Turizm Öncülüğünde Ekonomik Büyüme (Tourism-Led Economic Growth, TLEG) hipotezi, turizm sektöründeki gelişmenin döviz geliri, yatırım, istihdam, iç talep ve diğer ekonomik bağlantılar üzerinden genel ekonomik büyümeyi destekleyebileceğini öne süren teorik ve ampirik yaklaşımdır. Khalid El Houcine ve Lhoussaine Alla tarafından hazırlanan bu meta-analitik derleme, turizm ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin yalnız var olup olmadığını değil, ilişkinin büyüklüğünü değiştiren yapısal, bölgesel ve metodolojik koşulları incelemektedir.

Çalışmanın sistematik inceleme süreci PRISMA 2020 ve MOOSE ilkelerine dayanmaktadır. Scopus ve Google Scholar üzerinden belirlenen çalışmaların taranması sonucunda 45 çalışma nihai meta-analize dahil edilmiştir. Dahil edilen çalışmalar 2002–2024 arasında yayımlanmış olup Avrupa, Asya, Afrika, Latin Amerika ve OECD ekonomilerini kapsayan geniş bir ampirik literatürü temsil etmektedir.

Random-effects meta-analizi turizm gelişimi ile ekonomik büyüme arasında kaynakta r = 0,44; %95 güven aralığı [0,38; 0,51]; p < 0,001 olarak raporlanan pozitif ve orta büyüklükte bir toplu ilişki göstermektedir. Çalışma ayrıca farklı standardizasyon yaklaşımı altında toplu Hedges' g = 0,39; %95 güven aralığı [0,34; 0,44] değerini raporlamaktadır. Bu iki istatistik farklı etki büyüklüğü metrikleridir ve aynı sayı gibi yorumlanmamalıdır.

Sonuçların en dikkat çekici özelliği çok yüksek çalışmalar-arası heterojenliktir. Kaynakta Q = 1124,91 ve I² = %96,2 raporlanmaktadır. Bu değer, turizm-büyüme ilişkisinin ülkeler ve araştırmalar arasında aynı büyüklükte olmadığını; ekonomik yapı, kurumlar, altyapı, bölge, dönem ve kullanılan ekonometrik yöntemin sonuçları önemli ölçüde değiştirebildiğini göstermektedir.

Yapısal belirleyiciler içinde yatırım, altyapı ve sağlık kapasitesi güven aralıkları sıfırı dışlayan en belirgin pozitif bağlantılar olarak öne çıkmaktadır. Buna karşılık gelir, ticaret/döviz değişkeni, eğitim, yoksulluk ve kentleşme için kaynakta daha değişken veya güven aralığı sıfırı içeren sonuçlar raporlanmaktadır.

Metodolojik alt grup analizi de tahminlerin araştırma tasarımına duyarlı olduğunu göstermektedir. Zaman serisi çalışmalarında toplu etki 0,18, panel çalışmalarda 0,12; 30'dan az gözlemli çalışmalar için 0,22, daha büyük örneklemlerde 0,13 olarak raporlanmıştır. Bölgesel olarak Afrika 0,21, Asya 0,19, Avrupa 0,16 ve Amerika 0,12 değerlerine sahiptir. Bu farklılıklar, TLEG bulgularının yalnız ekonomik gerçeklikten değil, örneklem ve yöntem tercihlerinden de etkilenebileceğini göstermektedir.

Çalışmanın genel sonucu, turizmin ekonomik büyümeyle pozitif ilişkisinin literatürde desteklendiği ancak bu ilişkinin otomatik, sabit veya bütün ülkelerde aynı güçte olmadığıdır. Turizmin büyümeyi destekleme kapasitesi özellikle uygun altyapı, yatırım ortamı, sağlık kapasitesi ve kurumsal koşulların varlığına bağlıdır; aşırı turizm, çevresel bozulma, ithalat sızıntıları ve zayıf yerel bağlantılar ise ekonomik faydayı azaltabilir.

Turizm öncülüğünde ekonomik büyüme hipotezi nedir?

