула изилдөөгө кошулган жаңы илимий модель эмес; булакта сөз менен аныкталган маалымат топтомунун катышынын математикалык көрсөтүлүшү. Алым, мисалы, оң натыйжа берген маалымат топтомдорунун санын; бөлүм болсо ошол эле практика же таксон тобунда бааланган жалпы маалымат топтомдорунун санын билдирет.

Эгер бир изилдөө макаласы бир нече таксонду, эксперименттик аянтты, айыл чарба практикасын же биологиялык ар түрдүүлүк көрсөткүчүн билдирсе, ошол эле изилдөө синтезге бир нече маалымат топтому катары салым кошо алат. Ошондуктан “89 изилдөө” менен талдоодо колдонулган маалымат топтомдорунун саны бирдей түшүнүк эмес.

Сереп протоколу кантип түзүлгөн?

Протокол PRISMA принциптерине ылайык даярдалып, Agricultural Science жана Biology тармактарына багытталган. Булактарды тандоодо Web of Science, Scopus жана Европа Комиссиясынын архивдери пайдаланылган. Ыкма үч негизги этаптан турат: ылайыктуу көмүртек дыйканчылыгы практикаларын жана таксондорду скринингден өткөрүү, маалымат булактарын тандоо жана булактарды критикалык баалоо.

Ылайыктуулук жана сапатты көзөмөлдөө

Карала турган көмүртек дыйканчылыгы практикасынын көмүртек кармалышына илимий жактан көрсөтүлгөн таасири болушу, көмүртек дыйканчылыгы боюнча адабиятта жетиштүү өкүлчүлүк алышы жана биологиялык ар түрдүүлүк жагынан изилдениши керек болгон. Акыркы изилдөөлөр англис тилинде болушу, так эксперимент же байкоо дизайнын жана статистикалык баалоону камтышы, тандалган практикалардын жок дегенде бирин изилдеши, Европа Биримдигинде же коңшу Европа аймактарындагы айдоо жерлеринде жүргүзүлүшү жана эксперименттин географиялык ордун билдириши керек болгон.

Ар бир алынган маалымат топтомунда айыл чарба практикасы, изилдөө дизайны, таксон тобу, биогеографиялык аймак, биологиялык ар түрдүүлүк көрсөткүчү, p-маани жана байкалган таасир жазылды. Үч адамдан турган эксперттик панель баалоолорду алгач өз алдынча жүргүздү; айырмачылыктар консенсус жыйынында чечилди жана андан кийин улук биологиялык ар түрдүүлүк эксперти маалымат топтомдорун текшерди.

Көмүртек Дыйканчылыгы Биологиялык Ар Түрдүүлүктү Ар Дайым Көбөйтөбү?

Жок. Европанын айдоо жерлериндеги натыйжалардын болжол менен жарымы нейтралдуу жана айрым практика–таксон айкалыштарында терс натыйжалар да байкалган; бир эле көмүртек дыйканчылыгы практикасы бир организмдер тобуна пайда алып келсе, башка топто нейтралдуу же терс натыйжа жаратышы мүмкүн.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Жети практиканын жалпы натыйжа бөлүштүрүлүшү

Бардык практикалар чогуу бааланганда

Бардык айыл чарба практикалары жана таксондор чогуу каралганда маалымат топтомдорунун %41,3'ү оң, %49,3'ү нейтралдуу жана %9,4'ү терс натыйжа берген. Ошентип, серептин жалпы көрүнүшү оң натыйжаларга караганда нейтралдуу натыйжалар көбүрөөк экенин, бирок оң натыйжалар терс натыйжаларга караганда кыйла кеңири таралганын көрсөтөт.

Муунак буттуулар практикалар боюнча эң ачык оң жооптордун бирин көрсөтүп, тиешелүү маалымат топтомдорунун %54,5'инде пайдалуу натыйжа байкалган. Нематоддордо натыйжалардын %61'и, козу карындарда болсо %65'и нейтралдуу деп классификацияланган.

AP1 — Кармоочу жана жабуучу өсүмдүктөр

Кармоочу жана жабуучу өсүмдүктөрдө маалымат топтомдорунун %52,7'и нейтралдуу жана булак терс натыйжа билдирбейт. Бактериялар үчүн маалымат топтомдорунун %58'инде таксономиялык байлык же Evenness боюнча оң натыйжа байкалган. Козу карын коомдорунда тамыр менен байланышкан козу карындардын молдугу жана байлыгы боюнча айрым оң натыйжалар табылган.

