Туризм Жетектеген Экономикалык Өсүш (Tourism-Led Economic Growth, TLEG) гипотезасы — туризм секторунун өнүгүшү валюталык киреше, инвестиция, иш менен камсыз кылуу, ички суроо-талап жана башка экономикалык байланыштар аркылуу жалпы экономикалык өсүштү колдой алат деп сунуштаган теориялык жана эмпирикалык ыкма. Khalid El Houcine жана Lhoussaine Alla даярдаган бул мета-аналитикалык сереп туризм менен экономикалык өсүштүн ортосундагы байланыштын бар-жогун гана эмес, анын өлчөмүн өзгөрткөн түзүмдүк, аймактык жана методологиялык шарттарды да изилдейт.

Изилдөөнүн системалуу сереп процесси PRISMA 2020 жана MOOSE принциптерине негизделген. Scopus жана Google Scholar аркылуу аныкталган эмгектерди текшерүүнүн натыйжасында 45 изилдөө акыркы мета-анализге киргизилген. Киргизилген изилдөөлөр 2002–2024-жылдары жарыяланып, Европа, Азия, Африка, Латын Америкасы жана OECD экономикаларын камтыган кеңири эмпирикалык адабиятты билдирет.

Random-effects мета-анализи туризмдин өнүгүшү менен экономикалык өсүштүн ортосунда булакта r = 0,44; %95 ишеним аралыгы [0,38; 0,51]; p < 0,001 деп баяндалган оң жана орточо көлөмдөгү бириктирилген байланышты көрсөтөт. Изилдөө башка стандартташтыруу ыкмасы боюнча да бириктирилген Hedges' g = 0,39; %95 ишеним аралыгы [0,34; 0,44] маанисин баяндайт. Бул эки статистика таасир көлөмүнүн ар башка метрикалары болуп саналат жана бир эле сан катары чечмеленбеши керек.

Натыйжалардын эң көңүл бурарлык өзгөчөлүгү — изилдөөлөр аралык гетерогендүүлүктүн өтө жогору болушу. Булакта Q = 1124,91 жана I² = %96,2 деп көрсөтүлөт. Бул маани туризм-өсүш байланышы өлкөлөр жана изилдөөлөр арасында бирдей көлөмдө эмес экенин; экономикалык түзүм, институттар, инфраструктура, аймак, мезгил жана колдонулган эконометрикалык ыкма натыйжаларды олуттуу өзгөртө аларын көрсөтөт.

Түзүмдүк аныктоочулардын ичинен инвестиция, инфраструктура жана саламаттык сактоо мүмкүнчүлүгү ишеним аралыгы нөлдү камтыбаган эң ачык оң байланыштар катары айырмаланат. Ал эми киреше, соода/валюта өзгөрмөсү, билим берүү, жакырчылык жана урбандашуу боюнча булакта көбүрөөк өзгөрмөлүү же ишеним аралыгы нөлдү камтыган натыйжалар берилген.

Методологиялык подгруппа анализи баалоолор изилдөө дизайнына сезимтал экенин да көрсөтөт. Убакыт катарлары боюнча изилдөөлөрдө бириктирилген таасир 0,18, панелдик изилдөөлөрдө 0,12; 30дан аз байкоосу бар изилдөөлөрдө 0,22, чоңураак үлгүлөрдө 0,13 деп билдирилген. Аймактык деңгээлде Африка 0,21, Азия 0,19, Европа 0,16 жана Америка 0,12 маанилерине ээ. Бул айырмачылыктар TLEG натыйжаларына экономикалык чындыктан тышкары үлгү жана ыкма тандоосу да таасир этиши мүмкүн экенин көрсөтөт.

Изилдөөнүн жалпы жыйынтыгы туризм менен экономикалык өсүштүн оң байланышы адабиятта колдоого алынарын, бирок бул байланыштын автоматтык, туруктуу же бардык өлкөлөрдө бирдей күчтө эмес экенинкөрсөтөт. Туризмдин өсүштү колдоо жөндөмү өзгөчө ылайыктуу инфраструктуранын, инвестициялык чөйрөнүн, саламаттык сактоо мүмкүнчүлүгүнүн жана институционалдык шарттардын болушуна байланыштуу; ашыкча туризм, экологиялык бузулуу, импорттук агып кетүүлөр жана алсыз жергиликтүү байланыштар экономикалык пайданы азайтышы мүмкүн.

