Karbon tarımı uygulamaları, tarımsal toprakta veya biyokütlede karbon tutulmasını artırmayı ve sera gazı emisyonlarını azaltmayı amaçlayan; aynı zamanda habitat yapısı, toprak koşulları ve besin ağlarını değiştirerek biyoçeşitlilik üzerinde eş-faydalar veya ödünleşimler oluşturabilen tarımsal yönetim uygulamalarıdır. Bu çalışma Avrupa tarım arazilerinde gerçekleştirilen 89 araştırmadan elde edilen verileri yarı-nicel meta-analiz ve anlatısal sentez yaklaşımıyla birleştirerek yedi karbon tarımı uygulamasının bakteriler, mantarlar, nematodlar, toprak solucanları, eklembacaklılar, memeliler ve kuşlar üzerindeki sonuçlarını değerlendirmiştir.

İncelenen yedi uygulama; yakalama/örtü bitkileri, ürün rotasyonları, sıfır veya azaltılmış toprak işleme, organik düzenleyiciler, malçlama, yarı-doğal habitatların korunması veya oluşturulması ve silvoarable agroforestry sistemleridir. Bütün veri setleri birlikte değerlendirildiğinde sonuçların %41,3'ü pozitif, %49,3'ü nötr ve %9,4'ü negatif olarak sınıflandırılmıştır. En yüksek pozitif sonuç oranı organik düzenleyicilerde %80, ardından silvoarable agroforestry sistemlerinde %54 olarak bulunmuştur. Buna karşılık ürün rotasyonlarında sonuçların %59'u ve sıfır/azaltılmış toprak işlemede %57'si nötrdür.

Bu yüzdeler biyoçeşitliliğin yüzde kaç arttığını göstermez. Her yüzde, ilgili uygulama için incelenen veri setlerinin ne kadarında kontrol uygulamasına göre istatistiksel olarak anlamlı pozitif, anlamsız/nötr veya anlamlı negatif bir sonuç raporlandığını gösterir. Ayrıca sonuçlar taksona, toprak ve iklim koşullarına, yönetim biçimine, örnekleme derinliğine ve coğrafi bölgeye göre değişmektedir. Bu nedenle çalışma “karbon tarımı biyoçeşitliliği her durumda artırır” sonucunu desteklememektedir.

Karbon tarımı ile biyoçeşitlilik neden birlikte inceleniyor?

Karbon tarımının temel iklim hedefi, topraktaki veya bitkisel biyokütledeki karbon stoklarını yükseltmek ve sera gazı emisyonlarını azaltmaktır. Ancak karbon depolamaya yönelik yönetim değişiklikleri aynı zamanda toprak yapısını, nemi, organik madde miktarını, bitki örtüsünü ve canlıların kullanabildiği habitatı da değiştirir. Bu nedenle bir uygulamanın karbon üzerinde olumlu olması, biyoçeşitlilik açısından otomatik olarak aynı sonucu vereceği anlamına gelmez.

Kaynak çalışmanın temel araştırma sorusu bu noktadadır: Avrupa tarım arazilerinde karbon tarımı kapsamında kullanılan uygulamalar, farklı yer altı ve yer üstü taksonlarının zenginliği, çeşitliliği ve bolluğu üzerinde nasıl sonuçlar üretmektedir?

Yazarlar özellikle Avrupa ölçeğinde, birden fazla taksonu ve birden fazla karbon tarımı uygulamasını aynı sentez içinde değerlendiren kapsamlı çalışmaların eksikliğini araştırma boşluğu olarak tanımlamıştır.

Hangi biyoçeşitlilik grupları değerlendirildi?

Bitki topluluğu biyoçeşitliliği bu sentezin ana nicel kapsamına bilinçli olarak dahil edilmemiştir. Yazarlar ürünler, yabancı otlar ve diğer bitkilerin tarım sistemindeki rolünün önemli olduğunu kabul etmekle birlikte bitki çeşitliliğinin uzun dönemli üretim sistemi, rotasyon ve yabancı ot yönetimiyle çok karmaşık biçimde ilişkili olduğunu ve ayrı bir derleme gerektirdiğini belirtmiştir.