Нематоддордо айрым жалпы ар түрдүүлүк өлчөмдөрү өзгөрбөй турганда, өсүмдүк-паразит Bitylenchus тукумунун салыштырмалуу молдугу %150–170 көбөйгөнүн билдирген бир изилдөө бар. Бул мисал “көбүрөөк организм = ар дайым жакшы экологиялык натыйжа” деп чечмелөөгө болбой турганын көрсөтөт.

Сөөлжан натыйжаларынын %60'ы нейтралдуу, %40'ы оң. Муунак буттууларда оң жана нейтралдуу натыйжалар %50–%50 бөлүшүлгөн; канаттууларда болсо маалымат топтомдорунун %83'ү нейтралдуу болгон. Сүт эмүүчүлөр боюнча бул практикада маалымат жок.

AP2 — Эгин которуштуруу

Эгин которуштурууда жалпы натыйжалардын %59'у нейтралдуу, %30'у оң жана %11'и терс. Булактагы терс жазуулардын баары нематоддорго байланыштуу.

Эки жана үч өсүмдүктүү ротациялар монокультура менен салыштырылган бардык тиешелүү сөөлжан маалымат топтомдорунда оң натыйжалар байкалган. Өсүмдүк түрдүүлүгүнүн көбөйүшүн баалаган муунак буттуу маалыматтарынын %66,6'ы молдук же түр байлыгы боюнча оң натыйжа билдирген. Бактерия жана козу карын натыйжалары көбүнчө нейтралдуу. Улуу Британиядагы сүт эмүүчүлөр боюнча изилдөөлөр нейтралдуу натыйжа берген, ал эми айрым канаттуу изилдөөлөрү өсүмдүк мозаикасы канаттуулардын тыгыздыгы үчүн пайдалуу болушу мүмкүн экенин билдирген.

AP3 — Нөлдүк жана азайтылган топурак иштетүү

Бул практика 129 маалымат топтому менен эң кеңири өкүлчүлүк алган багыттардын бири. Натыйжалардын %57'и нейтралдуу, %32'и оң жана %11'и терс.

Козу карын натыйжаларынын топурак тереңдигине жараша өзгөрүшү өзгөчө көңүл бурууга арзыйт: бир изилдөөдө 0–15 cm катмарында оң же нейтралдуу натыйжалар байкалса, 15–30 cm тереңдикте терс таасирлер билдирилген. Бул башкаруу практикасынын “бир гана биологиялык ар түрдүүлүк таасири” жок экенин, өлчөө жүргүзүлгөн экологиялык катмар натыйжаны өзгөртө аларын көрсөтөт.

AP4 — Органикалык кошулмалар

Органикалык кошулмалар серептеги эң жогорку оң натыйжа үлүшүнө ээ: маалымат топтомдорунун %80'и оң, %13'ү нейтралдуу жана %7'и терс. Biochar, саман калдыгы, ферма кыгы жана ушул сыяктуу органикалык киргизүүлөр топурак түзүлүшү, органикалык зат жана микробдук жашоо үчүн жаңы ресурстарды камсыздай алат.

Бактериялардын молдугун жана ар түрдүүлүгүн изилдеген иштер оң натыйжа берген. Козу карындар менен нематоддордун молдугунда да өсүү билдирилген. Бирок бардык организмдер тобу бир багытта жооп берген эмес: biochar колдонулганда сөөлжандардын молдугу боюнча терс натыйжа катталып, микромуунак буттуулардын молдугу боюнча оң натыйжа билдирилген.

AP5 — Мульчалоо

Мульчалоо натыйжалары колдонулган материалдын түрүнө жана каралган таксонго жараша өзгөргөн. Биопластикалык мульча аммонийди кычкылдандыруучу жана денитрификация жүргүзүүчү бактериялардын молдугу менен; айрым мульча практикалары болсо микоризалык тамыр колонизациясы менен оң байланышта болгон.

Нематод жазууларынын %66,6'ында жалпы байлык жана тыгыздык боюнча нейтралдуу, %33,3'үндө оң натыйжа байкалган. Тирүү мульча астында сөөлжан маалымат топтомдорунун %60'ы оң, %40'ы нейтралдуу. Муунак буттуу маалымат топтомдорунун %57'и оң натыйжа билдирген. Тескерисинче, Польшадагы эки маалымат топтомунда пластикалык мульча каралган бардык канаттуу түрлөрүнүн молдугуна жана байлыгына терс таасир эткен.