Туризм жетектеген экономикалык өсүш гипотезасы деген эмне?

Туризм жетектеген экономикалык өсүш гипотезасы туризм чет элдик валюта кирешелери, иш менен камсыз кылуу, инвестиция, инфраструктурага суроо-талап, керектөө жана экономиканын башка секторлору менен байланыштар аркылуу өлкөнүн же аймактын экономикалык өсүшүн колдой алат деп болжолдойт; бирок булак изилдөө бул байланыштын көлөмү экономикалык жана институционалдык контекстке көз каранды экенин көрсөтөт.

Туристтик чыгымдар жергиликтүү товарларга жана кызматтарга суроо-талапты көбөйтүшү мүмкүн. Жайгаштыруу, транспорт, чекене соода, тамак-аш жана суусундук, маданият жана көңүл ачуу секторлорундагы активдүүлүктүн өсүшү кеңири экономикалык мультипликаторлорду жаратышы мүмкүн. Туризм кирешелери ошондой эле инфраструктуралык инвестицияларды жана капиталдын түзүлүшүн колдой алат.

Ошол эле учурда байланыштын экинчи багыты да маанилүү. Экономикалык өсүш жакшыраак инфраструктура, жогорку киреше, өнүккөн транспорт системалары жана сапаттуу кызматтар аркылуу туризм секторун бекемдей алат. Булак изилдөө бул өз ара байланышты кабыл алганы менен, өзү сунуштаган концептуалдык схемада өсүштөн туризмге кайтарым байланыш циклин ачык моделдебейт.

Эмне үчүн туризм ар бир өлкөдө бирдей экономикалык өсүш таасирин жаратпайт?

Анткени туризм кирешелеринин экономикага канчалык тарашы жергиликтүү жеткирүү чынжырлары, импорттук агып кетүүлөр, инфраструктура, институттар, адам капиталы, сектордук ар түрдүүлүк, экологиялык мүмкүнчүлүк жана дестинациянын өнүгүү деңгээли сыяктуу түзүмдүк шарттарга байланыштуу.

Кирешеси төмөн экономикаларда импорттук агып кетүүлөр жана алсыз алдыга-артка сектордук байланыштар туристтик чыгымдардын олуттуу бөлүгүнүн жергиликтүү экономикада калышына тоскоол болушу мүмкүн. Институционалдык жетишсиздиктер, начар инфраструктура жана чектелген адам капиталы да туризмдин кеңири экономикалык трансформацияга өтүшүн кыйындатышы мүмкүн.

Өнүгүп жаткан экономикаларда болсо туризм инфраструктуралык инвестициялар, тышкы киреше жана иш менен камсыз кылуу аркылуу күчтүүрөөк түзүмдүк трансформация мүмкүнчүлүктөрүн түзүшү мүмкүн. Бирок мунун ишке ашуусу үчүн башкаруу, транспорт, кызматтын сапаты жана жергиликтүү секторлордун туризм суроо-талабын камсыз кыла ала турган өндүрүш кубаттуулугу маанилүү.

Жетилген туризм экономикаларында башка маселе жаралышы мүмкүн. Туризм кирешелери жогору болсо да, сектордун маржиналдык өсүш салымы убакыт өткөн сайын төмөндөшү мүмкүн. Базар каныгуусу, башка жогорку өндүрүмдүү секторлор менен ресурстар үчүн атаандаштык жана ашыкча туризм жараткан экологиялык же социалдык тышкы таасирлер жалпы жыргалчылык өсүшүн чектеши мүмкүн.

Экологиялык туруктуулук TLEG үчүн эмне үчүн маанилүү?

Табигый чөйрө жана маданий мурас көптөгөн дестинацияларда туризм суроо-талабынын негизги булагы болуп саналат. Табигый ресурстарды көзөмөлдүү пайдалануу жана экотуризм коргоону да, жергиликтүү экономикалык пайданы да түзүшү мүмкүн. Ал эми көзөмөлсүз туристтик жыштык булгануу, жашоо чөйрөсүнүн бузулушу, ресурстарды ашыкча пайдалануу жана маданий басым сыяктуу таасирлерди жаратып, дестинациянын узак мөөнөттүү жагымдуулугун жана экономикалык көрсөткүчтөрүн алсыратышы мүмкүн.

Мета-анализ бул суроого эмнени кошот?