İncelenen yedi karbon tarımı uygulaması

Bu Çalışmadaki Yüzdeler Tam Olarak Neyi Gösteriyor?

Çalışmadaki yüzdeler biyoçeşitliliğin büyüklük olarak yüzde kaç değiştiğini değil, belirli bir uygulama ve takson için çıkarılan veri setlerinin yüzde kaçının istatistiksel olarak pozitif, nötr veya negatif sonuç verdiğini gösterir; bu nedenle %80 pozitif sonuç, “biyoçeşitlilik %80 arttı” şeklinde yorumlanamaz.

Sonuçların pozitif, nötr ve negatif olarak kodlanması

Kaynakta bu hesap ayrı bir numaralandırılmış denklem olarak verilmemektedir. Ancak yöntemin tarif ettiği oran hesabı öğretici olarak şu biçimde gösterilebilir:

\[ \text{Sonuç oranı (\%)}= \frac{n_{\text{ilgili sonuç sınıfı}}} {n_{\text{ilgili toplam veri seti}}} \times100 \]

Bu formül çalışmaya eklenen yeni bir bilimsel model değildir; kaynakta sözel olarak tanımlanan veri seti oranının matematiksel gösterimidir. Pay, örneğin pozitif sonuç veren veri setlerinin sayısını; payda ise aynı uygulama veya takson grubunda değerlendirilen toplam veri seti sayısını ifade eder.

Bir araştırma makalesi birden fazla takson, deney alanı, tarımsal uygulama veya biyoçeşitlilik göstergesi raporluyorsa aynı çalışma senteze birden fazla veri seti olarak katkıda bulunabilmiştir. Bu nedenle “89 çalışma” ile analizde kullanılan veri seti sayısı aynı kavram değildir.

Derleme protokolü nasıl kuruldu?

Protokol PRISMA ilkelerine göre hazırlanmış ve Agricultural Science ile Biology alanlarına odaklanmıştır. Kaynak seçiminde Web of Science, Scopus ve Avrupa Komisyonu arşivlerinden yararlanılmıştır. Yöntem üç ana aşamadan oluşur: uygun karbon tarımı uygulamaları ve taksonların taranması, bilgi kaynaklarının seçilmesi ve kaynakların kritik değerlendirmesi.

Uygunluk ve kalite kontrolü

İncelenecek karbon tarımı uygulamasının karbon tutulumu üzerinde bilimsel olarak gösterilmiş etkisinin bulunması, karbon tarımı literatüründe yeterince temsil edilmesi ve biyoçeşitlilik bakımından araştırılmış olması gerekiyordu. Nihai çalışmaların İngilizce olması, açık bir deney veya gözlem tasarımı ve istatistiksel değerlendirme içermesi, seçilmiş uygulamalardan en az birini incelemesi, Avrupa Birliği veya komşu Avrupa bölgelerindeki tarım arazilerinde gerçekleştirilmiş olması ve deneyin coğrafi konumunu raporlaması gerekiyordu.

Çıkarılan her veri setinde tarımsal uygulama, çalışma tasarımı, takson grubu, biyocoğrafik bölge, biyoçeşitlilik göstergesi, p-değeri ve gözlenen etki kaydedildi. Üç kişilik uzman paneli değerlendirmeleri önce bağımsız yaptı; farklılıklar konsensus toplantısıyla çözüldü ve daha sonra kıdemli bir biyoçeşitlilik uzmanı veri setlerini doğruladı.

Karbon Tarımı Biyoçeşitliliği Her Zaman Artırıyor mu?

Hayır. Avrupa tarım arazilerindeki sonuçların yaklaşık yarısı nötrdür ve bazı uygulama–takson eşleşmelerinde negatif sonuçlar da görülmüştür; aynı karbon tarımı uygulaması bir canlı grubuna fayda sağlarken başka bir grupta nötr veya olumsuz sonuç oluşturabilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Yedi uygulamanın genel sonuç dağılımı

Bütün uygulamalar birlikte değerlendirildiğinde

Bütün tarımsal uygulamalar ve taksonlar birlikte ele alındığında veri setlerinin %41,3'ü pozitif, %49,3'ü nötr ve %9,4'ü negatif sonuç vermiştir. Böylece derlemenin genel resmi pozitiften çok nötr sonucun bulunduğunu, ancak pozitif sonuçların negatif sonuçlardan çok daha yaygın olduğunu göstermektedir.