Turizm öncülüğünde ekonomik büyüme hipotezi, turizmin yabancı para gelirleri, istihdam, yatırım, altyapı talebi, tüketim ve ekonominin diğer sektörleriyle bağlantıları üzerinden ülke veya bölgenin ekonomik büyümesini destekleyebileceğini ileri sürer; ancak kaynak çalışma bu ilişkinin büyüklüğünün ekonomik ve kurumsal bağlama bağlı olduğunu göstermektedir.

Turist harcamaları yerel mal ve hizmetlere yönelik talebi artırabilir. Konaklama, ulaşım, perakende, yiyecek-içecek, kültür ve eğlence sektörlerindeki faaliyet artışı daha geniş ekonomik çarpanlar oluşturabilir. Turizm gelirleri aynı zamanda altyapı yatırımlarını ve sermaye oluşumunu destekleyebilir.

Bununla birlikte ilişkinin diğer yönü de önemlidir. Ekonomik büyüme daha iyi altyapı, daha yüksek gelir, gelişmiş ulaşım sistemleri ve daha kaliteli hizmetler sağlayarak turizm sektörünü güçlendirebilir. Kaynak çalışma bu karşılıklı ilişkiyi kabul etmekle birlikte kendi önerdiği kavramsal şemada büyümeden turizme geri besleme döngüsünü açık biçimde modellememektedir.

Turizm neden her ülkede aynı ekonomik büyüme etkisini yaratmıyor?

Çünkü turizm gelirlerinin ekonomiye ne ölçüde yayıldığı; yerel tedarik zincirleri, ithalat sızıntıları, altyapı, kurumlar, beşeri sermaye, sektör çeşitliliği, çevresel kapasite ve destinasyonun gelişmişlik düzeyi gibi yapısal koşullara bağlıdır.

Düşük gelirli ekonomilerde ithalat sızıntıları ve zayıf ileri-geri sektör bağlantıları, turist harcamalarının önemli bölümünün yerel ekonomide kalmasını engelleyebilir. Kurumsal yetersizlikler, zayıf altyapı ve sınırlı insan sermayesi de turizmin daha geniş ekonomik dönüşüme aktarılmasını zorlaştırabilir.

Gelişmekte olan ekonomilerde ise turizm, altyapı yatırımları, dış gelir ve istihdam üzerinden daha güçlü yapısal dönüşüm fırsatları oluşturabilir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için yönetişim, ulaşım, hizmet kalitesi ve yerel sektörlerin turizm talebini karşılayabilecek üretim kapasitesi önem taşır.

Olgun turizm ekonomilerinde farklı bir problem ortaya çıkabilir. Turizm gelirleri yüksek olsa bile sektörün marjinal büyüme katkısı zaman içinde düşebilir. Pazar doygunluğu, diğer yüksek verimlilikli sektörlerle kaynak rekabeti ve aşırı turizmin yarattığı çevresel veya sosyal dışsallıklar toplam refah kazanımlarını sınırlayabilir.

Çevresel sürdürülebilirlik neden TLEG için önemlidir?

Doğal çevre ve kültürel miras birçok destinasyonda turizm talebinin temel kaynağıdır. Doğal kaynakların kontrollü kullanımı ve ekoturizm, hem koruma hem yerel ekonomik fayda yaratabilir. Buna karşılık kontrolsüz turist yoğunluğu kirlilik, habitat bozulması, aşırı kaynak kullanımı ve kültürel baskı gibi etkiler üreterek destinasyonun uzun dönem çekiciliğini ve ekonomik performansını zayıflatabilir.

Meta-analiz bu soruya ne ekliyor?

Meta-analiz, farklı ülkelerde ve farklı ekonometrik yöntemlerle yapılmış çalışmaların etki büyüklüklerini ortak bir istatistiksel çerçevede sentezleyerek, ortalama ilişkinin yanında çalışmalar arasındaki farklılıkların hangi koşullardan kaynaklandığını incelemeye olanak verir.

Turizm-büyüme literatüründe kullanılan veriler ve yöntemler oldukça heterojendir. Bazı çalışmalar zaman serisi, bazıları panel veri kullanmakta; ARDL, VAR, VECM, Johansen eşbütünleşme, FMOLS, GMM ve sabit/rastgele etkiler gibi farklı ekonometrik yaklaşımlar uygulanmaktadır.