Мета-анализ ар кайсы өлкөлөрдө жана ар кандай эконометрикалык ыкмалар менен жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн таасир көлөмдөрүн жалпы статистикалык алкакта синтездеп, орточо байланыштан тышкары изилдөөлөр арасындагы айырмачылыктар кайсы шарттардан келип чыкканын талдоого мүмкүндүк берет.

Туризм-өсүш адабиятында колдонулган маалыматтар жана ыкмалар кыйла гетерогендүү. Кээ бир изилдөөлөр убакыт катарларын, айрымдары панелдик маалыматтарды колдонот; ARDL, VAR, VECM, Johansen коинтеграциясы, FMOLS, GMM жана туруктуу/кокус таасирлер сыяктуу ар кандай эконометрикалык ыкмалар колдонулат.

Туризмди өлчөө да айырмаланат. Эл аралык туризм кирешелери кеңири колдонулганына карабастан, туристтердин саны же башка туризм көрсөткүчтөрү да колдонулушу мүмкүн. Экономикалык көрсөткүч көбүнчө реалдуу ИДП же жан башына ИДП менен өлчөнөт.

Ошондуктан бир өлкө же бир ыкма менен алынган коэффициент бүт адабиятты чагылдыра албайт. Мета-анализ бул ар түрдүү натыйжаларды чогуу баалап, жалпы үлгүнү да, гетерогендүүлүктүн булактарын да көрүнүктүү кылат.

Арачы өзгөрмө менен модератордун айырмасы

Арачы өзгөрмөлөр (mediators)туризмдин өнүгүшү экономикалык өсүшкө өтө турган механизмдерди билдирет. Булак моделде инвестиция, инфраструктура, соода, саламаттык сактоо, билим берүү жана урбандашуу ушул топко кирет.

Модераторлор (moderators) болсо туризм-өсүш байланышынын күчүн же анын кайсы шарттарда пайда болорун өзгөрткөн факторлор. Институционалдык, түзүмдүк, аймактык, убакыттык жана методологиялык шарттар ушул категорияга кирет.

Булак сунуштаган интеграцияланган TLEG модели

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

PRISMA 2020 жана MOOSE ыкмасы

Мета-анализ PRISMA 2020 отчет берүү принциптерине жана байкоочу изилдөөлөрдүн мета-анализдери үчүн иштелип чыккан MOOSE колдонмосуна ылайык жүргүзүлгөн. Изилдөө протоколу PROSPERO системасында CRD420261306832 идентификатору менен катталгандыгы көрсөтүлгөн.

Изилдөө суроосу PICO алкагы менен түзүлгөн:

Адабият издөө жана изилдөөлөрдү тандоо

Scopus'тагы системалуу издөө TLEG жана туризм-өсүш байланышын институционалдык сапат, инфраструктура, адам капиталы, экономикалык түзүм, финансылык өнүгүү, технология, табигый ресурстар, айлана-чөйрө, атаандаштыкка жөндөмдүүлүк, саясат, мультипликатордук таасирлер жана ар кандай эконометрикалык ыкмалар менен байланыштырган кеңири суроого негизделген.

Издөө бөлүмүндө 1993–2026-жылдары Scopus'тан 1380 жарыя табылганы жана Google Scholar'дан 20 кошумча жазуу менен жалпы саны 1400гө жеткени айтылат. Акыркы анализге киргизилген изилдөөлөрдүн жарыяланган мезгили болсо 2002–2024-жылдар.

Маалыматтарды коддоо жана изилдөөнүн сапаты

Тандалган изилдөөлөр эки изилдөөчү тарабынан стандарттуу өзгөрмөлөр тизмеси менен коддолгон. Коддолгон өзгөрмөлөр төрт топко бөлүнгөн:

1. Макаланын идентификациясы, авторлордун саны, жарыяланган жылы жана сапат баллы сыяктуу тышкы маалыматтар.
2. Үлгү жана изилдөө өзгөчөлүктөрүн камтыган substantive өзгөрмөлөр.
3. Изилдөө дизайны, модель, таасир көлөмү жана байланыш өзгөчөлүктөрүн камтыган методологиялык өзгөрмөлөр.
4. Түзүмдүк аныктоочулардын туризм-өсүш байланышынын үстүндөгү таасирин билдирген жыйынтык өзгөрмөлөр.

