Geoiqtisadi parçalanma beynəlxalq ticarət, investisiya, texnologiya, enerji və təchizat zənciri münasibətlərinin yalnız iqtisadi səmərəliliklə deyil, getdikcə daha çox geosiyasi rəqabət, təhlükəsizlik narahatlıqları və strateji asılılıqların idarə olunması ilə formalaşdığı iqtisadi mühiti ifadə edir. Tomáš Peráček, Daniela Gregušová və Michal Kaššaj tərəfindən hazırlanmış tədqiqat Avropa İttifaqının rəqabətqabiliyyətlilik anlayışının bu yeni mühitdə necə dəyişdiyini konseptual və keyfiyyət yönümlü tədqiqat dizaynı ilə araşdırır.

Məqalənin əsas tezisi ondan ibarətdir ki, Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin ənənəvi müəyyənediciləri olan məhsuldarlıq, bazar səmərəliliyi, ticarət açıqlığı və innovasiya əhəmiyyətini itirməyib; lakin artıq bunlar iqtisadi təhlükəsizlik, dayanıqlılıq, texnoloji suverenlik, strateji muxtariyyət və uzunmüddətli uyğunlaşma qabiliyyəti ilə birlikdə qiymətləndirilir. Buna görə rəqabətqabiliyyətlilik yalnız mümkün olan ən aşağı xərclə istehsal etmək və ya qlobal dəyər zəncirlərinə mümkün qədər dərin qoşulmaq məsələsi deyil. İqtisadiyyatın xarici şokları udmaq, kritik funksiyaları davam etdirmək, həddindən artıq asılılıqları azaltmaq və strateji texnoloji qabiliyyətini qorumaq bacarığı da rəqabətqabiliyyətliliyin bir hissəsinə çevrilir.

Tədqiqat Avropa İttifaqının iqtisadi idarəçiliyində tam proteksionist və ya qapalı modelə keçildiyini iddia etmir. Əvəzində Aİ-nin hibrid idarəçilik modelinə doğru irəlilədiyini irəli sürür. Bu model bazar açıqlığını və qlobal inteqrasiyanı qoruyarkən strateji koordinasiya, sənaye siyasəti, dövlət investisiyası, təchizat zəncirinin şaxələndirilməsi, de-risking və iqtisadi təhlükəsizlik alətlərindən daha çox istifadə edir.

Tədqiqatda Avropa rəqabətqabiliyyətliliyi bir-biri ilə əlaqəli beş ölçü üzrə konseptuallaşdırılır: məhsuldarlıq və iqtisadi performans; innovasiya və texnoloji qabiliyyət; dayanıqlılıq və iqtisadi təhlükəsizlik; strateji muxtariyyət və idarəçilik qabiliyyəti; davamlı inkişaf. Geosiyasi parçalanma, texnoloji rəqabət və qlobal dəyər zəncirlərində pozulmalar bu beş ölçünün hamısına təsir edən xarici şərtlər kimi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqatın nəticələri yarımkeçiricilər, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur, təmiz enerji, enerji resursları və kritik xammallar kimi sahələrin həm iqtisadi performans, həm də strateji muxtariyyət baxımından getdikcə daha mühüm olduğunu göstərir. European Chips Act, Critical Raw Materials Act, REPowerEU, European Economic Security Strategy və European Green Deal kimi siyasət alətləri bu transformasiyanın nümunələri kimi nəzərdən keçirilir.

Bununla belə, dayanıqlılıq və strateji muxtariyyət pulsuz başa gəlmir. Təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi, strateji ehtiyatların yaradılması, reshoring, texnoloji qabiliyyətin qurulması və dövlət dəstəkli sənaye siyasətləri istehsal xərclərini və dövlət xərclərini artıra bilər. Həddindən artıq təhlükəsizlikləşdirmə isə bazar açıqlığını, rəqabəti və innovasiya stimullarını zəiflədə bilər. Buna görə tədqiqatın əsas nəticəsi Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin gələcəyinin məhsuldarlıq ilə dayanıqlılıq, açıqlıq ilə strateji çeviklik və bazar inteqrasiyası ilə dövlət koordinasiyası arasında qurulacaq tarazlıqdan asılı olmasıdır.