Eklembacaklılar uygulamalar genelinde en belirgin pozitif cevaplardan birini vermiş ve ilgili veri setlerinin %54,5'inde faydalı sonuç görülmüştür. Nematodlarda sonuçların %61'i, mantarlarda ise %65'i nötr olarak sınıflandırılmıştır.

AP1 — Yakalama ve örtü bitkileri

Yakalama ve örtü bitkilerinde veri setlerinin %52,7'si nötrdür ve kaynak negatif sonuç bildirmemektedir. Bakteriler için veri setlerinin %58'inde taksonomik zenginlik veya Evenness bakımından pozitif sonuç görülmüştür. Mantar topluluklarında kökle ilişkili mantar bolluğu ve zenginliğinde bazı olumlu sonuçlar bulunmuştur.

Nematodlarda bazı genel çeşitlilik ölçüleri değişmezken, bitki-paraziti Bitylenchus cinsinin göreli bolluğunda %150–170 artış bildiren bir çalışma bulunmaktadır. Bu örnek “daha fazla organizma = her zaman daha iyi ekolojik sonuç” biçiminde yorumlanamayacağını gösterir.

Toprak solucanı sonuçlarının %60'ı nötr, %40'ı pozitiftir. Eklembacaklılarda pozitif ve nötr sonuçlar %50–%50 paylaşılmış; kuşlarda ise veri setlerinin %83'ü nötr olmuştur. Memeliler için bu uygulamada veri bulunmamaktadır.

AP2 — Ürün rotasyonları

Ürün rotasyonlarında genel sonuçların %59'u nötr, %30'u pozitif ve %11'i negatiftir. Kaynaktaki negatif kayıtların tamamı nematodlarla ilişkilidir.

İki ve üç ürünlü rotasyonların monokültürle karşılaştırıldığı bütün ilgili toprak solucanı veri setlerinde pozitif sonuçlar görülmüştür. Artan ürün çeşitliliğini değerlendiren eklembacaklı verilerinin %66,6'sı bolluk veya tür zenginliğinde pozitif sonuç bildirmiştir. Bakteri ve mantar sonuçları daha çok nötrdür. Birleşik Krallık memeli çalışmaları nötr sonuç verirken bazı kuş çalışmaları ürün mozaiğinin kuş yoğunluğu açısından yararlı olabileceğini bildirmiştir.

AP3 — Sıfır ve azaltılmış toprak işleme

Bu uygulama 129 veri setiyle en geniş temsil edilen alanlardan biridir. Sonuçların %57'si nötr, %32'si pozitif ve %11'i negatiftir.

Mantar sonuçlarının toprak derinliğine göre değişebilmesi özellikle dikkat çekicidir: bir çalışmada 0–15 cm katmanında olumlu veya nötr sonuçlar görülürken 15–30 cm derinlikte negatif etkiler bildirilmiştir. Bu durum yönetim uygulamasının “tek bir biyoçeşitlilik etkisi” olmadığını, ölçümün yapıldığı ekolojik katmanın sonucu değiştirebildiğini gösterir.

AP4 — Organik düzenleyiciler

Organik düzenleyiciler derlemedeki en yüksek olumlu sonuç oranına sahiptir: veri setlerinin %80'i pozitif, %13'ü nötr ve %7'si negatiftir. Biochar, saman kalıntısı, çiftlik gübresi ve benzeri organik girdiler toprak yapısı, organik madde ve mikrobiyal yaşam için yeni kaynaklar sağlayabilir.

Bakteri bolluğu ve çeşitliliğini inceleyen çalışmalar olumlu sonuçlar vermiştir. Mantar ve nematod bolluklarında da artışlar bildirilmiştir. Ancak bütün canlı grupları aynı yönde cevap vermemiştir: biochar uygulamasında toprak solucanı bolluğu için negatif bir sonuç kaydedilirken mikroeklembacaklı bolluğu için pozitif sonuç bildirilmiştir.

