Geoiqtisodiy parchalanish xalqaro savdo, investitsiya, texnologiya, energetika va ta’minot zanjiri munosabatlari faqat iqtisodiy samaradorlik bilan emas, balki tobora ko‘proq geosiyosiy raqobat, xavfsizlik tashvishlari va strategik qaramliklarni boshqarish orqali shakllanadigan iqtisodiy muhitni anglatadi. Tomáš Peráček, Daniela Gregušová va Michal Kaššaj tomonidan tayyorlangan tadqiqot Yevropa Ittifoqining raqobatbardoshlik haqidagi tushunchasi ushbu yangi muhitda qanday o‘zgarayotganini konseptual va sifatli tadqiqot dizayni orqali o‘rganadi.

Maqolaning asosiy tezisi shundan iboratki, Yevropa raqobatbardoshligining an’anaviy belgilovchilari bo‘lgan unumdorlik, bozor samaradorligi, savdo ochiqligi va innovatsiya ahamiyatini yo‘qotmagan; biroq endilikda ular iqtisodiy xavfsizlik, chidamlilik, texnologik suverenitet, strategik avtonomiya va uzoq muddatli moslashuv qobiliyati bilan birga baholanadi. Shunga ko‘ra, raqobatbardoshlik faqat imkon qadar eng past xarajatda ishlab chiqarish yoki global qiymat zanjirlariga imkon qadar chuqur qo‘shilish masalasi emas. Iqtisodiyotning tashqi shoklarni yuta olishi, muhim funksiyalarni davom ettira olishi, ortiqcha qaramliklarni kamaytira olishi va strategik texnologik salohiyatini saqlay olishi ham raqobatbardoshlikning bir qismiga aylanmoqda.

Tadqiqot Yevropa Ittifoqining iqtisodiy boshqaruvida to‘liq proteksionistik yoki yopiq modelga o‘tilganini da’vo qilmaydi. Buning o‘rniga YI gibrid boshqaruv modeliga tomon siljiyotganini ilgari suradi. Ushbu model bozor ochiqligi va global integratsiyani saqlagan holda strategik muvofiqlashtirish, sanoat siyosati, davlat investitsiyasi, ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish, de-risking va iqtisodiy xavfsizlik vositalaridan ko‘proq foydalanadi.

Tadqiqotda Yevropa raqobatbardoshligi o‘zaro bog‘liq besh o‘lchov orqali konseptuallashtiriladi: unumdorlik va iqtisodiy samaradorlik; innovatsiya va texnologik salohiyat; chidamlilik va iqtisodiy xavfsizlik; strategik avtonomiya va boshqaruv salohiyati; barqaror rivojlanish. Geosiyosiy parchalanish, texnologik raqobat va global qiymat zanjirlaridagi uzilishlar ushbu besh o‘lchovning barchasiga ta’sir qiluvchi tashqi shartlar sifatida ko‘riladi.

Tadqiqot natijalari yarimo‘tkazgichlar, sun’iy intellekt, raqamli infratuzilma, toza energiya, energiya resurslari va muhim xomashyolar kabi sohalar iqtisodiy samaradorlik hamda strategik avtonomiya nuqtai nazaridan tobora muhimlashayotganini ko‘rsatadi. European Chips Act, Critical Raw Materials Act, REPowerEU, European Economic Security Strategy va European Green Deal kabi siyosat vositalari ushbu o‘zgarishning misollari sifatida ko‘riladi.

Biroq chidamlilik va strategik avtonomiya bepul emas. Ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish, strategik zaxiralash, reshoring, texnologik salohiyat yaratish va davlat qo‘llovidagi sanoat siyosati ishlab chiqarish xarajatlari va davlat sarf-xarajatlarini oshirishi mumkin. Haddan tashqari xavfsizliklashtirish esa bozor ochiqligi, raqobat va innovatsiya rag‘batlarini susaytirishi mumkin. Shu sabab tadqiqotning asosiy xulosasi Yevropa raqobatbardoshligining kelajagi unumdorlik bilan chidamlilik, ochiqlik bilan strategik moslashuvchanlik va bozor integratsiyasi bilan davlat muvofiqlashtiruvi o‘rtasida o‘rnatiladigan muvozanatga bog‘liq ekanidir.