Tədqiqat həmçinin Aİ daxilində bu transformasiyanın bərabər getmədiyini vurğulayır. Üzv dövlətlər arasında sənaye qabiliyyəti, innovasiya performansı, fiskal imkan, texnoloji inkişaf səviyyəsi və xarici şoklara dayanıqlılıq baxımından mühüm fərqlər var. Bu asimmetriyalar ortaq Avropa strategiyalarının həyata keçirilməsini çətinləşdirir və daha çox dövlət dəstəyi verə bilən ölkələrin strateji sektorlarda üstünlük qazanması riskini yaradır.

Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin ənənəvi modeli nəyə əsaslanırdı?

Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə Avropa rəqabətqabiliyyətliliyi əsasən liberal iqtisadi paradiqma çərçivəsində qiymətləndirilib. Bu yanaşmada məhsuldarlıq artımı, xərc səmərəliliyi, ticarətin liberallaşdırılması, texnoloji innovasiya və qlobal bazarlara inteqrasiya uzunmüddətli iqtisadi uğurun əsas müəyyənediciləri sayılırdı.

Qlobal dəyər zəncirlərində iştirak istehsalın müxtəlif mərhələlərinin xərc üstünlüyünün ən yüksək olduğu ölkələrə bölüşdürülməsini təmin etmiş; iqtisadi qarşılıqlı asılılıq isə həm səmərəlilik, həm də qarşılıqlı iqtisadi qazanc mənbəyi kimi qiymətləndirilmişdir.

Bu çərçivədə rəqabətqabiliyyətlilik adətən əmək məhsuldarlığı, ixrac performansı, innovasiya qabiliyyəti, investisiya mühiti və makroiqtisadi sabitlik kimi göstəricilərlə ölçülür.

Geoiqtisadi parçalanma rəqabətqabiliyyətlilik anlayışını necə dəyişdirir?

Geoiqtisadi parçalanma iqtisadi qarşılıqlı asılılığın yalnız qazanc və səmərəlilik yaratmadığını; eyni zamanda kritik sektorlarda asılılıq, təchizatın kəsilməsi və siyasi təzyiq riski yarada biləcəyini görünən edir. Buna görə rəqabətqabiliyyətlilik artıq yalnız xərc və səmərəliliklə deyil, iqtisadiyyatın strateji şoklara dayanıqlılığı və uyğunlaşma qabiliyyəti ilə də qiymətləndirilir.

COVID-19 niyə mühüm dönüş nöqtəsi idi?

COVID-19 pandemiyası yüksək dərəcədə optimallaşdırılmış qlobal təchizat zəncirlərinin fasilələrə qarşı həssas ola biləcəyini göstərdi. Müəyyən resursların az sayda istehsalçıya və ya coğrafiyaya cəmlənməsi xərc baxımından səmərəli olsa belə, ciddi təchizat kəsintisində sistemli risk yarada bilər.

Bu təcrübə təchizat zəncirinin dayanıqlılığını, şaxələndirməni və kritik məhsullara təhlükəsiz çıxışı rəqabətqabiliyyətlilik müzakirəsinin mərkəzinə gətirdi.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi və enerji təhlükəsizliyi

Rusiyanın Ukraynanı işğalından sonra yaranan enerji böhranı Avropanın xarici enerji təchizatçılarına asılılığının sənaye rəqabətqabiliyyətliliyi ilə birbaşa əlaqəli olduğunu göstərdi.

Mənbə tədqiqat xüsusilə müharibədən əvvəl Almaniya və İtaliya daxil olmaqla bəzi üzv dövlətlərin Rusiya təbii qazından yüksək dərəcədə asılı olduğunu bildirir. Enerji axınlarındakı pozulma enerji xərclərinin yüksəlməsinə, enerji tutumlu sənayelərdə istehsal təzyiqinə və Avropa emal sənayesinin uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətliliyi ilə bağlı narahatlıqlara töhfə verib.

REPowerEU çərçivəsi enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və enerji təhlükəsizliyinin artıq Avropanın rəqabətqabiliyyətlilik və dayanıqlılıq strategiyalarının ayrılmaz hissəsinə çevrilməsinin nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

İqtisadi təhlükəsizlik iqtisadi təcrid deməkdirmi?

