Геоэкономикалык фрагментация — эл аралык соода, инвестиция, технология, энергетика жана жеткирүү чынжырлары боюнча мамилелер экономикалык натыйжалуулук менен гана эмес, барган сайын геосаясий атаандаштык, коопсуздук маселелери жана стратегиялык көз карандылыктарды башкаруу менен калыптанган экономикалык чөйрөнү билдирет. Tomáš Peráček, Daniela Gregušová жана Michal Kaššaj тарабынан даярдалган изилдөө Европа Биримдигинин атаандаштыкка жөндөмдүүлүк түшүнүгү бул жаңы чөйрөдө кандайча өзгөрүп жатканын концептуалдык жана сапаттык изилдөө дизайны менен карайт.

Макаланын негизги тезиси — Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн салттуу аныктоочулары болгон өндүрүмдүүлүк, рыноктун натыйжалуулугу, соода ачыктыгы жана инновация маанисин жоготпойт; бирок эми алар экономикалык коопсуздук, туруктуулук, технологиялык эгемендүүлүк, стратегиялык автономия жана узак мөөнөттүү ыңгайлашуу жөндөмү менен бирге бааланат. Демек, атаандаштыкка жөндөмдүүлүк мүмкүн болушунча эң төмөн чыгым менен өндүрүү же глобалдык нарк чынжырларына мүмкүн болушунча терең катышуу маселеси гана эмес. Экономиканын тышкы соккуларды сиңире алышы, критикалык функцияларды уланта алышы, ашыкча көз карандылыктарды азайта алышы жана стратегиялык технологиялык мүмкүнчүлүктөрүн сактай алышы да атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн бир бөлүгүнө айланууда.

Изилдөө Европа Биримдигинин экономикалык башкаруусунда толугу менен протекционисттик же жабык моделге өттү деп ырастабайт. Анын ордуна ЕБ гибриддик башкаруу моделине карай бара жатат деп сунуштайт. Бул модель рыноктун ачыктыгын жана глобалдык интеграцияны сактоо менен стратегиялык координацияны, өнөр жай саясатын, мамлекеттик инвестицияларды, жеткирүү чынжырларын диверсификациялоону, de-risking жана экономикалык коопсуздук инструменттерин көбүрөөк колдонот.

Изилдөөдө Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү өз ара байланышкан беш өлчөм аркылуу концептуалдаштырылат: өндүрүмдүүлүк жана экономикалык көрсөткүчтөр; инновация жана технологиялык мүмкүнчүлүк; туруктуулук жана экономикалык коопсуздук; стратегиялык автономия жана башкаруу мүмкүнчүлүгү; туруктуу өнүгүү. Геосаясий фрагментация, технологиялык атаандаштык жана глобалдык нарк чынжырларындагы үзгүлтүктөр бул беш өлчөмдүн баарына таасир эткен тышкы шарттар катары каралат.

Изилдөөнүн жыйынтыктары жарым өткөргүчтөр, жасалма интеллект, санариптик инфраструктура, таза энергия, энергия ресурстары жана критикалык чийки заттар сыяктуу тармактар экономикалык көрсөткүчтөр жана стратегиялык автономия үчүн барган сайын маанилүү болуп жатканын көрсөтөт. European Chips Act, Critical Raw Materials Act, REPowerEU, European Economic Security Strategy жана European Green Deal сыяктуу саясат инструменттери бул өзгөрүүнүн мисалдары катары каралат.

Бирок туруктуулук жана стратегиялык автономия бекер эмес. Жеткирүү чынжырларын диверсификациялоо, стратегиялык камдык түзүү, reshoring, технологиялык мүмкүнчүлүк түзүү жана мамлекеттик колдоого алынган өнөр жай саясаты өндүрүш чыгымдарын жана мамлекеттик чыгымдарды көбөйтүшү мүмкүн. Ашыкча коопсуздаштыруу болсо рыноктун ачыктыгын, атаандаштыкты жана инновациялык стимулдарды алсыратышы мүмкүн. Ошондуктан изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн келечеги өндүрүмдүүлүк менен туруктуулуктун, ачыктык менен стратегиялык ийкемдүүлүктүн жана рыноктук интеграция менен мамлекеттик координациянын ортосунда түзүлө турган тең салмакка көз каранды экендиги.