Tadqiqot, shuningdek, YI ichida ushbu o‘zgarish bir xil sur’atda kechmayotganini ta’kidlaydi. A’zo davlatlar o‘rtasida sanoat salohiyati, innovatsion ko‘rsatkichlar, fiskal imkoniyat, texnologik rivojlanish va tashqi shoklarga chidamlilik bo‘yicha muhim farqlar mavjud. Ushbu assimetriyalar umumiy Yevropa strategiyalarini amalga oshirishni qiyinlashtiradi va ko‘proq davlat ko‘magi bera oladigan mamlakatlarning strategik sohalarda ustunlikka ega bo‘lishi xavfini tug‘diradi.

Yevropa raqobatbardoshligining an’anaviy modeli nimaga asoslangan edi?

Sovuq urushdan keyingi davrda Yevropa raqobatbardoshligi asosan liberal iqtisodiy paradigma doirasida baholangan. Ushbu yondashuvda unumdorlik o‘sishi, xarajat samaradorligi, savdoni liberallashtirish, texnologik innovatsiya va global bozorlarga integratsiya uzoq muddatli iqtisodiy muvaffaqiyatning asosiy belgilovchilari deb qaralgan.

Global qiymat zanjirlarida ishtirok ishlab chiqarishning turli bosqichlarini xarajat ustunligi eng yuqori bo‘lgan mamlakatlarga taqsimlash imkonini bergan; iqtisodiy o‘zaro qaramlik esa ham samaradorlik, ham o‘zaro iqtisodiy foyda manbai sifatida baholangan.

Ushbu doirada raqobatbardoshlik odatda mehnat unumdorligi, eksport ko‘rsatkichlari, innovatsion salohiyat, investitsiya muhiti va makroiqtisodiy barqarorlik kabi ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanadi.

Geoiqtisodiy parchalanish raqobatbardoshlik tushunchasini qanday o‘zgartiradi?

Geoiqtisodiy parchalanish iqtisodiy o‘zaro qaramlik nafaqat foyda va samaradorlik yaratishini, balki muhim tarmoqlarda qaramlik, ta’minot uzilishi va siyosiy bosim xavfini ham yuzaga keltirishi mumkinligini ochiq ko‘rsatadi. Shu sabab raqobatbardoshlik endi faqat xarajat va samaradorlik orqali emas, balki iqtisodiyotning strategik shoklarga chidamliligi va moslashuv qobiliyati orqali ham baholanadi.

COVID-19 nima uchun muhim burilish nuqtasi bo‘ldi?

COVID-19 pandemiyasi yuqori darajada optimallashtirilgan global ta’minot zanjirlari uzilishlarga nisbatan zaif bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. Ayrim resurslarning oz sonli ishlab chiqaruvchi yoki hududlarda jamlanishi xarajat nuqtai nazaridan samarali bo‘lsa ham, jiddiy ta’minot uzilishida tizimli xavf tug‘dirishi mumkin.

Ushbu tajriba ta’minot zanjiri chidamliligi, diversifikatsiya va muhim mahsulotlarga xavfsiz kirishni raqobatbardoshlik muhokamasining markaziga olib keldi.

Rossiya-Ukraina urushi va energiya xavfsizligi

Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyin yuzaga kelgan energiya inqirozi Yevropaning tashqi energiya yetkazib beruvchilarga qaramligi sanoat raqobatbardoshligi bilan bevosita bog‘liq ekanini ko‘rsatdi.

Manba tadqiqot urushdan oldin, ayniqsa Germaniya va Italiya kabi ayrim a’zo davlatlar Rossiya tabiiy gaziga yuqori darajada qaram bo‘lganini qayd etadi. Energiya oqimlaridagi uzilish energiya xarajatlarining oshishiga, energiya talabchan sanoatlarda ishlab chiqarish bosimiga va Yevropa ishlab chiqarish sanoatining uzoq muddatli raqobatbardoshligi yuzasidan xavotirlarga hissa qo‘shdi.

REPowerEU doirasi energiya manbalarini diversifikatsiya qilish va energiya xavfsizligi endilikda Yevropaning raqobatbardoshlik va chidamlilik strategiyalarining ajralmas qismiga aylanganining misollaridan biri sifatida baholanadi.

Iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiy yakkalanishni anglatadimi?