Xeyr. Tədqiqatdakı iqtisadi təhlükəsizlik yanaşması iqtisadi özünütəminetmə və ya qlobal bazarlardan çəkilmə demək deyil. Məqsəd beynəlxalq açıqlığın faydalarını qoruyarkən enerji, kritik xammallar, yarımkeçiricilər, rəqəmsal infrastruktur və digər strateji sahələrdə həddindən artıq asılılıqları idarə etməkdir.

İqtisadi təhlükəsizliyin əsas elementləri

Aİ kontekstində iqtisadi təhlükəsizlik iqtisadi sabitliyi qorumaq, kritik sektor və infrastrukturları təmin etmək, strateji asılılıqları idarə etmək və geosiyasi qeyri-müəyyənlik şəraitində uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılığı saxlamaq qabiliyyəti ilə əlaqələndirilir.

Bu çərçivədə nəzərə alınan göstəricilər arasında kritik sektorlarda idxal asılılığı, təchizatçı konsentrasiyası, xarici enerji təchizatçılarına asılılıq, texnoloji asılılıq, kritik xammallarda xaricdən asılılıq, xarici investisiyaların yoxlanılması, yerli istehsal qabiliyyəti, yarımkeçirici istehsal qabiliyyəti və kritik texnologiyalarda Ar-Ge xərcləri yer alır.

De-risking nədir?

De-risking və ya riskin azaldılmasıgenişmiqyaslı iqtisadi münasibətləri kəsməyi ifadə edən decoupling yanaşmasından fərqli olaraq, qlobal inteqrasiyanın faydalarını qoruyarkən strateji baxımdan həddindən artıq asılılıqları azaltmağı hədəfləyir.

Praktikada bu yanaşma təchizat zəncirinin şaxələndirilməsi, alternativ təchizatçılar, strateji resurs təminatı, kritik istehsal qabiliyyətinin gücləndirilməsi və həssas texnologiyalarda asılılıqların azaldılması kimi alətləri əhatə edə bilər.

Açıq strateji muxtariyyət nədir?

Açıq strateji muxtariyyət (open strategic autonomy)Avropa İttifaqının qlobal iqtisadiyyatın bir hissəsi olaraq qalarkən kritik sahələrdə müstəqil hərəkət etmək, həddindən artıq asılılıqları azaltmaq və strateji çevikliyini qorumaq qabiliyyətini gücləndirməyi hədəfləyən idarəçilik yanaşmasıdır.

Bu yanaşma proteksionist təcrid demək deyil. Ticarət və beynəlxalq investisiyalar davam edərkən kritik texnologiyalar, enerji mənbələri, təchizat zəncirləri və istehsal qabiliyyəti kimi sahələrdə risklərin daha fəal idarə edilməsini nəzərdə tutur.

Strateji muxtariyyət ilə sənaye siyasəti arasındakı əlaqə

Strateji muxtariyyət müzakirəsi Avropada sənaye siyasətinin rolunu yenidən gücləndirib. Yarımkeçiricilər, süni intellekt, bərpa olunan enerji, batareyalar, rəqəmsal infrastruktur, qabaqcıl istehsal texnologiyaları və kritik xammallar yalnız kommersiya sektorları kimi deyil, uzunmüddətli iqtisadi təhlükəsizlik və texnoloji suverenliyin elementləri kimi qiymətləndirilir.

Bu transformasiya ilə dövlət investisiyaları, strateji maliyyələşdirmə, Ar-Ge dəstəyi və Aİ səviyyəsində koordinasiya mexanizmləri klassik bazar əsaslı siyasət alətlərini tamamlamağa başlayıb.

Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin beş əsas ölçüsü

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat konseptual olaraq yönləndirilmiş keyfiyyət tədqiqat dizaynından istifadə edir. Məqsəd iqtisadi göstəricilər arasında səbəb-nəticə əmsalları qiymətləndirmək və ya statistik hipotezləri sınaqdan keçirmək deyil, Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin dəyişən mənasını və bu dəyişikliyi formalaşdıran idarəçilik proseslərini izah etməkdir.