Киргизилген изилдөөлөр Joanna Briggs Institute (JBI) Critical Appraisal Checklist менен кошумча бааланган. Сегиз критерий “Ооба”, “Жок”, “Белгисиз” жана “Колдонулбайт” категориялары менен бааланып, “Ооба” жообу гана 1 балл алган. Жалпы сапат баллы 0–8 аралыгында эсептелип, андан кийин пайызга айландырылган. Булак изилдөөлөрдүн көпчүлүгү баалоо критерийлеринин басымдуу бөлүгүнө жооп бергенин жана жалпы методологиялык сапат канааттандырарлык экенин билдирет.

Random-effects модели эмне үчүн колдонулган?

Изилдөөлөр ар башка өлкөлөрдү, убакыт мезгилдерин, туризм өлчөмдөрүн жана эконометрикалык моделдерди колдонгондуктан, бардык изилдөөлөр үчүн бир туруктуу чыныгы таасир жарактуу деп болжолдонгон эмес. Random-effects модели чыныгы таасир көлөмүнүн изилдөөлөр арасында айырмалануусуна жол берет.

Булак %95 ишеним аралыгы менен орточо таасирди Hartung ыкмасы аркылуу эсептегенин билдирет. Жеке таасирлерди графикалык көрсөтүү үчүн forest plot, жарыялоо калыстыгын баалоо үчүн funnel plot жана Duval–Tweedie trim-and-fill ыкмасы колдонулган.

Мета-анализдин жалпы жыйынтыгы канчалык күчтүү?

Булакта жалпы байланыш оң жана статистикалык жактан нөлдөн айырмалангандай көрүнөт; бирок I² = %96,2 деңгээлиндеги өтө жогорку гетерогендүүлүккө байланыштуу бул бириктирилген таасирди бардык өлкөлөр жана изилдөө дизайндары үчүн туруктуу экономикалык коэффициент катары чечмелөө туура эмес.

Булактын отчеттук эскертүүсү: Булактагы 1-таблица Q статистикасынын жанында p = 0,028 маанисин берет; ал эми баяндоо бөлүгүндө гетерогендүүлүк p < 0,05 деп көрсөтүлөт. Verianlaнын бул версиясы p-маанини кайра эсептеп булакты өзгөрткөн эмес жана негизги гетерогендүүлүк көрсөткүчү болгон I² = %96,2 маанисин булакта кандай берилсе, ошондой сактаган.

Жогорку I² эмнени билдирет?

I² — байкалган изилдөөлөр аралык жалпы айырмачылыктын канчасы жөн гана тандоо катасынан эмес, чыныгы гетерогендүүлүк менен байланыштуу экенин өлчөө үчүн колдонулган мета-анализ көрсөткүчү. Булак методологиясында %75тен жогору маанилер жогорку гетерогендүүлүк катары классификацияланган.

%96,2 мааниси бириктирилген орточонун артында бири-биринен абдан айырмаланган өлкөлөр, мезгилдер, ыкмалар жана түзүмдүк шарттар бар экенин көрсөтөт. Ошондуктан макаланын негизги аналитикалык салмагы модератор жана подгруппа анализдерине өтөт.

Жарыялоо калыстыгы аныкталдыбы?

Булак funnel plot жалпы алганда орточо таасирдин айланасында тең салмактуу көрүнгөнүн жана күчтүү визуалдык асимметрия жок экенин билдирет; бирок жогорку гетерогендүүлүк жана мета-анализдердеги жалпы жарыялоо калыстыгынын коркунучу себептүү авторлор натыйжаларды баары бир этият чечмелөөнү сунушташат.

Макаланын жыйынтык бөлүмүндө да болгон далилди чечмелөөдө потенциалдуу жарыялоо калыстыгын эске алуу керектиги белгиленет. Демек, “жарыялоо калыстыгы такыр жок” деген жыйынтык булак тарабынан колдоого алынбайт.

Кайсы түзүмдүк аныктоочулар туризм-өсүш байланышын эң күчтүү колдойт?

Булактагы подгруппа анализинде ишеним аралыктары нөлдү камтыбаган эң ачык түзүмдүк байланыштар инвестиция, инфраструктура жана саламаттык сактоо өзгөрмөлөрүндө байкалат; киреше, соода/валюта, билим берүү, жакырчылык жана урбандашуу боюнча натыйжалар көбүрөөк белгисиз же контекстке көз каранды.