AP5 — Malçlama

Malçlama sonuçları uygulanan malzemenin türüne ve incelenen taksona göre değişmiştir. Biyoplastik malç amonyum oksitleyen ve denitrifikasyon yapan bakterilerin bolluğuyla; bazı malç uygulamaları ise mikorizal kök kolonizasyonuyla olumlu ilişkili bulunmuştur.

Nematod kayıtlarının %66,6'sında toplam zenginlik ve yoğunluk açısından nötr, %33,3'ünde pozitif sonuç görülmüştür. Yaşayan malç altında toprak solucanı veri setlerinin %60'ı pozitif, %40'ı nötrdür. Eklembacaklı veri setlerinin %57'si pozitif sonuç bildirmiştir. Buna karşılık Polonya'daki iki veri setinde plastik malç bütün incelenen kuş türlerinin bolluk ve zenginliğini olumsuz etkilemiştir.

Kaynak-içi sayı notu: Malçlama bölümünün genel toplamı metinde %48 pozitif, %44 nötr ve %18 negatif olarak verilmiştir. Bu üç değer %110 ettiği için burada düzeltilmemiştir. Kaynağın genel sentez kısmı malçlama için %48 pozitif oranı tekrar doğrulamaktadır; fakat nötr oran için metindeki %44 değeri ile toplam dağılım arasında aritmetik uyuşmazlık vardır.

AP6 — Yarı-doğal habitatlar

Yarı-doğal habitatlara ait 58 veri setinin %43'ü pozitif, %52'si nötr ve %5'i negatiftir. Sonuçlar genel olarak pozitif/nötr ağırlıklıdır.

Mantar verilerinin %83'ü nötrdür; buna karşılık tarla kenarları ve çitlerin arbusküler mikorizal zenginlikte bazı pozitif sonuçları bulunmaktadır. Nematod sonuçlarının %66'sı nötrdür. Toprak solucanı yoğunluğunda sonuçlar yaklaşık yarı yarıya değişmiştir.

Kuşlarda sonuç çok daha belirgindir: veri setlerinin %79'u bolluk ve tür zenginliği açısından pozitiftir. Memelilerde ise %71 nötr, %29 pozitif sonuç raporlanmıştır.

AP7 — Silvoarable agroforestry

Silvoarable agroforestry için 39 veri seti değerlendirilmiş; sonuçların %54'ü pozitif, %33'ü nötr ve %13'ü negatif bulunmuştur. Pozitif sonuç oranı organik düzenleyicilerden sonra ikinci sıradadır.

Bakterilere ilişkin on veri setinin %60'ı nötr, %40'ı pozitiftir. Toprak solucanı yoğunluğunu inceleyen bütün veri setleri pozitif sonuç vermiştir. Eklembacaklılarda 19 veri setinin %58'i pozitif, %21'i nötr ve %21'i negatiftir. Negatif kayıtlar özellikle bazı karabid ve örümcek aktivite-yoğunluğu sonuçlarıyla ilişkilidir.

Agroforestry aynı zamanda yakalanan memeli sayısı ve kuş türü zenginliği açısından olumlu sonuçlar göstermiştir. Nematodlarda ise sonuçlar daha değişken ve bazı bağlamlarda nötr veya negatiftir.

Avrupa'nın biyocoğrafik bölgelerinde sonuçlar aynı mı?

Hayır. Çalışmalar Avrupa içinde eşit dağılmamıştır ve sonuçların yönü bölgelere göre değişmektedir.

Continental bölge en yoğun araştırılmış bölgelerden biri olmasına rağmen veri setlerinin %61'i nötrdür. Atlantic bölgede pozitif sonuçlar %56 ile baskındır. Alpine, Pannonian ve Boreal bölgelerde de pozitif oranlar yüksektir; ancak bu bölgeler çok daha az sayıda çalışmayla temsil edildiğinden yüzdelerin kanıt tabanı daha küçüktür.

Çalışma neden tek bir “en iyi uygulama” ilan etmiyor?

Organik düzenleyiciler %80 pozitif sonuç oranıyla en güçlü genel sinyali verse de her uygulamanın ekolojik etkisi farklı taksonlarda farklılaşmaktadır. Bir yönetim biçimi toprak solucanlarını artırırken bitki-paraziti nematodları da artırabilir; başka bir uygulama kuşları desteklerken belirli eklembacaklı gruplarında aktivite-yoğunluğunu azaltabilir.