Metodoloji yanaşma bir-biri ilə əlaqəli dörd mərhələdə həyata keçirilir:

1. Rəqabətqabiliyyətlilik, siyasi iqtisad, geoiqtisadiyyat, iqtisadi təhlükəsizlik, dayanıqlılıq və strateji muxtariyyət ədəbiyyatının nəzərdən keçirilməsi və sintezi.
2. Aİ institutlarının və beynəlxalq təşkilatların strateji sənədlərinin, qanunvericiliyinin və siyasət çərçivələrinin qiymətləndirilməsi.
3. Məhsuldarlıq, innovasiya, texnoloji inkişaf, ticarət açıqlığı və davamlılıq göstəricilərinin kontekstual istinad kimi araşdırılması.
4. Nəzəri, siyasət və empirik müşahidələrin məqalədə işlənib hazırlanmış inteqrasiya olunmuş analitik çərçivədə birləşdirilməsi.

Tədqiqat həmçinin analytically focused comparison yanaşmasının elementlərindən istifadə edir. Lakin üzv dövlətləri sistemli şəkildə bir-bir müqayisə etmir; Aİ səviyyəsində əsas rəqabətqabiliyyətlilik və idarəçilik ölçülərini təhlil edir.

İstifadə olunan mənbə növləri

Tədqiqatın məlumat bazası üç əsas mənbə qrupunun triangulation-ına əsaslanır.

Əsas institusional mənbələr arasında Eurostat, OECD məlumat dəstləri, European Innovation Scoreboard, World Economic Forum rəqabətqabiliyyətlilik göstəriciləri və müxtəlif Aİ rəqabətqabiliyyətlilik hesabatları yer alır.

Bu göstəricilər ekonometrik səbəb-nəticə testi üçün istifadə edilmir. Məqsəd Avropa iqtisadiyyatının struktur meyllərini və siyasət transformasiyasını konkret empirik istinadlarla dəstəkləməkdir.

Rəqabətqabiliyyətliliyin köhnə və yeni məntiqi

Avropa İttifaqı niyə texnoloji qabiliyyəti artıq yalnız məhsuldarlıq məsələsi kimi görmür?

Çünki yarımkeçiricilər, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur və təmiz enerji texnologiyaları yalnız məhsuldarlığı müəyyən edən resurslar deyil; eyni zamanda kritik iqtisadi funksiyaların davamlılığına, texnoloji suverenliyə və geosiyasi hərəkət qabiliyyətinə təsir edən strateji aktivlərdir. Tədqiqat buna görə innovasiya ilə iqtisadi təhlükəsizliyi getdikcə daha çox əlaqəli sahələr kimi qiymətləndirir.

Məhsuldarlıq problemi

Mənbə tədqiqat bildirir ki, OECD göstəriciləri son on ildə Avropa İttifaqının xüsusilə texnologiya tutumlu sektorlarda bəzi böyük qlobal rəqiblərlə müqayisədə daha zəif əmək məhsuldarlığı artımı göstərdiyinə işarə edir.

Bu problemin arxasında üzv dövlətlər arasında fərqli innovasiya performansı, parçalanmış kapital bazarları, yaşlanan əhali, tənzimləyici mürəkkəblik və strateji sahələrdə kifayət qədər investisiyanın olmaması kimi struktur problemlər müzakirə olunur.

European Chips Act

2023-cü ildə qəbul edilmiş European Chips Act yarımkeçirici tədqiqatını, innovasiyanı, istehsal qabiliyyətini və strateji investisiyaları dəstəkləməklə Avropanın yarımkeçirici ekosistemini gücləndirməyi hədəfləyir.

Tədqiqat Aİ-nin qlobal yarımkeçirici istehsalındakı payını 2030-a qədər %20-yə yüksəltmək hədəfini texnoloji qabiliyyəti və strateji muxtariyyəti gücləndirmə səylərinin göstəricilərindən biri kimi nəzərdən keçirir.

Bu siyasət nümunəsi innovasiya siyasəti, sənaye siyasəti və iqtisadi təhlükəsizliyin getdikcə necə bir-birinə keçdiyini göstərir.

Kritik xammallar niyə rəqabətqabiliyyətlilik məsələsinə çevrilir?

Batareyalar, bərpa olunan enerji texnologiyaları, yarımkeçiricilər və qabaqcıl istehsal sistemləri litium, kobalt, qrafit, nadir torpaq elementləri və digər kritik xammallardan asılıdır.

Bu materialların hasilatı və xüsusilə emal qabiliyyətinin qlobal miqyasda məhdud sayda ölkə və ya təchizatçıda cəmlənməsi Aİ üçün strateji həssaslıq yarada bilər.