Yo‘q. Tadqiqotdagi iqtisodiy xavfsizlik yondashuvi iqtisodiy o‘zini o‘zi ta’minlash yoki global bozorlardan chiqib ketishni anglatmaydi. Maqsad xalqaro ochiqlikning afzalliklarini saqlagan holda energiya, muhim xomashyolar, yarimo‘tkazgichlar, raqamli infratuzilma va boshqa strategik sohalardagi ortiqcha qaramliklarni boshqarishdir.

Iqtisodiy xavfsizlikning asosiy unsurlari

YI kontekstida iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiy barqarorlikni saqlash, muhim tarmoqlar va infratuzilmalarni himoyalash, strategik qaramliklarni boshqarish hamda geosiyosiy noaniqlik sharoitida uzoq muddatli iqtisodiy chidamlilikni davom ettirish qobiliyati bilan bog‘lanadi.

Ushbu doirada hisobga olinadigan ko‘rsatkichlar qatoriga muhim tarmoqlarda importga qaramlik, yetkazib beruvchilar konsentratsiyasi, tashqi energiya yetkazib beruvchilarga qaramlik, texnologik qaramlik, muhim xomashyolarda tashqi qaramlik, xorijiy investitsiyalarni tekshirish, ichki ishlab chiqarish salohiyati, yarimo‘tkazgich ishlab chiqarish salohiyati va muhim texnologiyalarda Ar-Ge xarajatlari kiradi.

De-risking nima?

De-risking yoki xavfni kamaytirishkeng ko‘lamli iqtisodiy aloqalarni uzishni anglatadigan decoupling yondashuvidan farqli ravishda, global integratsiyaning afzalliklarini saqlagan holda strategik jihatdan ortiqcha qaramliklarni kamaytirishni maqsad qiladi.

Amalda bu yondashuv ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish, muqobil yetkazib beruvchilar, strategik resurs ta’minoti, muhim ishlab chiqarish salohiyatini kuchaytirish va sezgir texnologiyalardagi qaramliklarni kamaytirish kabi vositalarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Ochiq strategik avtonomiya nima?

Ochiq strategik avtonomiya (open strategic autonomy)Yevropa Ittifoqi global iqtisodiyotning bir qismi bo‘lib qolgan holda muhim sohalarda mustaqil harakat qilish, ortiqcha qaramliklarni kamaytirish va strategik moslashuvchanligini saqlash qobiliyatini kuchaytirishni maqsad qilgan boshqaruv yondashuvidir.

Ushbu yondashuv proteksionistik yakkalanishni anglatmaydi. Savdo va xalqaro investitsiyalar davom etar ekan, muhim texnologiyalar, energiya manbalari, ta’minot zanjirlari va ishlab chiqarish salohiyati kabi sohalardagi xavflarni faolroq boshqarishni nazarda tutadi.

Strategik avtonomiya va sanoat siyosati o‘rtasidagi bog‘liqlik

Strategik avtonomiya haqidagi munozara Yevropada sanoat siyosatining rolini qayta kuchaytirdi. Yarimo‘tkazgichlar, sun’iy intellekt, qayta tiklanuvchi energiya, batareyalar, raqamli infratuzilma, ilg‘or ishlab chiqarish texnologiyalari va muhim xomashyolar faqat tijoriy tarmoqlar emas, balki uzoq muddatli iqtisodiy xavfsizlik va texnologik suverenitet unsurlari sifatida baholanadi.

Ushbu o‘zgarish bilan birga davlat investitsiyalari, strategik moliyalashtirish, Ar-Ge qo‘llovi va YI darajasidagi muvofiqlashtirish mexanizmlari klassik bozor asosidagi siyosat vositalarini to‘ldira boshladi.

Yevropa raqobatbardoshligining besh asosiy o‘lchovi

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot konseptual yo‘naltirilgan sifatli tadqiqot dizaynidan foydalanadi. Maqsad iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi sababiy koeffitsiyentlarni baholash yoki statistik gipotezalarni sinash emas, balki Yevropa raqobatbardoshligining o‘zgarayotgan ma’nosini va bu o‘zgarishni shakllantiruvchi boshqaruv jarayonlarini tushuntirishdir.