Инвестиция

Булак анализинде инвестиция үчүн бириктирилген баалоо 0,729 жана %95 ишеним аралыгы нөлдү камтыбайт. Туризм кирешелеринин капитал түзүлүшү, кызмат көрсөтүү инвестициялары жана толуктоочу секторлор аркылуу экономикалык активдүүлүк менен байланыша алышы инвестицияны негизги өткөрүү каналдарынын бири катары кароого алып келет.

Инфраструктура

Инфраструктура үчүн бириктирилген баалоо 1,093, ишеним аралыгы [0,611; 1,575]. Транспорт тармактары, аэропорттор, жайгаштыруу сыйымдуулугу, телекоммуникация жана негизги шаардык кызматтар дестинациянын жеткиликтүүлүгүн жана секторлор аралык экономикалык байланыштарды күчөтүшү мүмкүн.

Ошол эле учурда инфраструктура подгруппасындагы булак I² мааниси %99,7. Демек, оң орточо баалоо инфраструктура бардык өлкөлөрдө бирдей көлөмдө натыйжа берет дегенди билдирбейт.

Саламаттык сактоо мүмкүнчүлүгү

Саламаттык сактоо подгруппасында булак 1,975 бириктирилген баалоону жана [1,518; 2,432] ишеним аралыгын билдирет. Авторлор саламаттык сактоо системасы дестинациянын коопсуздугу, эмгек өндүрүмдүүлүгү жана өзгөчө кризистен кийинки туризмдин туруктуулугу үчүн маанилүү өткөрүү механизми болушу мүмкүн экенин талкуулашат.

Бул жыйынтык саламаттык сактоого инвестиция экономикалык өсүштү ушул эле көлөмдө себептүү түрдө көбөйтөт дегенди билдирбейт; бул мета-анализде ар башка изилдөөлөрдөн коддолгон стандартташтырылган натыйжалардын бириктирилген үлгүсү.

Киреше, билим берүү, жакырчылык жана урбандашуу

Бул өзгөрмөлөрдүн ишеним аралыктары нөлдү камтыйт. Булак алардын таасири өлкөгө, институционалдык түзүмгө жана экономикалык өнүгүү деңгээлине көбүрөөк көз каранды болушу мүмкүн экенин билдирет.

Урбандашууда туристтердин жогорку жыштыгы жараткан жол тыгыны, булгануу жана башка агломерациялык чыгымдар экономикалык пайданы жарым-жартылай тең салмакташы мүмкүн.

Изилдөө ыкмасы натыйжалардын көлөмүн өзгөртөбү?

Ооба. Булакта убакыт катарлары боюнча изилдөөлөр панелдик маалымат изилдөөлөрүнөн, кичине үлгүлөр чоң үлгүлөрдөн жана эрте мезгилдеги изилдөөлөр жаңы изилдөөлөрдөн жогору бириктирилген таасир көлөмдөрүн билдирет; ошондуктан методологиялык тандоолор TLEG адабиятындагы айырмачылыктардын маанилүү бөлүгүн түшүндүрүшү мүмкүн.

Эмне үчүн кичине изилдөөлөр жогору таасирлерди көрсөтүшү мүмкүн?

Булак 30дан аз байкоону колдонгон изилдөөлөрдөгү 0,22 бириктирилген таасир чоңураак үлгүлөрдөгү 0,13 таасирден жогору экенин көрсөтөт. Авторлор муну жарыялоо калыстыгынын ыктымалдыгы же кичине үлгүлөрдүн жергиликтүү өзгөчөлүктөргө көбүрөөк сезимтал болушу менен байланыштуу болушу мүмкүн деп талкуулашат.

Бул үлгү өз алдынча жарыялоо калыстыгын далилдебейт. Бирок кичине изилдөө таасири funnel plot жана жогорку гетерогендүүлүк менен бирге учурдагы адабиятты чечмелөөдө этияттыкты талап кылат.

Эмне үчүн убакыт өткөн сайын таасир азайышы мүмкүн?

2002–2010-жылдардагы изилдөөлөрдө бириктирилген баалоо 0,20 болсо, 2011–2024 мезгилинде 0,14. Булак бул салыштырмалуу азайуу заманбап экономикаларда нарк чынжырларынын өзгөрүшү, санариптешүү, туруктуулук күн тартиби жана туризмдин экономикалык түзүмдөгү ролунун өзгөрүшү менен байланыштуу болушу мүмкүн деп талкуулайт.