2024-cü ildə qüvvəyə minən Critical Raw Materials Act Avropada hasilat, emal və təkrar emal qabiliyyətini gücləndirməyi və xarici təchizat mənbələrini şaxələndirməyi hədəfləyən tənzimləyici cavablardan biri kimi nəzərdən keçirilir.

Ticarət açıqlığı niyə artıq təkbaşına kifayət etmir?

Ticarət açıqlığı Aİ iqtisadiyyatına bazara çıxış, texnologiya transferi, investisiya və beynəlxalq innovasiya şəbəkələrində iştirak kimi mühüm üstünlüklər verməkdə davam edir.

Lakin eyni şəbəkələrin müəyyən təchizatçılardan həddindən artıq asılı olması geosiyasi şoklar zamanı istehsalın davamlılığını təhlükə altına qoya bilər. Buna görə tədqiqat açıqlıqdan imtinanı deyil, açıqlığın strateji asılılıqların fəal idarə olunması ilə birləşdirilməsini müdafiə edən idarəçilik transformasiyasını təsvir edir.

İqtisadi açıqlıq, texnologiya və iqtisadi təhlükəsizlik arasındakı əsas güzəştlər

Davamlılıq niyə artıq yalnız ekoloji siyasət kimi görülmür?

Çünki aşağı karbonlu istehsal, bərpa olunan enerji, batareya texnologiyaları, hidrogen və davamlı istehsal eyni zamanda yeni texnologiya bazarları, sənaye modernləşməsi və enerji təhlükəsizliyi ilə əlaqəlidir. Tədqiqatda davamlılıq uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətliliyin ekoloji olduğu qədər texnoloji və iqtisadi ölçüsü kimi nəzərdən keçirilir.

European Green Deal

2019-cu ildə başladılmış European Green Deal Avropa İttifaqının 2050-ci ildə iqlim neytrallığına nail olmaq hədəfini iqtisadi və sənaye transformasiyası ilə əlaqələndirən əsas siyasət çərçivələrindən biridir.

Təmiz enerji, sənayenin karbonsuzlaşdırılması, davamlı nəqliyyat və dövri iqtisadiyyat kimi sahələrə investisiyalar bir tərəfdən mühüm uyğunlaşma xərcləri yaradır, digər tərəfdən bərpa olunan enerji, batareya, hidrogen və davamlı istehsal kimi sektorlarda yeni rəqabət üstünlükləri yarada bilər.

Yaşıl transformasiyanın rəqabətqabiliyyətlilik xərci varmı?

Ola bilər. Mənbə tədqiqat daha sərt ekoloji qaydaların və enerji transformasiyasının yüksək xərclərinin xüsusilə enerji tutumlu sektorlarda qısamüddətli rəqabət təzyiqləri yarada biləcəyini bildirir.

Buna görə davamlılıq siyasəti yalnız karbonun azaldılmasını deyil, enerji təhlükəsizliyi, sənaye dayanıqlılığı, innovasiya qabiliyyəti və uzunmüddətli məhsuldarlıq arasında tarazlığın qurulmasını tələb edir.

Demoqrafiya və sosial dayanıqlılıq

Davamlı rəqabətqabiliyyətlilik yalnız texnologiya və enerji ilə bağlı deyil. Yaşlanan əhali, işçi qüvvəsi çatışmazlığı və bacarıq çatışmazlıqları məhsuldarlıq artımına və dövlət maliyyəsinin davamlılığına mənfi təsir göstərə bilər.

Buna görə təhsil, peşə bacarıqlarının inkişafı və əmək bazarının uyğunlaşma qabiliyyəti də uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətliliyin komponentləri arasında qiymətləndirilir.

Aİ niyə hibrid iqtisadi idarəçilik modelinə doğru irəliləyir?

Çünki geosiyasi və texnoloji rəqabət şəraitində yalnız bazar qiymətlərinə əsaslanan koordinasiyanın kritik texnologiyalar, enerji təhlükəsizliyi, təchizat zəncirləri və strateji xammallar kimi sahələrdə bütün riskləri idarə edə bilmədiyi düşünülür. Buna görə Aİ bazar mexanizmlərindən imtina etmədən onları sənaye siyasəti, dövlət investisiyası, de-risking, strateji koordinasiya və iqtisadi təhlükəsizlik alətləri ilə tamamlayır.