Metodologik yondashuv o‘zaro bog‘liq to‘rt bosqichda amalga oshiriladi:

1. Raqobatbardoshlik, siyosiy iqtisod, geoiqtisodiyot, iqtisodiy xavfsizlik, chidamlilik va strategik avtonomiya adabiyotlarini ko‘rib chiqish va sintez qilish.
2. YI institutlari va xalqaro tashkilotlarning strategik hujjatlari, qonunchiligi va siyosat doiralarini baholash.
3. Unumdorlik, innovatsiya, texnologik rivojlanish, savdo ochiqligi va barqarorlik ko‘rsatkichlarini kontekstual ma’lumot sifatida ko‘rib chiqish.
4. Nazariy, siyosiy va empirik kuzatuvlarni maqolada ishlab chiqilgan integratsiyalashgan analitik doirada birlashtirish.

Tadqiqot, shuningdek, analytically focused comparison yondashuvining unsurlaridan foydalanadi. Biroq a’zo davlatlarni tizimli tarzda birma-bir taqqoslamaydi; YI darajasidagi asosiy raqobatbardoshlik va boshqaruv o‘lchovlarini tahlil qiladi.

Foydalanilgan manba turlari

Tadqiqotning axborot bazasi uch asosiy manba guruhining triangulation-iga asoslanadi.

Asosiy institutsional manbalar qatoriga Eurostat, OECD ma’lumotlar to‘plamlari, European Innovation Scoreboard, World Economic Forum raqobatbardoshlik ko‘rsatkichlari va turli YI raqobatbardoshlik hisobotlari kiradi.

Ushbu ko‘rsatkichlar ekonometrik sababiylik testi uchun ishlatilmaydi. Maqsad Yevropa iqtisodiyotining tuzilmaviy tendensiyalari va siyosat transformatsiyasini aniq empirik ma’lumotlar bilan qo‘llab-quvvatlashdir.

Raqobatbardoshlikning eski va yangi mantiqi

Yevropa Ittifoqi nima uchun texnologik salohiyatni endi faqat unumdorlik masalasi deb hisoblamaydi?

Chunki yarimo‘tkazgichlar, sun’iy intellekt, raqamli infratuzilma va toza energiya texnologiyalari faqat unumdorlikni belgilovchi resurslar emas; ular ayni paytda muhim iqtisodiy funksiyalarning uzluksizligi, texnologik suverenitet va geosiyosiy harakat qobiliyatiga ta’sir etuvchi strategik aktivlardir. Shu sabab tadqiqot innovatsiya bilan iqtisodiy xavfsizlikni tobora ko‘proq o‘zaro bog‘liq sohalar sifatida baholaydi.

Unumdorlik muammosi

Manba tadqiqot OECD ko‘rsatkichlari so‘nggi o‘n yilda Yevropa Ittifoqi, ayniqsa texnologiya talabchan sohalarda, ayrim yirik global raqobatchilarga nisbatan mehnat unumdorligi o‘sishi sustroq bo‘lganini ko‘rsatishini qayd etadi.

Ushbu muammo ortida a’zo davlatlar o‘rtasidagi turlicha innovatsion ko‘rsatkichlar, bo‘lingan kapital bozorlari, qarib borayotgan aholi, tartibga solish murakkabligi va strategik sohalardagi yetarli bo‘lmagan investitsiyalar kabi tuzilmaviy muammolar muhokama qilinadi.

European Chips Act

2023-yilda qabul qilingan European Chips Act yarimo‘tkazgichlar tadqiqoti, innovatsiya, ishlab chiqarish salohiyati va strategik investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash orqali Yevropaning yarimo‘tkazgich ekotizimini kuchaytirishni maqsad qiladi.

Tadqiqot YIning global yarimo‘tkazgich ishlab chiqarishidagi ulushini 2030-yilgacha %20 ga oshirish maqsadini texnologik salohiyat va strategik avtonomiyani kuchaytirish harakatining ko‘rsatkichlaridan biri sifatida ko‘radi.

Ushbu siyosat misoli innovatsiya siyosati, sanoat siyosati va iqtisodiy xavfsizlik qanday qilib tobora ko‘proq bir-biriga bog‘lanayotganini ko‘rsatadi.

Muhim xomashyolar nima uchun raqobatbardoshlik masalasiga aylanmoqda?

Batareyalar, qayta tiklanuvchi energiya texnologiyalari, yarimo‘tkazgichlar va ilg‘or ishlab chiqarish tizimlari litiy, kobalt, grafit, noyob yer elementlari va boshqa muhim xomashyolarga bog‘liq.