Изилдөө ошондой эле ЕБ ичинде бул өзгөрүү бирдей жүрбөй жатканын баса белгилейт. Мүчө мамлекеттердин ортосунда өнөр жай мүмкүнчүлүгү, инновациялык көрсөткүчтөр, фискалдык мүмкүнчүлүк, технологиялык өнүгүү жана тышкы соккуларга туруктуулук боюнча маанилүү айырмачылыктар бар. Бул асимметриялар жалпы европалык стратегияларды ишке ашырууну кыйындатат жана көбүрөөк мамлекеттик колдоо көрсөтө алган өлкөлөрдүн стратегиялык тармактарда артыкчылык алуу тобокелдигин жаратат.

Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн салттуу модели эмнеге негизделген?

Кансыз согуштан кийинки мезгилде Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү негизинен либералдык экономикалык парадигманын алкагында бааланган. Бул мамиледе өндүрүмдүүлүктүн өсүшү, чыгымдардын натыйжалуулугу, сооданы либералдаштыруу, технологиялык инновация жана глобалдык рынокторго интеграция узак мөөнөттүү экономикалык ийгиликтин негизги аныктоочулары катары каралган.

Глобалдык нарк чынжырларына катышуу өндүрүштүн ар башка этаптарын чыгым артыкчылыгы эң жогору болгон өлкөлөргө бөлүштүрүүгө мүмкүндүк берген; экономикалык өз ара көз карандылык болсо натыйжалуулуктун да, өз ара экономикалык пайданын да булагы катары бааланган.

Бул алкакта атаандаштыкка жөндөмдүүлүк адатта эмгек өндүрүмдүүлүгү, экспорттук көрсөткүчтөр, инновациялык мүмкүнчүлүк, инвестициялык чөйрө жана макроэкономикалык туруктуулук сыяктуу көрсөткүчтөр менен өлчөнөт.

Геоэкономикалык фрагментация атаандаштыкка жөндөмдүүлүк түшүнүгүн кандай өзгөртөт?

Геоэкономикалык фрагментация экономикалык өз ара көз карандылык пайда жана натыйжалуулук гана жаратпастан, критикалык тармактарда көз карандылык, жеткирүү үзгүлтүгү жана саясий басым тобокелдигин да жаратышы мүмкүн экенин ачык көрсөтөт. Ошондуктан атаандаштыкка жөндөмдүүлүк эми чыгым жана натыйжалуулук менен гана эмес, экономиканын стратегиялык соккуларга туруктуулугу жана ыңгайлашуу жөндөмү менен да бааланууда.

COVID-19 эмне үчүн маанилүү бурулуш чекити болду?

COVID-19 пандемиясы өтө оптималдаштырылган глобалдык жеткирүү чынжырлары үзгүлтүктөргө алсыз болушу мүмкүн экенин көрсөттү. Айрым киргизүүлөрдүн аз сандагы өндүрүүчүлөргө же аймактарга топтолушу чыгым жагынан натыйжалуу болсо да, олуттуу жеткирүү үзгүлтүгүндө системалык тобокелдик жаратышы мүмкүн.

Бул тажрыйба жеткирүү чынжырларынын туруктуулугун, диверсификацияны жана критикалык товарларга коопсуз жетүүнү атаандаштыкка жөндөмдүүлүк талкуусунун борборуна алып келди.

Орусия-Украина согушу жана энергетикалык коопсуздук

Орусия Украинага басып киргенден кийин пайда болгон энергетикалык кризис Европанын тышкы энергия жеткирүүчүлөрүнө көз карандылыгы өнөр жай атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү менен түздөн-түз байланышта экенин көрсөттү.

Булак изилдөө согушка чейин айрыкча Германия жана Италия сыяктуу айрым мүчө мамлекеттер Орусиянын жаратылыш газына өтө көз каранды болгонун белгилейт. Энергия агымдарынын бузулушу энергия чыгымдарынын өсүшүнө, энергияны көп керектеген өнөр жайларда өндүрүш басымына жана Европанын өндүрүш өнөр жайынын узак мөөнөттүү атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү боюнча тынчсызданууларга салым кошкон.

REPowerEU алкагы энергия булактарын диверсификациялоо жана энергетикалык коопсуздук Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүк жана туруктуулук стратегияларынын ажырагыс бөлүгүнө айланганын көрсөткөн мисалдардын бири катары бааланат.

Экономикалык коопсуздук экономикалык обочолонууну билдиреби?