Bu nedenle kaynak, karbon tarımının biyoçeşitlilik eş-faydasını tek bir takson veya tek bir biyoçeşitlilik göstergesi üzerinden değerlendirmek yerine çok-taksonlu bir çerçeve önermektedir.

Modern izleme teknolojilerinin rolü

Derleme uzaktan algılama, yapay zekâ tabanlı analizler ve çevresel DNA (eDNA) gibi moleküler yöntemleri gelecekteki karbon tarımı ve biyoçeşitlilik izleme sistemlerinin önemli araçları olarak tartışmaktadır. Uydu ve drone tabanlı spektral görüntüler biyokütle ve toprak organik karbonunun mekânsal izlenmesini; yapay zekâ kamera kapanı, drone ve biyoakustik verilerinden otomatik tür tanımlamasını; eDNA ise örneklenmesi zor organizmaların hassas biçimde belirlenmesini destekleyebilir.

Ancak bu teknolojiler mevcut derlemede deneysel olarak test edilmemiştir. Çalışma bunları literatür üzerinden nitel gelecek yönleri olarak ele almaktadır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Karbon tarımı uygulamalarının biyoçeşitlilik üzerindeki etkileri uygulamaya ve taksona göre değişmektedir.
• Organik düzenleyiciler incelenen uygulamalar arasında en yüksek pozitif veri seti oranını (%80) göstermiştir.
• Silvoarable agroforestry %54 pozitif sonuçla güçlü fakat tamamen tek yönlü olmayan bir biyoçeşitlilik sinyali göstermiştir.
• Ürün rotasyonları ve sıfır/azaltılmış toprak işleme uygulamalarında nötr sonuçlar baskındır.
• Eklembacaklılar genel olarak pozitif cevabın daha sık görüldüğü taksonlardan biridir.
• Mantar ve nematod sonuçları çoğunlukla nötr ve bağlama bağımlıdır.
• Coğrafi bölge, toprak/iklim koşulları, yönetim biçimi ve takson kimliği sonuçların yönünü değiştirebilir.
• Çoklu karbon tarımı uygulamalarının birlikte uygulanmasının sinerjik, toplamsal veya antagonistik sonuçları henüz yeterince anlaşılmamıştır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar ve sınırlılıklar

• “Karbon tarımı bütün biyoçeşitliliği artırır” sonucu desteklenmemektedir.
• Raporlanan yüzdeler ortalama etki büyüklüğü değildir.
• Mantarlar, nematodlar ve memeliler bazı uygulamalarda yeterince temsil edilmemektedir.
• Kuzey ve Güney Avrupa'nın bazı bölümleri, Continental ve Atlantic bölgelere göre daha az çalışılmıştır.
• Tek tek uygulamalar üzerine araştırma, gerçek tarım sistemlerinde birlikte kullanılan uygulamalar arasındaki etkileşimi tam olarak açıklamamaktadır.
• Bitki topluluklarının biyoçeşitliliği ana nicel sentezden çıkarılmıştır.
• Uzaktan algılama, yapay zekâ ve eDNA teknolojilerinin performansı bu derlemede deneysel olarak test edilmemiştir.
• Yerel pedoklimatik koşullar nedeniyle Avrupa içindeki bir bölgeden elde edilen sonuç başka bölgeye otomatik olarak genellenemez.

Gelecek araştırma yönleri

Kaynak özellikle uzun dönemli, standartlaştırılmış ve disiplinler arası araştırmaların artırılmasını önermektedir. Gelecekte çalışmaların tek karbon tarımı önleminden ziyade azaltılmış işleme + örtü bitkisi + organik düzenleyici gibi gerçek yönetim kombinasyonlarının birlikte etkilerini değerlendirmesi gerekmektedir.

Yazarlar ayrıca biyoçeşitliliğin korunması ile karbon tutma verimliliğini aynı araştırma tasarımı içinde bağlayan ölçümler, az temsil edilen taksonların daha fazla incelenmesi, eDNA gibi moleküler araçların kullanılması ve uzun dönemli ekosistem veri setlerinin uzaktan algılama ve yapay zekâ sistemleriyle bütünleştirilmesini önemli araştırma alanları olarak tanımlamaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Exploring the effects of carbon farming on cropland biodiversity in Europe: A review

Yazarlar: Adam Svoboda; Michaela Kolářová; Elena Larysch; Josef Holec; Jana Poláková; Josef Soukup.