Ushbu materiallarni qazib olish va ayniqsa qayta ishlash salohiyatining global miqyosda oz sonli mamlakat yoki yetkazib beruvchilarda jamlanishi YI uchun strategik zaiflik tug‘dirishi mumkin.

2024-yilda kuchga kirgan Critical Raw Materials Act Yevropada qazib olish, qayta ishlash va qayta foydalanish salohiyatini kuchaytirish hamda tashqi ta’minot manbalarini diversifikatsiya qilishga qaratilgan tartibga soluvchi javoblardan biri sifatida ko‘riladi.

Savdo ochiqligi nima uchun endi o‘zi yetarli emas?

Savdo ochiqligi YI iqtisodiyotiga bozorga kirish, texnologiya transferi, investitsiya va xalqaro innovatsion tarmoqlarda ishtirok etish kabi muhim afzalliklarni berishda davom etadi.

Biroq shu tarmoqlarning ayrim yetkazib beruvchilarga ortiqcha qaram bo‘lishi geosiyosiy shoklarda ishlab chiqarish uzluksizligini xavf ostiga qo‘yishi mumkin. Shu sabab tadqiqot ochiqlikdan voz kechishni emas, balki ochiqlikni strategik qaramliklarni faol boshqarish bilan birlashtirishni qo‘llab-quvvatlovchi boshqaruv transformatsiyasini ta’riflaydi.

Iqtisodiy ochiqlik, texnologiya va iqtisodiy xavfsizlik o‘rtasidagi asosiy murosalar

Barqarorlik nima uchun endi faqat ekologik siyosat sifatida ko‘rilmaydi?

Chunki past uglerodli ishlab chiqarish, qayta tiklanuvchi energiya, batareya texnologiyalari, vodorod va barqaror ishlab chiqarish ayni paytda yangi texnologiya bozorlari, sanoat modernizatsiyasi va energiya xavfsizligi bilan bog‘liq. Tadqiqotda barqarorlik uzoq muddatli raqobatbardoshlikning ekologik, texnologik va iqtisodiy o‘lchovi sifatida ko‘riladi.

European Green Deal

2019-yilda boshlangan European Green Deal Yevropa Ittifoqining 2050-yilda iqlim neytralligiga erishish maqsadini iqtisodiy va sanoat transformatsiyasi bilan bog‘laydigan asosiy siyosat doiralaridan biridir.

Toza energiya, sanoatni karbonsizlantirish, barqaror transport va aylana iqtisodiyot kabi sohalarga investitsiyalar bir tomondan muhim moslashuv xarajatlarini keltirib chiqarishi, boshqa tomondan qayta tiklanuvchi energiya, batareya, vodorod va barqaror ishlab chiqarish kabi tarmoqlarda yangi raqobat ustunliklarini yaratishi mumkin.

Yashil o‘tishning raqobatbardoshlik xarajati bormi?

Bo‘lishi mumkin. Manba tadqiqot qat’iyroq ekologik tartibga solish va energiya o‘tishining yuqori xarajatlari, ayniqsa energiya talabchan tarmoqlarda, qisqa muddatli raqobat bosimlarini keltirib chiqarishi mumkinligini qayd etadi.

Shu sabab barqarorlik siyosati faqat uglerodni kamaytirishni emas, balki energiya xavfsizligi, sanoat chidamliligi, innovatsion salohiyat va uzoq muddatli unumdorlik o‘rtasida muvozanat o‘rnatishni talab qiladi.

Demografiya va ijtimoiy chidamlilik

Barqaror raqobatbardoshlik faqat texnologiya va energiya bilan bog‘liq emas. Aholining qarishi, ishchi kuchi tanqisligi va ko‘nikmalar yetishmasligi unumdorlik o‘sishi va davlat moliyasi barqarorligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.

Shu sabab ta’lim, kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantirish va mehnat bozorining moslashuv qobiliyati ham uzoq muddatli raqobatbardoshlik tarkibiy qismlari sifatida ko‘riladi.

YI nima uchun gibrid iqtisodiy boshqaruv modeliga tomon siljimoqda?