Жок. Изилдөөдөгү экономикалык коопсуздук мамилеси экономикалык өзүн-өзү камсыз кылууну же глобалдык рыноктордон чыгып кетүүнү билдирбейт. Максат — эл аралык ачыктыктын пайдасын сактоо менен энергия, критикалык чийки заттар, жарым өткөргүчтөр, санариптик инфраструктура жана башка стратегиялык тармактардагы ашыкча көз карандылыктарды башкаруу.

Экономикалык коопсуздуктун негизги элементтери

ЕБ контекстинде экономикалык коопсуздук экономикалык туруктуулукту сактоо, критикалык тармактарды жана инфраструктураларды коргоо, стратегиялык көз карандылыктарды башкаруу жана геосаясий белгисиздик шартында узак мөөнөттүү экономикалык туруктуулукту улантуу жөндөмү менен байланыштуу.

Бул алкакта эске алынган көрсөткүчтөргө критикалык тармактардагы импорттук көз карандылык, жеткирүүчүлөрдүн концентрациясы, тышкы энергия жеткирүүчүлөрүнө көз карандылык, технологиялык көз карандылык, критикалык чийки заттар боюнча тышкы көз карандылык, чет элдик инвестицияларды текшерүү, ички өндүрүш мүмкүнчүлүгү, жарым өткөргүч өндүрүш мүмкүнчүлүгү жана критикалык технологиялардагы Ar-Ge чыгымдары кирет.

De-risking деген эмне?

De-risking же тобокелдикти азайтууири масштабдагы экономикалык байланыштарды үзүүнү билдирген decoupling мамилесинен айырмаланып, глобалдык интеграциянын пайдасын сактоо менен стратегиялык жактан ашыкча көз карандылыктарды азайтууну көздөйт.

Практикада бул мамиле жеткирүү чынжырларын диверсификациялоо, альтернативдүү жеткирүүчүлөр, стратегиялык ресурстарды камсыздоо, критикалык өндүрүш мүмкүнчүлүгүн күчөтүү жана сезгич технологиялардагы көз карандылыктарды азайтуу сыяктуу инструменттерди камтышы мүмкүн.

Ачык стратегиялык автономия деген эмне?

Ачык стратегиялык автономия (open strategic autonomy)Европа Биримдиги глобалдык экономиканын бир бөлүгү бойдон калуу менен критикалык тармактарда өз алдынча аракеттенүү, ашыкча көз карандылыктарды азайтуу жана стратегиялык ийкемдүүлүгүн сактоо жөндөмүн күчөтүүнү көздөгөн башкаруу мамилеси.

Бул мамиле протекционисттик обочолонууну билдирбейт. Соода жана эл аралык инвестициялар уланганда критикалык технологиялар, энергия булактары, жеткирүү чынжырлары жана өндүрүш мүмкүнчүлүгү сыяктуу тармактардагы тобокелдиктерди активдүү башкарууну карайт.

Стратегиялык автономия менен өнөр жай саясатынын байланышы

Стратегиялык автономия боюнча талкуу Европада өнөр жай саясатынын ролун кайра күчөттү. Жарым өткөргүчтөр, жасалма интеллект, кайра жаралуучу энергия, батареялар, санариптик инфраструктура, өнүккөн өндүрүш технологиялары жана критикалык чийки заттар коммерциялык тармактар катары гана эмес, узак мөөнөттүү экономикалык коопсуздук жана технологиялык эгемендүүлүктүн элементтери катары бааланууда.

Бул өзгөрүү менен бирге мамлекеттик инвестициялар, стратегиялык каржылоо, Ar-Ge колдоосу жана ЕБ деңгээлиндеги координация механизмдери классикалык рыноктук саясат инструменттерин толуктай баштады.

Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн беш негизги өлчөмү

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө концептуалдык багытталган сапаттык изилдөө дизайнын колдонот. Максат экономикалык көрсөткүчтөрдүн ортосунда себептик коэффициенттерди баалоо же статистикалык гипотезаларды текшерүү эмес, Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн өзгөрүп жаткан маанисин жана бул өзгөрүүнү калыптандырган башкаруу процесстерин түшүндүрүү.