Булак ичиндеги сандык эскертүү: Мульчалоо бөлүмүнүн жалпы суммасы текстте %48 оң, %44 нейтралдуу жана %18 терс деп берилген. Бул үч маанинин суммасы %110 болгондуктан бул жерде оңдолгон жок. Булактын жалпы синтез бөлүгү мульчалоо үчүн %48 оң үлүштү кайра тастыктайт; бирок нейтралдуу үлүш үчүн тексттеги %44 мааниси менен жалпы бөлүштүрүүнүн ортосунда арифметикалык дал келбестик бар.

AP6 — Жарым табигый жашоо чөйрөлөрү

Жарым табигый жашоо чөйрөлөрүнө тиешелүү 58 маалымат топтомунун %43'ү оң, %52'си нейтралдуу жана %5'и терс. Натыйжалар жалпысынан оң/нейтралдуу багытта.

Козу карын маалыматтарынын %83'ү нейтралдуу; ошого карабастан, талаа четтери жана тосмолор арбускулярдык микоризалык байлык боюнча айрым оң натыйжаларды көрсөткөн. Нематод натыйжаларынын %66'ы нейтралдуу. Сөөлжан тыгыздыгы боюнча натыйжалар болжол менен тең экиге бөлүнгөн.

Канаттууларда натыйжа кыйла ачык: маалымат топтомдорунун %79'у молдук жана түр байлыгы боюнча оң. Сүт эмүүчүлөрдө болсо %71 нейтралдуу, %29 оң натыйжа билдирилген.

AP7 — Silvoarable agroforestry

Silvoarable agroforestry үчүн 39 маалымат топтому бааланган; натыйжалардын %54'ү оң, %33'ү нейтралдуу жана %13'ү терс болгон. Оң натыйжа үлүшү органикалык кошулмалардан кийин экинчи орунда.

Бактерияларга тиешелүү он маалымат топтомунун %60'ы нейтралдуу, %40'ы оң. Сөөлжан тыгыздыгын изилдеген бардык маалымат топтомдору оң натыйжа берген. Муунак буттууларда 19 маалымат топтомунун %58'и оң, %21'и нейтралдуу жана %21'и терс. Терс жазуулар өзгөчө айрым карабиддер менен жөргөмүштөрдүн активдүүлүк-тыгыздык натыйжаларына байланыштуу.

Agroforestry ошондой эле кармалган сүт эмүүчүлөрдүн саны жана канаттуулардын түр байлыгы боюнча оң натыйжаларды көрсөткөн. Нематоддордо болсо натыйжалар көбүрөөк өзгөрмө жана айрым шарттарда нейтралдуу же терс.

Европанын биогеографиялык аймактарында натыйжалар бирдейби?

Жок. Изилдөөлөр Европада бирдей бөлүштүрүлгөн эмес жана натыйжалардын багыты аймактарга жараша өзгөрөт.

Continental аймагы эң көп изилденген аймактардын бири болгонуна карабай маалымат топтомдорунун %61'и нейтралдуу. Atlantic аймагында оң натыйжалар %56 менен үстөмдүк кылат. Alpine, Pannonian жана Boreal аймактарында да оң үлүштөр жогору; бирок бул аймактар кыйла аз изилдөө менен берилгендиктен пайыздардын далил базасы кичине.

Эмне үчүн изилдөө бир гана “эң жакшы практика” деп жарыялабайт?

Органикалык кошулмалар %80 оң натыйжа үлүшү менен эң күчтүү жалпы сигналды бергенине карабастан, ар бир практиканын экологиялык таасири ар башка таксондордо айырмаланат. Бир башкаруу формасы сөөлжандарды көбөйтүп жатып өсүмдүк-паразит нематоддорду да көбөйтүшү мүмкүн; башка практика канаттууларды колдоп, айрым муунак буттуу топторунда активдүүлүк-тыгыздыкты азайтышы мүмкүн.

Ошондуктан булак көмүртек дыйканчылыгынын биологиялык ар түрдүүлүккө кошумча пайдасын бир таксон же бир биологиялык ар түрдүүлүк көрсөткүчү аркылуу баалоонун ордуна көп-таксондук алкакты сунуштайт.