Sorumlu yazar: Adam Svoboda.

Kurumlar: Faculty of Agrobiology, Food and Natural Resources, Czech University of Life Sciences, Prague, Czech Republic; Chair of Forest Growth and Dendroecology, Faculty of Environment and Natural Resources, University of Freiburg, Freiburg, Germany.

Dergi: Agriculture, Ecosystems & Environment.

Yayınevi: Elsevier B.V.

Bibliyografik kayıt: Agriculture, Ecosystems & Environment 399 (2026), 110162.

DOI: 10.1016/j.agee.2025.110162

Resmî bağlantı: https://doi.org/10.1016/j.agee.2025.110162

Makale tarihleri: Gönderim 2 Eylül 2025; revizyon 3 Aralık 2025; kabul 8 Aralık 2025; çevrimiçi erişim 16 Aralık 2025. Bibliyografik cilt yılı 2026'dır.

Kaynak türü: Hakemli sistematik derleme; yarı-nicel meta-analiz ve anlatısal sentez.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0).

Veri kaynakları: Web of Science, Scopus ve Avrupa Komisyonu arşivleri. Nihai sentez 89 çalışmayı kapsamaktadır. Bir çalışma birden fazla takson, uygulama, saha veya gösterge raporluyorsa birden fazla veri setine katkı verebilmiştir.

İstatistiksel sentez: Veri setleri kaynak çalışmalardaki istatistiksel sonuçlara göre pozitif, nötr veya negatif olarak kodlanmış ve kategorilerin göreli oranları tanımlayıcı istatistiklerle özetlenmiştir. Kaynak, standartlaştırılmış etki büyüklüklerinin tek ortak pooled-effect tahmininde birleştirildiği klasik meta-analiz modelini raporlamamaktadır.

Yazılım: Görselleştirmeler Python 3.11.9 ve Spyder 6 kullanılarak hazırlanmıştır.

Finansman: MARVIC projesi, Horizon Europe Programme, Grant Agreement No. 101112942.

Veri erişilebilirliği: Yazarlar verilerin talep üzerine sağlanacağını bildirmiştir. Makaleye bağlı destekleyici materyal DOI'nin çevrimiçi sürümünde bulunmaktadır.

Çıkar çatışması: Yazarlar çalışmayı etkileyebilecek bilinen finansal çıkar veya kişisel ilişki bulunmadığını beyan etmiştir.

Yazar katkıları: Adam Svoboda: kavramsallaştırma, veri kürasyonu, araştırma, metodoloji, yazılım, görselleştirme, ilk taslak ve gözden geçirme/düzenleme. Michaela Kolářová: araştırma ve gözden geçirme/düzenleme. Elena Larysch: gözden geçirme/düzenleme. Josef Holec: araştırma ve gözden geçirme/düzenleme. Jana Poláková: kavramsallaştırma, metodoloji, danışmanlık ve gözden geçirme/düzenleme. Josef Soukup: kavramsallaştırma, danışmanlık ve gözden geçirme/düzenleme.

Kaynak-içi zaman notu: Yöntem bölümü literatür taramasının Kasım 2024'e kadar olan on iki aylık dönemde gerçekleştirildiğini belirtirken sonuç bölümü seçilen çalışmaların 1989–2025 aralığını kapsadığını bildirmektedir. 2025 kayıtlarının hangi güncelleme adımıyla eklendiği ana metinde açıkça açıklanmamıştır.

Kaynak-içi yüzde notu: Malçlama için kaynak metni %48 pozitif, %44 nötr ve %18 negatif değerlerini raporlamaktadır; bu değerler %110 toplam verdiğinden Verianla tarafından sessizce düzeltilmemiştir.

Temel yorum sınırı: Derlemenin sonucu Avrupa tarım arazileri bağlamındaki yayımlanmış çalışmalara aittir. Sonuçlar herhangi bir karbon tarımı uygulamasının her coğrafyada, her taksonda veya her yönetim koşulunda aynı biyoçeşitlilik etkisini yaratacağını göstermez.