Методологиялык мамиле өз ара байланышкан төрт этапта жүргүзүлөт:

1. Атаандаштыкка жөндөмдүүлүк, саясий экономика, геоэкономика, экономикалык коопсуздук, туруктуулук жана стратегиялык автономия адабияттарын кароо жана синтездөө.
2. ЕБ институттарынын жана эл аралык уюмдардын стратегиялык документтерин, мыйзамдарын жана саясат алкактарын баалоо.
3. Өндүрүмдүүлүк, инновация, технологиялык өнүгүү, соода ачыктыгы жана туруктуулук көрсөткүчтөрүн контексттик маалымдама катары кароо.
4. Теориялык, саясаттык жана эмпирикалык байкоолорду макалада иштелип чыккан интеграцияланган аналитикалык алкакта бириктирүү.

Изилдөө ошондой эле analytically focused comparison мамилесинин элементтерин колдонот. Бирок мүчө мамлекеттерди системалуу түрдө бирден салыштырбайт; ЕБ деңгээлиндеги негизги атаандаштыкка жөндөмдүүлүк жана башкаруу өлчөмдөрүн талдайт.

Колдонулган булак түрлөрү

Изилдөөнүн маалымат базасы үч негизги булак тобунун triangulation-ына негизделет.

Негизги институционалдык булактарга Eurostat, OECD маалымат топтомдору, European Innovation Scoreboard, World Economic Forum атаандаштыкка жөндөмдүүлүк көрсөткүчтөрү жана ар түрдүү ЕБ атаандаштыкка жөндөмдүүлүк отчеттору кирет.

Бул көрсөткүчтөр эконометрикалык себептик тест үчүн колдонулбайт. Максат — Европа экономикасынын структуралык тенденцияларын жана саясаттык өзгөрүүсүн конкреттүү эмпирикалык шилтемелер менен бекемдөө.

Атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн эски жана жаңы логикасы

Европа Биримдиги эмне үчүн технологиялык мүмкүнчүлүктү эми өндүрүмдүүлүк маселеси катары гана көрбөйт?

Анткени жарым өткөргүчтөр, жасалма интеллект, санариптик инфраструктура жана таза энергия технологиялары өндүрүмдүүлүктү аныктаган киргизүүлөр гана эмес; ошол эле учурда критикалык экономикалык функциялардын үзгүлтүксүздүгүнө, технологиялык эгемендүүлүккө жана геосаясий аракеттенүү мүмкүнчүлүгүнө таасир эткен стратегиялык активдер. Ошондуктан изилдөө инновация менен экономикалык коопсуздукту барган сайын көбүрөөк байланышкан тармактар катары баалайт.

Өндүрүмдүүлүк маселеси

Булак изилдөө OECD көрсөткүчтөрү акыркы он жылда Европа Биримдиги айрыкча технологияны көп колдонгон тармактарда кээ бир ири глобалдык атаандаштарга караганда эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшү жайыраак болгонун көрсөтүп жатканын белгилейт.

Бул маселеге мүчө мамлекеттердин инновациялык көрсөткүчтөрүндөгү айырмачылыктар, бөлүнгөн капитал рыноктору, калктын картаюусу, жөнгө салуучу татаалдык жана стратегиялык тармактардагы жетишсиз инвестиция сыяктуу структуралык көйгөйлөр себеп болушу мүмкүн деп талкууланат.

European Chips Act

2023-жылы кабыл алынган European Chips Act жарым өткөргүчтөрдү изилдөөнү, инновацияны, өндүрүш мүмкүнчүлүгүн жана стратегиялык инвестицияларды колдоо аркылуу Европанын жарым өткөргүч экосистемасын күчөтүүнү көздөйт.

Изилдөө ЕБнин глобалдык жарым өткөргүч өндүрүшүндөгү үлүшүн 2030-жылга чейин %20га жеткирүү максатын технологиялык мүмкүнчүлүктү жана стратегиялык автономияны күчөтүү аракетинин көрсөткүчтөрүнүн бири катары карайт.

Бул саясат мисалы инновация саясаты, өнөр жай саясаты жана экономикалык коопсуздук барган сайын кандайча бири-бирине аралашып жатканын көрсөтөт.

Критикалык чийки заттар эмне үчүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүк маселесине айланууда?

Батареялар, кайра жаралуучу энергия технологиялары, жарым өткөргүчтөр жана өнүккөн өндүрүш системалары литий, кобальт, графит, сейрек кездешүүчү жер элементтери жана башка критикалык чийки заттарга көз каранды.