Chunki geosiyosiy va texnologik raqobat sharoitida faqat bozor narxlariga tayangan muvofiqlashtirish muhim texnologiyalar, energiya xavfsizligi, ta’minot zanjirlari va strategik xomashyolar kabi sohalardagi barcha xavflarni boshqara olmaydi deb hisoblanadi. Shu sabab YI bozor mexanizmlaridan voz kechmagan holda ularni sanoat siyosati, davlat investitsiyasi, de-risking, strategik muvofiqlashtirish va iqtisodiy xavfsizlik vositalari bilan to‘ldiradi.

Gibrid boshqaruvning asosiy xususiyatlari

• Bozor ochiqligini saqlash.
• Strategik tarmoqlarga davlat ko‘magini oshirish.
• Muhim ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish.
• Texnologik suverenitet salohiyatini rivojlantirish.
• Iqtisodiy xavfsizlik xavflarini siyosat qarorlariga kiritish.
• Yashil va raqamli o‘tishni sanoat siyosati bilan bog‘lash.
• Milliy siyosatlar bilan YI darajasidagi muvofiqlashtirishni kuchaytirish.

Ushbu modelning asosiy xavfi nima?

Haddan tashqari aralashuv va ortiqcha iqtisodiy xavfsizliklashtirish bozor parchalanishi, ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi, fiskal bosimlar va raqobatning susayishiga olib kelishi mumkin.

Shu sabab tadqiqot iqtisodiy xavfsizlik va raqobatbardoshlikni na to‘liq qarama-qarshi, na avtomatik tarzda bir-birini kuchaytiradigan tushunchalar deb ko‘radi. Har ikki soha bir-birini to‘ldiruvchi, shu bilan birga taranglik tug‘diruvchi boshqaruv o‘lchovlaridir.

A’zo davlatlar o‘rtasidagi farqlar YI raqobatbardoshligini nima uchun cheklaydi?

A’zo davlatlar sanoat salohiyati, Ar-Ge intensivligi, innovatsion ekotizimlar, fiskal imkoniyat, texnologik rivojlanish va tashqi qaramlik bo‘yicha bir xil boshlang‘ich nuqtada emas. Shu sabab bir xil geoiqtisodiy shokka moslashish qobiliyati mamlakatlar o‘rtasida sezilarli farq qiladi.

Innovatsiya va fiskal imkoniyat assimetriyasi

Manba tadqiqot Shimoliy va G‘arbiy Yevropa iqtisodiyotlari odatda kuchliroq innovatsion tizimlar va kengroq fiskal moslashuvchanlikka ega ekanini; turli Markaziy va Janubiy Yevropa iqtisodiyotlari esa pastroq tadqiqot intensivligi va sekinroq sanoat modernizatsiyasi bilan yuzlashayotganini qayd etadi.

Bu umumiy YI strategiyalarini amalga oshirishni qiyinlashtirishi mumkin. Ayniqsa fiskal imkoniyati katta davlatlar strategik tarmoqlarga ko‘proq davlat ko‘magi bera oladi va yangi investitsiyalarni o‘z iqtisodiyotlariga jalb qilishi mumkin.

Sanoat siyosati ichki farqlarni kuchaytirishi mumkinmi?

Ha, bu manbada ochiq boshqaruv xavfi sifatida muhokama qilinadi. Sanoat siyosati YIning texnologik salohiyati va chidamliligini kuchaytirishi mumkin; biroq mamlakatlarning fiskal imkoniyatlari juda farqli bo‘lsa, strategik tarmoqlarni eng ko‘p qo‘llab-quvvatlay oladigan davlatlar katta ustunlikka ega bo‘lishi mumkin.

Shu sabab Yevropa raqobatbardoshligining kelajagi faqat tashqi qaramliklarni kamaytirishga emas, balki a’zo davlatlar o‘rtasidagi uyg‘unlik, muvofiqlashtirish va yaqinlashuvni kuchaytirishga ham bog‘liq.

Tadqiqotning asosiy xulosalari qisqacha

• Yevropa raqobatbardoshligi faqat xarajat, unumdorlik va ochiqlik orqali tushuntirib bo‘lmaydigan darajada ko‘p o‘lchovli bo‘lib qoldi.
• Unumdorlik, innovatsiya va savdo ochiqligi ahamiyatini saqlab qolmoqda.
• Ushbu an’anaviy omillarning strategik ma’nosi iqtisodiy xavfsizlik va chidamlilik doirasida qayta ta’riflanmoqda.
• Muhim texnologiyalardagi salohiyat endi ham unumdorlik, ham strategik avtonomiya unsuridir.
• Iqtisodiy ochiqlik saqlanarkan, ortiqcha qaramliklarni kamaytirishga qaratilgan de-risking yondashuvi kuchaymoqda.
• Sanoat siyosati va strategik davlat investitsiyalari Yevropa iqtisodiy boshqaruvida yanada ko‘rinadigan bo‘ldi.
• Yashil o‘tish raqobatbardoshlik uchun ham xarajat, ham innovatsion imkoniyat yaratadi.
• YI ichidagi fiskal, texnologik va sanoat assimetriyalari umumiy strategik moslashuvni cheklaydi.