Turizmin ölçülmesi de değişmektedir. Uluslararası turizm gelirleri yaygın olmakla birlikte turist sayıları veya farklı turizm göstergeleri de kullanılabilmektedir. Ekonomik performans ise çoğunlukla reel GSYH veya kişi başına GSYH ile ölçülmektedir.

Bu nedenle tek bir ülke veya tek bir yöntemle elde edilen katsayının bütün literatürü temsil etmesi mümkün değildir. Meta-analiz bu farklı sonuçları birlikte değerlendirerek hem ortak örüntüyü hem de heterojenliğin kaynaklarını görünür hâle getirmektedir.

Aracı değişken ve moderatör arasındaki fark

Aracı değişkenler (mediators), turizm gelişiminin ekonomik büyümeye aktarılabileceği mekanizmaları temsil eder. Kaynak modelde yatırım, altyapı, ticaret, sağlık, eğitim ve kentleşme bu grupta ele alınmaktadır.

Moderatörler (moderators) ise turizm-büyüme ilişkisinin gücünü veya hangi koşullarda ortaya çıktığını değiştiren faktörlerdir. Kurumsal, yapısal, bölgesel, zamansal ve metodolojik koşullar bu kategoridedir.

Kaynağın önerdiği bütünleşik TLEG modeli

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

PRISMA 2020 ve MOOSE yaklaşımı

Meta-analiz PRISMA 2020 raporlama ilkelerine ve gözlemsel çalışmaların meta-analizleri için geliştirilen MOOSE rehberine göre yürütülmüştür. Çalışma protokolünün PROSPERO sistemine CRD420261306832 kimliğiyle kaydedildiği belirtilmektedir.

Araştırma sorusu PICO çerçevesiyle yapılandırılmıştır:

Literatür araması ve çalışma seçimi

Scopus'taki sistematik arama TLEG ve turizm-büyüme ilişkisini; kurumsal kalite, altyapı, beşeri sermaye, ekonomik yapı, finansal gelişme, teknoloji, doğal kaynaklar, çevre, rekabetçilik, politika, çarpan etkileri ve çeşitli ekonometrik yöntemlerle ilişkilendiren kapsamlı bir sorguya dayanmıştır.

Arama bölümünde 1993–2026 arasında Scopus'ta 1380 yayın tespit edildiği ve Google Scholar'dan 20 ek kayıtla toplam sayının 1400'e ulaştığı belirtilmektedir. Nihai analize dahil edilen çalışmaların yayın tarihleri ise 2002–2024 arasındadır.

Veri kodlama ve çalışma kalitesi

Seçilen çalışmalar iki araştırmacı tarafından standart bir değişken listesi kullanılarak kodlanmıştır. Kodlanan değişkenler dört gruba ayrılmıştır:

1. Makale kimliği, yazar sayısı, yayın yılı ve kalite skoru gibi dışsal bilgiler.
2. Örneklem ve çalışma özelliklerini kapsayan substantive değişkenler.
3. Araştırma tasarımı, model, etki büyüklüğü ve ilişki özelliklerini kapsayan metodolojik değişkenler.
4. Yapısal belirleyicilerin turizm-büyüme ilişkisi üzerindeki etkisini temsil eden sonuç değişkenleri.

Dahil edilen araştırmalar Joanna Briggs Institute (JBI) Critical Appraisal Checklist ile ayrıca değerlendirilmiştir. Sekiz ölçüt “Evet”, “Hayır”, “Belirsiz” ve “Uygulanamaz” kategorileriyle puanlanmış; yalnız “Evet” yanıtı 1 puan almıştır. Toplam kalite skoru 0–8 arasında hesaplanmış ve daha sonra yüzdeye dönüştürülmüştür. Kaynak, çalışmaların çoğunun değerlendirme ölçütlerinin büyük bölümünü karşıladığını ve genel metodolojik kalitenin tatmin edici olduğunu bildirmektedir.

Random-effects modeli neden kullanıldı?