Бирок мета-анализ бул азайуунун жалгыз себебин себептүү түрдө текшербейт.

Аймактык айырмачылыктар

Африка жана Азия подгруппаларында булакта берилген бириктирилген баалоолор Европа жана Америкага караганда жогору. Авторлор муну өнүгүп жаткан жана өсүп келе жаткан экономикаларда туризмдин түзүмдүк трансформация, инфраструктура жана жаңы киреше булактарын түзүү потенциалы жогору болушу мүмкүн экени менен байланыштырышат.

Бул жыйынтык “Африкада туризм сөзсүз Европага караганда көбүрөөк өсүш жаратат” деген түз себептүү же бардык өлкөлөрдү камтыган жыйынтык эмес. Подгруппалардын курамы жана колдонулган изилдөөлөр ар башка.

Контексттик модераторлор

Булак баяндоосуна ылайык институционалдык факторлор жана сектордук өзгөчөлүктөр TLEG байланышынын маанилүү модераторлору болуп саналат. Саясий өзгөрмөлөр үчүн p = 0,2761 жана өлкө деңгээлиндеги айырмачылыктар үчүн p = 0,1866 берилсе, аймактык модерация p = 0,0348 деп көрсөтүлөт. Авторлор экологиялык факторлорду жана өзгөчө булгануу көрсөткүчтөрүн да маанилүү контексттик аныктоочулар катары баалашат.

Булактагы 3-таблицанын ички шайкештик эскертүүсү: Бул таблицада институционалдык фактор, булгануу жана “period” сыяктуу айрым саптардагы чекиттик баалоо өзүнүн берилген %95 ишеним аралыгынан тышкары калат. Мисалы, институционалдык сапта баалоо 1,983 болсо, ишеним аралыгы [0,005; 1,15], булгануу сапта баалоо 2,736 болсо, ишеним аралыгы [0,21; 1,30] деп басылган. Бул математикалык жактан кадимки ишеним аралыгынын көрсөтүлүшү эмес. Verianla бул маанилерди болжоп оңдогон эмес; ошондуктан аларды так көлөмдү чечмелөөдө колдонгон эмес.

Саясат жагынан кандай жыйынтык чыгарууга болот?

Изилдөөнүн саясий жыйынтыгы туристтердин санын же туризм кирешелерин гана көбөйтүү жетишсиз экенин көрсөтөт. Туризм стратегиялары инфраструктура, инвестициялык чөйрө, саламаттык сактоо мүмкүнчүлүгү, институттар жана экологиялык туруктуулук менен бирге иштелип чыгышы керек.

Өнүгүп жаткан экономикалар үчүн ачык жана алдын ала болжолдонгон институттарды өнүктүрүү, транспорт жана байланыш инфраструктурасына инвестиция салуу жана туризмдин жергиликтүү өндүрүш секторлору менен байланыштарын күчөтүү алдыга чыгат.

Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк инфраструктуралык инвестицияларды каржылоодо колдонула турган куралдардын бири катары талкууланат. Мындан тышкары жергиликтүү коомчулуктардын туризм экономикасына катышуусу, көндүмдөрдү өнүктүрүү жана экологиялык зыянды чектөө маанилүү.

Жетилген туризм экономикалары үчүн булак массалык туризмдин көлөмүн гана көбөйтүүнүн ордуна сапат, туруктуулук, маданий өзгөчөлүк, экотуризм жана өзгөчө кызыгууларга негизделген туризм өнүмдөрүн диверсификациялоону талкуулайт.

Санариптик технологиялар жекелештирилген маркетингде жана нишалык туризм сегменттерин өнүктүрүүдө колдонулушу мүмкүн. Аймактык туризм тармактары жана биргелешкен таанытуу иштери дестинациянын көрүнүктүүлүгүн жогорулатуу менен бирге жалпы табигый жана маданий ресурстарды туруктуураак башкарууга көмөк көрсөтүшү мүмкүн.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү

Өтө жогорку гетерогендүүлүк: Киргизилген изилдөөлөр мезгил, өлкө, туризм көрсөткүчү, экономикалык өсүш өлчөмү жана эконометрикалык ыкма жагынан олуттуу айырмаланат. I² = %96,2 бул көйгөйдүн сандык көрсөткүчү.