Tadqiqotning metodologik cheklovlari

Sababiylik testi o‘tkazilmaydi: Tadqiqot ekonometrik modeldan foydalanmaydi va strategik siyosatlarning raqobatbardoshlikka ma’lum kattalikdagi sababiy ta’sirini baholamaydi.

Ikkilamchi manbalarga tayanadi: Akademik adabiyot, strategik siyosat hujjatlari, institutsional hisobotlar va agregatsiyalangan ko‘rsatkichlar asosiy ma’lumot manbalaridir.

Konseptual abstraksiya mavjud: Raqobatbardoshlik, iqtisodiy xavfsizlik, chidamlilik, strategik avtonomiya va barqarorlik ko‘p o‘lchovli va qisman ustma-ust tushadigan tushunchalardir. Ularning chegaralari akademik va siyosiy munozaralarda to‘liq qat’iy emas.

YI darajasidagi tahlilga e’tibor qaratiladi: A’zo davlatlarning batafsil taqqoslanishi yoki sektor darajasida keng qamrovli empirik holat tahlili o‘tkazilmaydi.

Geoiqtisodiy muhit tez o‘zgaradi: Iqtisodiy xavfsizlik, sanoat siyosati va texnologik raqobat dinamik sohalardir; shu bois maqolada tavsiflangan tuzilmalar kelajakda ham o‘zgarishda davom etishi mumkin.

Kelajak tadqiqotlari uchun takliflar

Manba tadqiqot kelajakda batafsilroq sektor tahlillari, a’zo davlatlarni qiyosiy baholash hamda iqtisodiy xavfsizlik va chidamlilik boshqaruvini chuqurroq empirik o‘rganishni taklif qiladi.

Bunday tadqiqotlar yarimo‘tkazgichlar, energiya, muhim xomashyolar, raqamli infratuzilma yoki toza texnologiyalar kabi tarmoqlarda strategik qaramliklarning iqtisodiy xarajatlarini yanada bevosita taqqoslashi mumkin.

Umumiy ilmiy xulosa

Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, Yevropa Ittifoqining raqobatbardoshlik tushunchasi an’anaviy unumdorlikka yo‘naltirilgan tuzilishdan butunlay voz kechmagan, balki uni iqtisodiy xavfsizlik va chidamlilik mantiqi bilan kengaytirgan.

Unumdorlik, innovatsiya va savdo hamon raqobatbardoshlikning asosiy tarkibiy qismlaridir. Biroq ularning qiymati endi faqat qisqa muddatli samaradorlik bilan o‘lchanmaydi; iqtisodiyotning muhim texnologiyalarni rivojlantira olishi, ta’minot zanjiri shoklariga bardosh bera olishi, energiya va xomashyo qaramliklarini boshqara olishi hamda geosiyosiy bosim ostida strategik harakat qobiliyatini saqlay olishi ham ahamiyat kasb etmoqda.

Ushbu o‘zgarish Yevropa Ittifoqini ko‘proq intervention-oriented, ammo to‘liq proteksionistik bo‘lmagan modelga yo‘naltiradi. Sanoat siyosati, strategik investitsiya va xavflarni boshqarish klassik bozor mexanizmlarini to‘ldiradi.

Buning evaziga chidamlilikni oshirish qisqa muddatli unumdorlik yo‘qotishi, yuqori ishlab chiqarish xarajatlari va davlat moliyasiga bosim tug‘dirishi mumkin. Iqtisodiy xavfsizlikni haddan tashqari kengaytirish esa global iqtisodiy parchalanish va ichki bozor tarangliklarini kuchaytirishi mumkin.