Бул материалдардын кен казуу жана өзгөчө кайра иштетүү мүмкүнчүлүгүнүн дүйнө жүзүндө чектелген сандагы өлкөлөрдө же жеткирүүчүлөрдө топтолушу ЕБ үчүн стратегиялык алсыздык жаратышы мүмкүн.

2024-жылы күчүнө кирген Critical Raw Materials Act Европада кен казуу, иштетүү жана кайра иштетүү мүмкүнчүлүгүн күчөтүүгө жана тышкы жеткирүү булактарын диверсификациялоого багытталган жөнгө салуучу жооптордун бири катары каралат.

Соода ачыктыгы эмне үчүн эми жалгыз өзү жетишсиз?

Соода ачыктыгы ЕБ экономикасына рынокко жетүү, технология трансфери, инвестиция жана эл аралык инновация тармактарына катышуу сыяктуу маанилүү артыкчылыктарды берүүнү улантууда.

Бирок ошол эле тармактардын айрым жеткирүүчүлөргө ашыкча көз каранды болуп калышы геосаясий соккуларда өндүрүштүн үзгүлтүксүздүгүн коркунучка салышы мүмкүн. Ошондуктан изилдөө ачыктыктан баш тартууну эмес, ачыктыктын стратегиялык көз карандылыктарды активдүү башкаруу менен айкалышын жактаган башкаруу өзгөрүүсүн сүрөттөйт.

Экономикалык ачыктык, технология жана экономикалык коопсуздуктун ортосундагы негизги компромисстер

Туруктуулук эмне үчүн эми экологиялык саясат катары гана каралбайт?

Анткени төмөн көмүртектүү өндүрүш, кайра жаралуучу энергия, батарея технологиялары, суутек жана туруктуу өндүрүш ошол эле учурда жаңы технология рыноктору, өнөр жай модернизациясы жана энергетикалык коопсуздук менен байланыштуу. Изилдөөдө туруктуулук узак мөөнөттүү атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн экологиялык гана эмес, технологиялык жана экономикалык өлчөмү катары да каралат.

European Green Deal

2019-жылы башталган European Green Deal Европа Биримдигинин 2050-жылы климаттык нейтралдуулукка жетүү максатын экономикалык жана өнөр жай трансформациясы менен байланыштырган негизги саясат алкактарынын бири.

Таза энергия, өнөр жайды декарбонизациялоо, туруктуу транспорт жана айланма экономика сыяктуу тармактарга инвестициялар бир жагынан олуттуу ыңгайлашуу чыгымдарын жаратса, экинчи жагынан кайра жаралуучу энергия, батарея, суутек жана туруктуу өндүрүш сыяктуу секторлордо жаңы атаандаштык артыкчылыктарын түзүшү мүмкүн.

Жашыл өтүүнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүк чыгымы барбы?

Болушу мүмкүн. Булак изилдөө катуураак экологиялык жөнгө салуулар жана энергетикалык өтүүнүн жогорку чыгымдары өзгөчө энергияны көп керектеген секторлордо кыска мөөнөттүү атаандаштык басымын жаратышы мүмкүн экенин белгилейт.

Ошондуктан туруктуулук саясаты көмүртекти азайтуу менен гана чектелбестен, энергетикалык коопсуздук, өнөр жай туруктуулугу, инновациялык мүмкүнчүлүк жана узак мөөнөттүү өндүрүмдүүлүктүн ортосунда тең салмак түзүүнү талап кылат.

Демография жана социалдык туруктуулук

Туруктуу атаандаштыкка жөндөмдүүлүк технология жана энергия менен гана байланышкан эмес. Калктын картаюусу, жумушчу күчүнүн жетишсиздиги жана көндүмдөрдүн тартыштыгы өндүрүмдүүлүктүн өсүшүнө жана мамлекеттик каржынын туруктуулугуна терс таасир этиши мүмкүн.

Ошондуктан билим берүү, кесиптик көндүмдөрдү өнүктүрүү жана эмгек рыногунун ыңгайлашуу жөндөмү да узак мөөнөттүү атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн компоненттеринин арасында каралат.

ЕБ эмне үчүн гибриддик экономикалык башкаруу моделине карай бара жатат?

Анткени геосаясий жана технологиялык атаандаштык шартында рыноктук бааларга гана негизделген координация критикалык технологиялар, энергетикалык коопсуздук, жеткирүү чынжырлары жана стратегиялык чийки заттар сыяктуу тармактардагы бардык тобокелдиктерди башкара албайт деп эсептелет. Ошондуктан ЕБ рынок механизмдеринен баш тартпай, аларды өнөр жай саясаты, мамлекеттик инвестиция, de-risking, стратегиялык координация жана экономикалык коопсуздук инструменттери менен толуктайт.