Заманбап мониторинг технологияларынын ролу

Сереп алыстан зонддоо, жасалма интеллектке негизделген талдоолор жана айлана-чөйрөлүк ДНК (eDNA) сыяктуу молекулалык ыкмаларды келечектеги көмүртек дыйканчылыгы жана биологиялык ар түрдүүлүк мониторинг системаларынын маанилүү куралдары катары талкуулайт. Спутник жана дрон негизиндеги спектралдык сүрөттөр биомассаны жана топурактын органикалык көмүртегин мейкиндик боюнча көзөмөлдөөнү; жасалма интеллект камера-капкан, дрон жана биоакустикалык маалыматтардан түрлөрдү автоматтык аныктоону; eDNA болсо үлгү алуу кыйын болгон организмдерди сезгич аныктоону колдой алат.

Бирок бул технологиялар учурдагы серепте эксперименттик түрдө сыналган эмес. Изилдөө аларды адабиятка негизделген сапаттык келечек багыттары катары карайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Көмүртек дыйканчылыгы практикаларынын биологиялык ар түрдүүлүккө таасири практикага жана таксонго жараша өзгөрөт.
• Органикалык кошулмалар каралган практикалардын арасында эң жогорку оң маалымат топтому үлүшүн (%80) көрсөткөн.
• Silvoarable agroforestry %54 оң натыйжа менен күчтүү, бирок толугу менен бир багыттуу эмес биологиялык ар түрдүүлүк сигналын көрсөткөн.
• Эгин которуштуруу жана нөлдүк/азайтылган топурак иштетүү практикаларында нейтралдуу натыйжалар үстөм.
• Муунак буттуулар жалпысынан оң жооп көбүрөөк кездешкен таксондордун бири.
• Козу карындар жана нематоддор боюнча натыйжалар көбүнчө нейтралдуу жана контекстке көз каранды.
• Географиялык аймак, топурак/климат шарттары, башкаруу формасы жана таксон идентификациясы натыйжалардын багытын өзгөртө алат.
• Көмүртек дыйканчылыгынын бир нече практикасын бирге колдонуунун синергиялык, кошулма же антагонисттик натыйжалары азырынча жетиштүү түшүнүлгөн эмес.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар жана чектөөлөр

• “Көмүртек дыйканчылыгы бардык биологиялык ар түрдүүлүктү көбөйтөт” деген жыйынтык колдоого алынбайт.
• Билдирилген пайыздар орточо таасир өлчөмү эмес.
• Козу карындар, нематоддор жана сүт эмүүчүлөр айрым практикаларда жетиштүү өкүлчүлүк алган эмес.
• Түндүк жана Түштүк Европанын айрым аймактары Continental жана Atlantic аймактарына салыштырмалуу азыраак изилденген.
• Жеке практикалар боюнча изилдөө чыныгы айыл чарба системаларында чогуу колдонулган практикалардын өз ара аракеттенүүсүн толук түшүндүрбөйт.
• Өсүмдүк коомчулугунун биологиялык ар түрдүүлүгү негизги сандык синтезден чыгарылган.
• Алыстан зонддоо, жасалма интеллект жана eDNA технологияларынын натыйжалуулугу бул серепте эксперименттик түрдө сыналган эмес.
• Жергиликтүү педоклиматтык шарттардан улам Европанын бир аймагынан алынган натыйжаларды башка аймакка автоматтык түрдө жалпылоого болбойт.

Келечектеги изилдөө багыттары

Булак өзгөчө узак мөөнөттүү, стандартташтырылган жана дисциплиналар аралык изилдөөлөрдү көбөйтүүнү сунуштайт. Келечектеги изилдөөлөр бир көмүртек дыйканчылыгы чарасынын ордуна азайтылган иштетүү + жабуучу өсүмдүк + органикалык кошулма сыяктуу реалдуу башкаруу айкалыштарынын биргелешкен таасирин баалашы керек.

Авторлор ошондой эле биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо менен көмүртек кармоо натыйжалуулугун бир изилдөө дизайнында байланыштырган өлчөөлөрдү, аз өкүлчүлүк алган таксондорду көбүрөөк изилдөөнү, eDNA сыяктуу молекулалык куралдарды колдонууну жана узак мөөнөттүү экосистемалык маалымат топтомдорун алыстан зонддоо жана жасалма интеллект системалары менен интеграциялоону маанилүү изилдөө багыттары катары белгилешет.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: Exploring the effects of carbon farming on cropland biodiversity in Europe: A review

Авторлор: Adam Svoboda; Michaela Kolářová; Elena Larysch; Josef Holec; Jana Poláková; Josef Soukup.