Экинчи даражадагы маалыматтарга көз карандылык: Мета-анализ жарыяланган изилдөөлөрдүн жыйынтыктарына негизделет. Баштапкы изилдөөлөр колдонгон маалымат базаларындагы өлчөө каталары же методологиялык чектөөлөр мета-анализге да өтүшү мүмкүн.

Жарыялоо калыстыгынын ыктымалдыгы: Funnel plot күчтүү визуалдык асимметрия көрсөтпөсө да, авторлор потенциалдуу жарыялоо калыстыгын толук жокко чыгарышпайт.

Тилдик калыстык: Англис тилинен башка тилдердеги изилдөөлөр чыгарылган. Айрыкча адабияттын алгачкы мезгилдеринде улуттук тилдерде жарыяланган изилдөөлөр көз жаздымда калышы мүмкүн.

Методологиялык гетерогендүүлүк: Убакыт катарлары, панелдик маалыматтар, ар кандай үлгү көлөмдөрү жана ар кандай эконометрикалык моделдердин натыйжалары системалуу түрдө айырмаланат.

Концептуалдык моделдин чеги: Сунушталган интеграцияланган модель туризмден өсүшкө түз жана арачы жолдорду көрсөткөнү менен, экономикалык өсүштөн туризмге кайтарым байланышты жана арачы өзгөрмөлөрдүн өз ара кайтарым байланыш циклдерин моделдебейт.

Жалпы илимий жыйынтык

Мета-анализ туризмдин өнүгүшү менен экономикалык өсүштүн ортосунда адабият боюнча оң бириктирилген байланыш бар экенин көрсөтөт. Бирок өтө жогорку гетерогендүүлүк бул орточону бардык өлкөлөр үчүн өзгөрбөс бир экономикалык мыйзам катары чечмелөөгө жол бербейт.

Туризмдин өсүш менен байланышы өзгөчө инвестиция, инфраструктура жана саламаттык сактоо мүмкүнчүлүгү сыяктуу түзүмдүк механизмдер аркылуу күчөйт. Ал эми киреше, билим берүү, жакырчылык, урбандашуу жана соода сыяктуу факторлордун натыйжалары көбүрөөк гетерогендүү жана контекстке көз каранды.

Институционалдык жана аймактык түзүм, экологиялык шарттар, каралган мезгил жана изилдөө ыкмасы да жарыяланган натыйжалардын көлөмүн өзгөртөт. Убакыт катарлары боюнча изилдөөлөрдүн панелдик изилдөөлөрдөн жана кичине үлгүлүү изилдөөлөрдүн чоңураак үлгүлүү изилдөөлөрдөн жогору таасирлерди билдириши методологиялык тандоолордун натыйжага маанисин ачык көрсөтөт.

Ошондуктан изилдөөнүн негизги билдирүүсү “туризм бардык жерде экономикалык өсүш жаратат” эмес. Туурараак жыйынтык — туризм экономикалык өсүштү колдоо потенциалына ээ, бирок бул потенциал ылайыктуу экономикалык, институционалдык, инфраструктуралык, социалдык жана экологиялык шарттарда гана күчтүүрөөк ачылат.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөөнүн аталышы: Structural Determinants of Tourism-Led Economic Growth: A Meta-Analytic Review

Авторлор: Khalid El Houcine; Lhoussaine Alla.

Corresponding author: Lhoussaine Alla.

Мекемелер: LAREMEF Laboratory, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Fez, Morocco; National School of Applied Sciences, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Fez, Morocco.

Журнал: Economies

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14, 186.

DOI: 10.3390/economies14050186

Макаланын түрү: Review; системалуу сереп, мета-анализ жана модератор/подгруппа анализдери.

Тапшырылган күнү: 30 Март 2026.

Ревизия күнү: 29 Апрель 2026.

Кабыл алынган күнү: 4 Май 2026.

Жарыяланган күнү: 16 Май 2026.

Академиялык редактор: Aleksander Panasiuk.

Сереп боюнча колдонмолор: PRISMA 2020 жана MOOSE.

PROSPERO каттоосу: CRD420261306832.

Изилдөө алкагы: PICO — өлкөлөр/улуттук аймактар; туризмдин өнүгүшү; туризм активдүүлүгү жогору жана төмөн аймактарды салыштыруу; жыйынтык катары экономикалык өсүш.

Булак маалымат базалары: Scopus жана Google Scholar.