Shu sabab Yevropa raqobatbardoshligining kelajagi bitta maqsadni maksimal darajaga chiqarishga emas, unumdorlik bilan chidamlilik, ochiqlik bilan strategik nazorat, texnologik modernizatsiya bilan iqtisodiy xavfsizlik va yashil o‘tish bilan sanoat raqobatbardoshligi o‘rtasidagi muvozanatlarni birgalikda boshqarishga bog‘liq.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot nomi: Transforming European Competitiveness Under Conditions of Geoeconomic Fragmentation

Mualliflar: Tomáš Peráček; Daniela Gregušová; Michal Kaššaj.

Corresponding author: Tomáš Peráček.

Muassasalar: Faculty of Management, Comenius University Bratislava, Bratislava, Slovakia; Daniela Gregušová mustaqil tadqiqotchi sifatida ko‘rsatilgan.

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliografik yozuv: Economies 2026, 14, 248.

DOI: 10.3390/economies14070248

Yuborilgan sana: 17 May 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan sana: 17 June 2026

Qabul qilingan sana: 22 June 2026

Nashr sanasi: 2 July 2026

Manba turi: Konseptual va sifatli tadqiqot; talqin qiluvchi tahlil, analitik yo‘naltirilgan taqqoslash, akademik adabiyot, YI strategiya va qonunchilik hujjatlari hamda agregatsiyalangan ko‘rsatkichlarning integratsiyalashgan bahosi.

Asosiy tadqiqot savoli: Geosiyosiy parchalanish, iqtisodiy xavfsizliklashtirish va chidamlilik hamda strategik avtonomiyaga bosim kuchaygan sharoitda YI raqobatbardoshligi qanday o‘zgaradi?

Analitik doiraning besh o‘lchovi: Unumdorlik va iqtisodiy samaradorlik; innovatsiya va texnologik salohiyat; chidamlilik va iqtisodiy xavfsizlik; strategik avtonomiya va boshqaruv salohiyati; barqaror rivojlanish.

Asosiy akademik va institutsional ma’lumot bazalari/manbalar: Web of Science, Scopus, Eurostat, OECD ma’lumotlar to‘plamlari, European Innovation Scoreboard, World Economic Forum Competitiveness Indicators va YI raqobatbardoshlik hisobotlari.

Asosiy siyosat hujjatlari va tartibga soluvchi misollar: European Economic Security Strategy, EU Long-Term Competitiveness Strategy, Draghi Report on the Future of European Competitiveness, European Chips Act, Critical Raw Materials Act, REPowerEU va European Green Deal.

Sababiylik chegarasi: Tadqiqot ekonometrik modellashtirish yoki formal causal hypothesis testing amalga oshirmaydi. Agregatsiyalangan ko‘rsatkichlar faqat tuzilmaviy tendensiyalarni kontekstlashtirish uchun ishlatiladi.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish: T.P. va M.K.; metodologiya: M.K.; dasturiy ta’minot: M.K.; tekshirish: T.P.; formal tahlil: M.K.; tadqiqot: T.P.; resurslar: T.P.; ma’lumotlarni boshqarish: M.K.; dastlabki loyiha: T.P.; ko‘rib chiqish va tahrirlash: T.P.; vizuallashtirish: T.P.; supervision: D.G.; loyiha boshqaruvi: T.P.; moliyalashtirishni jalb qilish: D.G. Barcha mualliflar nashr qilingan versiyani o‘qib, tasdiqlagani bildirilgan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot EU NextGenerationEU orqali, Slovakiyaning Recovery and Resilience Plan doirasidagi Smart Transformation and Innovation Consortium Slovakia (STICS), No. 09102-03-V01-00011 loyihasi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor qilingan rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqotda yangi ma’lumotlar to‘plami yaratilmagani yoki tahlil qilinmagani; shuning uchun ma’lumot almashish qo‘llanilmasligi qayd etilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy metodologik cheklovlar: Tadqiqot ikkilamchi manbalar va agregatsiyalangan ko‘rsatkichlarga tayanadi; ekonometrik sababiylik testini o‘tkazmaydi; YIni integratsiyalashgan boshqaruv tizimi sifatida ko‘rganligi sababli milliy va sektor darajasidagi farqlarni batafsil baholamaydi. Bundan tashqari, geosiyosiy va geoiqtisodiy muhit tez o‘zgarayotganligi sababli tadqiqotda tavsiflangan dinamikalar vaqt o‘tishi bilan rivojlanishi mumkin.