Жооптуу автор: Adam Svoboda.

Мекемелер: Faculty of Agrobiology, Food and Natural Resources, Czech University of Life Sciences, Prague, Czech Republic; Chair of Forest Growth and Dendroecology, Faculty of Environment and Natural Resources, University of Freiburg, Freiburg, Germany.

Журнал: Agriculture, Ecosystems & Environment.

Басмакана: Elsevier B.V.

Библиографиялык жазуу: Agriculture, Ecosystems & Environment 399 (2026), 110162.

DOI: 10.1016/j.agee.2025.110162

Расмий шилтеме: https://doi.org/10.1016/j.agee.2025.110162

Макаланын даталары: Жөнөтүлгөн 2 Сентябрь 2025; ревизия 3 Декабрь 2025; кабыл алынган 8 Декабрь 2025; онлайн жеткиликтүү 16 Декабрь 2025. Библиографиялык том жылы 2026.

Булак түрү: Рецензияланган системалуу сереп; жарым-сандык мета-анализ жана баяндоочу синтез.

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0).

Маалымат булактары: Web of Science, Scopus жана Европа Комиссиясынын архивдери. Акыркы синтез 89 изилдөөнү камтыйт. Эгер бир изилдөө бир нече таксон, практика, аянт же көрсөткүчтү билдирсе, бир нече маалымат топтомуна салым кошо алат.

Статистикалык синтез: Маалымат топтомдору булак изилдөөлөрдөгү статистикалык натыйжаларга жараша оң, нейтралдуу же терс деп коддолуп, категориялардын салыштырмалуу үлүштөрү сүрөттөмө статистика менен жыйынтыкталган. Булак стандартташтырылган таасир өлчөмдөрү бир жалпы pooled-effect баасына бириктирилген классикалык мета-анализ моделин билдирбейт.

Программалык камсыздоо: Визуалдаштыруулар Python 3.11.9 жана Spyder 6 колдонулуп даярдалган.

Каржылоо: MARVIC долбоору, Horizon Europe Programme, Grant Agreement No. 101112942.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Авторлор маалыматтар суроо боюнча берилерин билдиришкен. Макалага байланышкан кошумча материал DOIнин онлайн версиясында бар.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор изилдөөгө таасир этиши мүмкүн болгон белгилүү каржылык кызыкчылык же жеке мамиле жок экенин билдиришкен.

Авторлордун салымы: Adam Svoboda: концептуалдаштыруу, маалыматтарды курациялоо, изилдөө, методология, программалык камсыздоо, визуалдаштыруу, алгачкы долбоор жана карап чыгуу/редакциялоо. Michaela Kolářová: изилдөө жана карап чыгуу/редакциялоо. Elena Larysch: карап чыгуу/редакциялоо. Josef Holec: изилдөө жана карап чыгуу/редакциялоо. Jana Poláková: концептуалдаштыруу, методология, кеңеш берүү жана карап чыгуу/редакциялоо. Josef Soukup: концептуалдаштыруу, кеңеш берүү жана карап чыгуу/редакциялоо.

Булак ичиндеги убакыт эскертүүсү: Ыкма бөлүмү адабият издөө Ноябрь 2024'кө чейинки он эки айлык мезгилде жүргүзүлгөнүн билдирсе, натыйжалар бөлүмү тандалган изилдөөлөр 1989–2025 аралыгын камтыганын билдирет. 2025 жазуулары кайсы жаңыртуу кадамы менен кошулганы негизги текстте так түшүндүрүлгөн эмес.

Булак ичиндеги пайыз эскертүүсү: Мульчалоо үчүн булак тексти %48 оң, %44 нейтралдуу жана %18 терс маанилерин билдирет; бул маанилердин суммасы %110 болгондуктан Verianla тарабынан үнсүз оңдолгон эмес.

Негизги чечмелөө чеги: Серептин жыйынтыгы Европанын айдоо жерлери контекстинде жарыяланган изилдөөлөргө тиешелүү. Натыйжалар кандайдыр бир көмүртек дыйканчылыгы практикасы ар бир географияда, ар бир таксондо же ар бир башкаруу шартында бирдей биологиялык ар түрдүүлүк таасирин жаратат дегенди көрсөтпөйт.