Баштапкы жазуулардын саны: Деталдуу издөө баянына жана PRISMA сүрөтүнө ылайык 1380 Scopus жазуусу + 20 башка булак = 1400 жазуу.

Акыркы изилдөөлөрдүн саны: 45 изилдөө.

Киргизилген изилдөөлөрдүн жарыяланган мезгили: 2002–2024.

Анализ бирдиги: Ар бир изилдөө үчүн бир гана жыйынтык эмес, ылайыктуу учурда изилдөөлөрдөн алынган таасир көлөмдөрү.

Сапатты баалоо: JBI Critical Appraisal Checklist; сегиз критерий жана 0–8 чийки сапат баллы.

Негизги статистикалык ыкма: Random-effects meta-analysis; Hartung ыкмасы менен %95 ишеним аралыктары.

Гетерогендүүлүк өлчөмдөрү: Q статистикасы жана I².

Жарыялоо калыстыгын баалоо: Funnel plot жана Duval–Tweedie trim-and-fill ыкмасы.

Жалпы мета-аналитикалык жыйынтык: Булак r = 0,44 [%95 GA 0,38–0,51] жана мындан тышкары pooled Hedges' g = 0,39 [%95 GA 0,34–0,44] деп билдирет. Бул эки таасир көлөмү ар башка метрикалар.

Гетерогендүүлүк: Q = 1124,91; df = 43; I² = %96,2.

Негизги түзүмдүк жыйынтык: Инвестиция, инфраструктура жана саламаттык сактоо подгруппаларында берилген бириктирилген ишеним аралыктары нөлдү камтыбайт; башка айрым түзүмдүк аныктоочулар көбүрөөк өзгөрмөлүү натыйжаларга ээ.

Кошумча материалдар: PRISMA негизги жана кыскача текшерүү тизмелери; өзгөрмөлөрдү коддоо таблицасы; JBI методологиялык сапат баалоосу жана жеке таасир көлөмүнүн баалоолору берилген.

Авторлордун салымдары: Концептуалдаштыруу: K.E.H. жана L.A.; методология: K.E.H. жана L.A.; программалык камсыздоо: K.E.H.; текшерүү: K.E.H. жана L.A.; formal анализ: K.E.H.; изилдөө: K.E.H.; ресурстар: L.A.; маалыматтарды башкаруу: K.E.H.; алгачкы долбоор: K.E.H.; карап чыгуу жана редакциялоо: K.E.H. жана L.A.; визуалдаштыруу: K.E.H.; supervision: L.A.; долбоорду башкаруу: L.A. Эки автор тең жарыяланган версияны окуп, жактырган.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булак макаладагы Data Availability Statement “Not applicable” деп берилген.

Ыраазычылык: Авторлор Sidi Mohamed Ben Abdellah University, LAREMEF Laboratory жана National School of Applied Sciences мекемелерине изилдөөнү колдогон академиялык чөйрө үчүн ыраазычылык билдиришет.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Булактын ичиндеги отчеттук эскертүүлөр: Деталдуу издөө бөлүмү жана PRISMA схемасы баштапкы жазууларды 1380 Scopus + 20 башка булак деп берсе, тандоо процедурасындагы бир сүйлөм 1400 жазуунун баарын Scopus'ка таандык кылат. Булактагы 3-таблицада айрым чекиттик баалоолор өзүнүн басылган %95 ишеним аралыктарынан тышкары турат. Мындан тышкары, булактагы 1-таблица Q = 1124,91 жана df = 43 жанында p = 0,028 деп билдирет; баяндоо бөлүгү болсо муну жалпысынан p < 0,05 деп көрсөтөт. Verianla бул маанилерди булактын ордуна кайра эсептеген эмес же унчукпай оңдогон эмес.

Негизги методологиялык чектөөлөр: Изилдөөлөр аралык өтө жогорку гетерогендүүлүк; жарыяланган экинчи даражадагы изилдөөлөргө гана көз карандылык; баштапкы маалымат топтомдорундагы өлчөө каталарынын мета-анализге өтүшү; жарыялоо калыстыгынын ыктымалдыгы; англис тилинен башка адабияттын чыгарылышынан келип чыгышы мүмкүн болгон тилдик калыстык; өлкө, мезгил, туризм өлчөмү жана эконометрикалык ыкма айырмачылыктары. Ошондуктан бириктирилген таасир көлөмү бир өлкө же туризм саясаты үчүн түз себептүү баалоо катары колдонулбашы керек.