Hibrid idarəçiliyin əsas xüsusiyyətləri

• Bazar açıqlığının qorunması.
• Strateji sektorlara dövlət dəstəyinin artırılması.
• Kritik təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi.
• Texnoloji suverenlik qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi.
• İqtisadi təhlükəsizlik risklərinin siyasət qərarlarına daxil edilməsi.
• Yaşıl və rəqəmsal transformasiyanın sənaye siyasəti ilə əlaqələndirilməsi.
• Milli siyasətlər ilə Aİ səviyyəsində koordinasiyanın gücləndirilməsi.

Bu modelin əsas riski nədir?

Həddindən artıq müdaxilə və həddindən artıq iqtisadi təhlükəsizlikləşdirmə bazar parçalanmasına, istehsal xərclərinin artmasına, fiskal təzyiqlərə və rəqabətin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Tədqiqat buna görə iqtisadi təhlükəsizlik və rəqabətqabiliyyətliliyi nə tamamilə bir-birinə zidd, nə də avtomatik olaraq bir-birini gücləndirən anlayışlar kimi görür. Hər iki sahə həm tamamlayıcı, həm də gərginlik yaradan idarəçilik ölçüləridir.

Üzv dövlətlər arasındakı fərqlər Aİ rəqabətqabiliyyətliliyini niyə məhdudlaşdırır?

Üzv dövlətlər sənaye qabiliyyəti, Ar-Ge intensivliyi, innovasiya ekosistemləri, fiskal imkan, texnoloji inkişaf səviyyəsi və xarici asılılıq baxımından eyni başlanğıc nöqtəsində deyil. Buna görə eyni geoiqtisadi şoka uyğunlaşma qabiliyyəti də ölkələr arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

İnnovasiya və fiskal imkan asimmetriyası

Mənbə tədqiqat Şimali və Qərbi Avropa iqtisadiyyatlarının ümumilikdə daha güclü innovasiya sistemlərinə və daha geniş fiskal çevikliyə malik olduğunu; müxtəlif Mərkəzi və Cənubi Avropa iqtisadiyyatlarının isə daha aşağı tədqiqat intensivliyi və daha yavaş sənaye modernləşməsi ilə üzləşdiyini bildirir.

Bu vəziyyət ortaq Aİ strategiyalarının həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər. Xüsusilə daha böyük fiskal imkana malik dövlətlər strateji sektorlara daha yüksək dövlət dəstəyi verə və yeni investisiyaları öz iqtisadiyyatlarına cəlb edə bilər.

Sənaye siyasəti daxili fərqləri böyüdə bilərmi?

Bəli, bu, mənbədə açıq idarəçilik riski kimi müzakirə olunur. Sənaye siyasəti Aİ-nin texnoloji qabiliyyətini və dayanıqlılığını gücləndirə bilər; lakin ölkələrin fiskal imkanları çox fərqli olduqda strateji sektorları ən çox dəstəkləyə bilən dövlətlər daha böyük üstünlük əldə edə bilər.

Buna görə Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin gələcəyi yalnız xarici asılılıqların azaldılmasından deyil, üzv dövlətlər arasında uyğunluq, koordinasiya və yaxınlaşmanın gücləndirilməsindən də asılıdır.

Tədqiqatın əsas nəticələrinin xülasəsi

• Avropa rəqabətqabiliyyətliliyi yalnız xərc, məhsuldarlıq və açıqlıqla izah edilə bilməyəcək qədər çoxölçülü hala gəlib.
• Məhsuldarlıq, innovasiya və ticarət açıqlığı əhəmiyyətini qoruyur.
• Bu ənənəvi amillərin strateji mənası iqtisadi təhlükəsizlik və dayanıqlılıq çərçivəsində yenidən müəyyən edilir.
• Kritik texnologiyalarda qabiliyyət artıq həm məhsuldarlıq, həm də strateji muxtariyyət elementidir.
• İqtisadi açıqlıq qorunarkən həddindən artıq asılılıqları azaltmağa yönələn de-risking yanaşması güclənir.
• Sənaye siyasəti və strateji dövlət investisiyaları Avropa iqtisadi idarəçiliyində daha görünən hala gəlib.
• Yaşıl transformasiya rəqabətqabiliyyətlilik üçün həm xərc, həm də innovasiya imkanı yaradır.
• Aİ daxilində fiskal, texnoloji və sənaye asimmetriyaları ortaq strateji uyğunlaşmanı məhdudlaşdırır.