Гибриддик башкаруунун негизги өзгөчөлүктөрү

• Рыноктун ачыктыгын сактоо.
• Стратегиялык тармактарга мамлекеттик колдоону көбөйтүү.
• Критикалык жеткирүү чынжырларын диверсификациялоо.
• Технологиялык эгемендүүлүк мүмкүнчүлүгүн өнүктүрүү.
• Экономикалык коопсуздук тобокелдиктерин саясат чечимдерине киргизүү.
• Жашыл жана санариптик өтүүнү өнөр жай саясаты менен байланыштыруу.
• Улуттук саясаттар менен ЕБ деңгээлиндеги координацияны күчөтүү.

Бул моделдин негизги тобокелдиги эмнеде?

Ашыкча кийлигишүү жана ашыкча экономикалык коопсуздаштыруу рыноктук фрагментацияга, өндүрүш чыгымдарынын өсүшүнө, фискалдык басымга жана атаандаштыктын алсырашына алып келиши мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө экономикалык коопсуздук менен атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү толугу менен карама-каршы да, автоматтык түрдө бири-бирин күчөтүүчү да түшүнүктөр катары карабайт. Эки тармак тең бири-бирин толуктаган жана ошол эле учурда чыңалуу жараткан башкаруу өлчөмдөрү болуп саналат.

Мүчө мамлекеттердин ортосундагы айырмачылыктар ЕБнин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн эмне үчүн чектейт?

Мүчө мамлекеттер өнөр жай мүмкүнчүлүгү, Ar-Ge интенсивдүүлүгү, инновациялык экосистемалар, фискалдык мүмкүнчүлүк, технологиялык өнүгүү жана тышкы көз карандылык боюнча бирдей баштапкы абалда эмес. Ошондуктан бир эле геоэкономикалык соккуга ыңгайлашуу жөндөмү өлкөлөр арасында олуттуу айырмаланат.

Инновация жана фискалдык мүмкүнчүлүк асимметриясы

Булак изилдөө Түндүк жана Батыш Европа экономикалары жалпысынан күчтүүрөөк инновациялык системаларга жана кеңирээк фискалдык ийкемдүүлүккө ээ экенин; ал эми айрым Борбордук жана Түштүк Европа экономикалары изилдөө интенсивдүүлүгү төмөн жана өнөр жай модернизациясы жайыраак экенин белгилейт.

Бул жалпы ЕБ стратегияларын ишке ашырууну кыйындатышы мүмкүн. Айрыкча фискалдык мүмкүнчүлүгү чоң мамлекеттер стратегиялык тармактарга көбүрөөк мамлекеттик колдоо көрсөтүп, жаңы инвестицияларды өз экономикасына тарта алышы мүмкүн.

Өнөр жай саясаты ички айырмачылыктарды күчөтүшү мүмкүнбү?

Ооба, бул булакта ачык башкаруу тобокелдиги катары талкууланат. Өнөр жай саясаты ЕБнин технологиялык мүмкүнчүлүгүн жана туруктуулугун күчөтүшү мүмкүн; бирок өлкөлөрдүн фискалдык мүмкүнчүлүктөрү өтө айырмалуу болгондо стратегиялык тармактарды көбүрөөк колдой алган мамлекеттер чоң артыкчылыкка ээ болушу мүмкүн.

Ошондуктан Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн келечеги тышкы көз карандылыктарды азайтууга гана эмес, мүчө мамлекеттердин ортосундагы шайкештикти, координацияны жана жакындашууну күчөтүүгө да көз каранды.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыктарынын кыскача мазмуну

• Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү чыгым, өндүрүмдүүлүк жана ачыктык менен гана түшүндүрүүгө болбой тургандай көп өлчөмдүү болуп калды.
• Өндүрүмдүүлүк, инновация жана соода ачыктыгы маанисин сактап турат.
• Бул салттуу факторлордун стратегиялык мааниси экономикалык коопсуздук жана туруктуулук алкагында кайра аныкталууда.
• Критикалык технологиялардагы мүмкүнчүлүк эми өндүрүмдүүлүктүн да, стратегиялык автономиянын да элементи болуп саналат.
• Экономикалык ачыктык сакталып, ошол эле учурда ашыкча көз карандылыктарды азайтууга багытталган de-risking мамилеси күчөп жатат.
• Өнөр жай саясаты жана стратегиялык мамлекеттик инвестициялар Европанын экономикалык башкаруусунда көбүрөөк көрүнүктүү болуп калды.
• Жашыл өтүү атаандаштыкка жөндөмдүүлүк үчүн чыгым да, инновациялык мүмкүнчүлүк да жаратат.
• ЕБ ичиндеги фискалдык, технологиялык жана өнөр жай асимметриялары жалпы стратегиялык шайкештикти чектейт.

Изилдөөнүн методологиялык чектөөлөрү

Себептик тест жүргүзүлбөйт: Изилдөө эконометрикалык моделди колдонбойт жана стратегиялык саясаттардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүккө белгилүү өлчөмдөгү себептик таасирин баалабайт.

Экинчи даражадагы булактарга негизделет: Академиялык адабият, стратегиялык саясат документтери, институционалдык отчеттор жана агрегацияланган көрсөткүчтөр негизги маалымат булактары болуп саналат.

Концептуалдык абстракция бар: Атаандаштыкка жөндөмдүүлүк, экономикалык коопсуздук, туруктуулук, стратегиялык автономия жана туруктуулук көп өлчөмдүү жана жарым-жартылай бири-бирин кайталаган түшүнүктөр. Алардын чек аралары академиялык жана саясий талкууларда толугу менен туруктуу эмес.

ЕБ деңгээлиндеги талдоого көңүл бурулат: Мүчө мамлекеттердин деталдуу салыштырылышы же сектордук деңгээлдеги кеңири эмпирикалык кейс-талдоо жүргүзүлбөйт.

Геоэкономикалык чөйрө тез өзгөрөт: Экономикалык коопсуздук, өнөр жай саясаты жана технологиялык атаандаштык динамикалык тармактар; ошондуктан макалада сүрөттөлгөн түзүмдөр келечекте дагы өзгөрүшү мүмкүн.

Келечектеги изилдөөлөр үчүн сунуштар

Булак изилдөө келечекте секторлор боюнча деталдуу талдоолорду, мүчө мамлекеттердин салыштырма баалоосун жана экономикалык коопсуздук менен туруктуулук башкаруусунун тереңирээк эмпирикалык изилдөөлөрүн сунуштайт.

Мындай изилдөөлөр жарым өткөргүчтөр, энергия, критикалык чийки заттар, санариптик инфраструктура же таза технологиялар сыяктуу секторлордо стратегиялык көз карандылыктардын экономикалык чыгымдарын түздөн-түз салыштыра алат.

Жалпы илимий жыйынтык

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — Европа Биримдигинин атаандаштыкка жөндөмдүүлүк түшүнүгү салттуу өндүрүмдүүлүккө багытталган түзүмдөн толук баш тарткан эмес, бирок аны экономикалык коопсуздук жана туруктуулук логикасы менен кеңейткен.

Өндүрүмдүүлүк, инновация жана соода дагы эле атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн негизги компоненттери. Бирок алардын баалуулугу эми кыска мөөнөттүү натыйжалуулук менен гана өлчөнбөйт; экономиканын критикалык технологияларды өнүктүрө алышы, жеткирүү чынжырларынын соккуларына туруштук бере алышы, энергия жана чийки зат көз карандылыктарын башкара алышы жана геосаясий басым алдында стратегиялык аракеттенүү мүмкүнчүлүгүн сактай алышы да маанилүү болуп калды.

Бул өзгөрүү Европа Биримдигин көбүрөөк intervention-oriented, бирок толугу менен протекционисттик эмес моделге багыттайт. Өнөр жай саясаты, стратегиялык инвестиция жана тобокелдикти башкаруу классикалык рынок механизмдерин толуктайт.

Бирок туруктуулукту жогорулатуу кыска мөөнөттүү өндүрүмдүүлүк жоготуусун, өндүрүш чыгымдарынын өсүшүн жана мамлекеттик каржыга басымды жаратышы мүмкүн. Экономикалык коопсуздукту ашыкча кеңейтүү болсо глобалдык экономикалык фрагментацияны жана ички рыноктогу чыңалууларды күчөтүшү мүмкүн.