Tədqiqatın metodoloji məhdudiyyətləri

Səbəb-nəticə testi aparılmır: Tədqiqat ekonometrik modeldən istifadə etmir və strateji siyasətlərin rəqabətqabiliyyətliliyə müəyyən böyüklükdə səbəb-nəticə təsirini qiymətləndirmir.

İkinci dərəcəli mənbələrə əsaslanır: Akademik ədəbiyyat, strateji siyasət sənədləri, institusional hesabatlar və aqreqasiya olunmuş göstəricilər əsas məlumat mənbələridir.

Konseptual abstraksiya mövcuddur: Rəqabətqabiliyyətlilik, iqtisadi təhlükəsizlik, dayanıqlılıq, strateji muxtariyyət və davamlılıq çoxölçülü və qismən üst-üstə düşən anlayışlardır. Onların sərhədləri akademik və siyasi müzakirələrdə tam sabit deyil.

Aİ səviyyəli təhlilə diqqət yetirilir: Üzv dövlətlərin ətraflı müqayisəsi və ya sektor səviyyəsində geniş empirik hal təhlili aparılmır.

Geoiqtisadi mühit sürətlə dəyişir: İqtisadi təhlükəsizlik, sənaye siyasəti və texnoloji rəqabət dinamik sahələrdir; buna görə məqalədə təsvir olunan strukturların gələcəkdə dəyişməyə davam etməsi mümkündür.

Gələcək tədqiqatlar üçün təkliflər

Mənbə tədqiqat gələcəkdə daha ətraflı sektor təhlillərini, üzv dövlətlərin müqayisəli qiymətləndirilməsini və iqtisadi təhlükəsizlik ilə dayanıqlılıq idarəçiliyinin daha ətraflı empirik araşdırılmasını təklif edir.

Belə tədqiqatlar yarımkeçiricilər, enerji, kritik xammallar, rəqəmsal infrastruktur və ya təmiz texnologiyalar kimi sektorlarda strateji asılılıqların iqtisadi xərclərini daha birbaşa müqayisə edə bilər.

Ümumi elmi nəticə

Tədqiqatın əsas nəticəsi Avropa İttifaqının rəqabətqabiliyyətlilik anlayışının ənənəvi məhsuldarlıq yönümlü quruluşdan tam imtina etməməsi, lakin onu iqtisadi təhlükəsizlik və dayanıqlılıq məntiqi ilə genişləndirməsidir.

Məhsuldarlıq, innovasiya və ticarət hələ də rəqabətqabiliyyətliliyin əsas komponentləridir. Lakin onların dəyəri artıq yalnız qısamüddətli səmərəliliklə ölçülmür; iqtisadiyyatın kritik texnologiyalar inkişaf etdirməsi, təchizat zənciri şoklarına davam gətirməsi, enerji və xammal asılılıqlarını idarə etməsi və geosiyasi təzyiqlər altında strateji hərəkət qabiliyyətini qoruması da əhəmiyyət qazanır.

Bu transformasiya Avropa İttifaqını daha intervention-oriented, lakin tam proteksionist olmayan modelə yönəldir. Sənaye siyasəti, strateji investisiya və risk idarəçiliyi klassik bazar mexanizmlərini tamamlayır.

Bunun əvəzində dayanıqlılığın artırılması qısamüddətli məhsuldarlıq itkisi, daha yüksək istehsal xərcləri və dövlət maliyyəsinə təzyiq yarada bilər. İqtisadi təhlükəsizliyin həddindən artıq genişləndirilməsi isə qlobal iqtisadi parçalanmanı və daxili bazar gərginliklərini artıra bilər.