Ошондуктан Европанын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн келечеги бир эле максатты максималдаштырууга эмес, өндүрүмдүүлүк менен туруктуулуктун, ачыктык менен стратегиялык көзөмөлдүн, технологиялык модернизация менен экономикалык коопсуздуктун жана жашыл өтүү менен өнөр жай атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн ортосундагы тең салмактарды бирге башкарууга көз каранды.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Оригиналдуу изилдөө аталышы: Transforming European Competitiveness Under Conditions of Geoeconomic Fragmentation

Авторлор: Tomáš Peráček; Daniela Gregušová; Michal Kaššaj.

Corresponding author: Tomáš Peráček.

Мекемелер: Faculty of Management, Comenius University Bratislava, Bratislava, Slovakia; Daniela Gregušová көз карандысыз изилдөөчү катары көрсөтүлгөн.

Журнал: Economies

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14, 248.

DOI: 10.3390/economies14070248

Тапшыруу датасы: 17 Май 2026

Кайра кароо датасы: 17 Июнь 2026

Кабыл алуу датасы: 22 Июнь 2026

Жарыяланган дата: 2 Июль 2026

Булак түрү: Концептуалдык жана сапаттык изилдөө; интерпретациялык талдоо, аналитикалык багытталган салыштыруу, академиялык адабият, ЕБ стратегиясы жана мыйзам документтери менен агрегацияланган көрсөткүчтөрдү интеграцияланган баалоо.

Негизги изилдөө суроосу: Геосаясий фрагментация, экономикалык коопсуздаштыруу жана туруктуулук менен стратегиялык автономияга күчөгөн басым шартында ЕБнин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү кандай өзгөрөт?

Аналитикалык алкактын беш өлчөмү: Өндүрүмдүүлүк жана экономикалык көрсөткүчтөр; инновация жана технологиялык мүмкүнчүлүк; туруктуулук жана экономикалык коопсуздук; стратегиялык автономия жана башкаруу мүмкүнчүлүгү; туруктуу өнүгүү.

Негизги академиялык жана институционалдык маалымат базалары/булактар: Web of Science, Scopus, Eurostat, OECD маалымат топтомдору, European Innovation Scoreboard, World Economic Forum Competitiveness Indicators жана ЕБ атаандаштыкка жөндөмдүүлүк отчеттору.

Негизги саясат документтери жана жөнгө салуучу мисалдар: European Economic Security Strategy, EU Long-Term Competitiveness Strategy, Draghi Report on the Future of European Competitiveness, European Chips Act, Critical Raw Materials Act, REPowerEU жана European Green Deal.

Себептүүлүк чеги: Изилдөө эконометрикалык моделдөө же formal causal hypothesis testing жүргүзбөйт. Агрегацияланган көрсөткүчтөр структуралык тенденцияларды контексттештирүү үчүн гана колдонулат.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу: T.P. жана M.K.; методология: M.K.; программалык камсыздоо: M.K.; текшерүү: T.P.; формалдуу талдоо: M.K.; изилдөө: T.P.; ресурстар: T.P.; маалыматтарды башкаруу: M.K.; алгачкы долбоор: T.P.; кароо жана редакциялоо: T.P.; визуалдаштыруу: T.P.; supervision: D.G.; долбоорду башкаруу: T.P.; каржылоо алуу: D.G. Бардык авторлор жарыяланган версияны окуп, жактырганы билдирилген.

Каржылоо: Изилдөө EU NextGenerationEU аркылуу, Словакиянын Recovery and Resilience Plan алкагындагы Smart Transformation and Innovation Consortium Slovakia (STICS), No. 09102-03-V01-00011 долбоору тарабынан колдоого алынган.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөөдө жаңы маалымат топтому түзүлбөгөнү же талданбаганы; ошондуктан маалымат бөлүшүү колдонулбай турганы көрсөтүлгөн.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги методологиялык чектөөлөр: Изилдөө экинчи даражадагы булактарга жана агрегацияланган көрсөткүчтөргө таянат; эконометрикалык себептик тест жүргүзбөйт; ЕБни интеграцияланган башкаруу системасы катары карагандыктан улуттук жана сектордук деңгээлдеги айырмачылыктарды деталдуу баалабайт. Мындан тышкары, геосаясий жана геоэкономикалык чөйрө тез өзгөргөндүктөн, изилдөөдө сүрөттөлгөн динамикалар убакыт өтүшү менен өзгөрүп турушу мүмкүн.