Buna görə Avropa rəqabətqabiliyyətliliyinin gələcəyi tək bir məqsədin maksimumlaşdırılmasından deyil, məhsuldarlıq ilə dayanıqlılıq, açıqlıq ilə strateji nəzarət, texnoloji modernləşmə ilə iqtisadi təhlükəsizlik və yaşıl transformasiya ilə sənaye rəqabətqabiliyyətliliyi arasındakı tarazlıqların birlikdə idarə olunmasından asılıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqatın adı: Transforming European Competitiveness Under Conditions of Geoeconomic Fragmentation

Müəlliflər: Tomáš Peráček; Daniela Gregušová; Michal Kaššaj.

Corresponding author: Tomáš Peráček.

Qurumlar: Faculty of Management, Comenius University Bratislava, Bratislava, Slovakia; Daniela Gregušová müstəqil tədqiqatçı kimi göstərilmişdir.

Jurnal: Economies

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14, 248.

DOI: 10.3390/economies14070248

Göndərilmə tarixi: 17 may 2026

Reviziya tarixi: 17 iyun 2026

Qəbul tarixi: 22 iyun 2026

Nəşr tarixi: 2 iyul 2026

Mənbə növü: Konseptual və keyfiyyət tədqiqatı; şərhedici təhlil, analitik yönümlü müqayisə, akademik ədəbiyyat, Aİ strategiya və qanunvericilik sənədləri ilə aqreqasiya olunmuş göstəricilərin inteqrasiya olunmuş qiymətləndirilməsi.

Əsas tədqiqat sualı: Geosiyasi parçalanma, iqtisadi təhlükəsizlikləşdirmə və dayanıqlılıq ilə strateji muxtariyyət üzərində artan təzyiq şəraitində Aİ rəqabətqabiliyyətliliyi necə dəyişir?

Analitik çərçivənin beş ölçüsü: Məhsuldarlıq və iqtisadi performans; innovasiya və texnoloji qabiliyyət; dayanıqlılıq və iqtisadi təhlükəsizlik; strateji muxtariyyət və idarəçilik qabiliyyəti; davamlı inkişaf.

Əsas akademik və institusional məlumat bazaları/mənbələr: Web of Science, Scopus, Eurostat, OECD məlumat dəstləri, European Innovation Scoreboard, World Economic Forum Competitiveness Indicators və Aİ rəqabətqabiliyyətlilik hesabatları.

Əsas siyasət sənədləri və tənzimləyici nümunələr: European Economic Security Strategy, EU Long-Term Competitiveness Strategy, Draghi Report on the Future of European Competitiveness, European Chips Act, Critical Raw Materials Act, REPowerEU və European Green Deal.

Səbəb-nəticə sərhədi: Tədqiqat ekonometrik modelləşdirmə və ya formal causal hypothesis testing həyata keçirmir. Aqreqasiya olunmuş göstəricilər yalnız struktur meylləri kontekstləşdirmək üçün istifadə olunur.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma: T.P. və M.K.; metodologiya: M.K.; proqram təminatı: M.K.; doğrulama: T.P.; formal təhlil: M.K.; tədqiqat: T.P.; resurslar: T.P.; məlumatların işlənməsi: M.K.; ilkin qaralama: T.P.; nəzərdən keçirmə və redaktə: T.P.; vizuallaşdırma: T.P.; supervision: D.G.; layihə idarəetməsi: T.P.; maliyyələşdirmənin əldə edilməsi: D.G. Bütün müəlliflərin nəşr olunan versiyanı oxuyub təsdiqlədiyi bildirilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat EU NextGenerationEU vasitəsilə, Slovakya Recovery and Resilience Plan çərçivəsində Smart Transformation and Innovation Consortium Slovakia (STICS), No. 09102-03-V01-00011 layihəsi tərəfindən dəstəklənmişdir.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat dəstinin yaradılmadığı və ya təhlil edilmədiyi; buna görə məlumat paylaşımının tətbiq edilə bilmədiyi bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bildirmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Tədqiqat ikinci dərəcəli mənbələrə və aqreqasiya olunmuş göstəricilərə əsaslanır; ekonometrik səbəb-nəticə testi aparmır; Aİ-ni inteqrasiya olunmuş idarəçilik sistemi kimi nəzərdən keçirdiyi üçün milli və sektor səviyyəsində fərqləri ətraflı qiymətləndirmir. Bundan əlavə, geosiyasi və geoiqtisadi mühit sürətlə dəyişdiyinə görə tədqiqatda təsvir olunan dinamikaların zamanla inkişaf etməsi mümkündür.