Çalışmalar farklı ülkeleri, zaman dönemlerini, turizm ölçülerini ve ekonometrik modelleri kullandığı için tek bir sabit gerçek etkinin bütün araştırmalar için geçerli olduğu varsayılmamıştır. Random-effects modeli, gerçek etki büyüklüğünün çalışmalar arasında farklılaşmasına izin vermektedir.

Kaynak, %95 güven aralıklı ortalama etkiyi Hartung yaklaşımıyla hesapladığını belirtmektedir. Bireysel etkilerin grafiksel gösterimi için forest plot, yayın yanlılığı değerlendirmesi için funnel plot ve Duval–Tweedie trim-and-fill yaklaşımı kullanılmıştır.

Meta-analizin genel sonucu ne kadar güçlü?

Kaynakta genel ilişki pozitif ve istatistiksel olarak sıfırdan farklı görünmektedir; ancak I² = %96,2 düzeyindeki çok yüksek heterojenlik nedeniyle bu toplu etkiyi bütün ülkeler ve araştırma tasarımları için sabit bir ekonomik katsayı olarak yorumlamak uygun değildir.

Kaynak raporlama notu: Kaynak Tablo 1, Q istatistiğinin yanında p = 0,028 değeri vermektedir; anlatı kısmı ise heterojenliği p < 0,05 olarak ifade etmektedir. Bu Verianla sürümü p-değerini yeniden hesaplayarak kaynağı değiştirmemiş, ana heterojenlik göstergesi olan I² = %96,2 değerini kaynakta raporlandığı biçimde korumuştur.

Yüksek I² ne anlama geliyor?

I², gözlenen çalışmalar-arası toplam farklılığın ne kadarının yalnız örnekleme hatası yerine gerçek heterojenlikle ilişkili olduğunu ölçmek için kullanılan meta-analiz göstergesidir. Kaynak metodolojisinde %75'in üzerindeki değerler yüksek heterojenlik olarak sınıflandırılmıştır.

%96,2'lik değer, toplu ortalamanın arkasında birbirinden çok farklı ülke, dönem, yöntem ve yapısal koşullar bulunduğunu göstermektedir. Bu nedenle makalenin ana analitik ağırlığı moderatör ve alt grup analizlerine kaymaktadır.

Yayın yanlılığı saptandı mı?

Kaynak funnel plot'un genel olarak ortalama etki çevresinde dengeli göründüğünü ve güçlü bir görsel asimetri bulunmadığını belirtmektedir; ancak yüksek heterojenlik ve meta-analizlerin genel yayın yanlılığı riski nedeniyle yazarlar sonuçların yine de ihtiyatla yorumlanmasını önermektedir.

Makalenin sonuç bölümünde de potansiyel yayın yanlılığının mevcut kanıtı yorumlarken göz önünde tutulması gerektiği belirtilmektedir. Dolayısıyla “yayın yanlılığı kesin olarak yoktur” sonucu kaynak tarafından desteklenmemektedir.

Hangi yapısal belirleyiciler turizm-büyüme ilişkisini en güçlü biçimde destekliyor?

Kaynak alt grup analizinde güven aralıkları sıfırı dışlayan en belirgin yapısal bağlantılar yatırım, altyapı ve sağlık değişkenlerinde görülmektedir; gelir, ticaret/döviz, eğitim, yoksulluk ve kentleşme için sonuçlar daha belirsiz veya bağlama bağımlıdır.

Yatırım

Kaynak analizinde yatırım için toplu tahmin 0,729'dur ve %95 güven aralığı sıfırı içermemektedir. Turizm gelirlerinin sermaye oluşumu, hizmet yatırımları ve tamamlayıcı sektörler üzerinden ekonomik faaliyetle ilişki kurabilmesi, yatırımın temel aktarım kanallarından biri olarak değerlendirilmesine yol açmaktadır.

Altyapı

Altyapı için toplu tahmin 1,093 ve güven aralığı [0,611; 1,575]'tir. Ulaşım ağları, havaalanları, konaklama kapasitesi, telekomünikasyon ve temel kentsel hizmetler destinasyon erişilebilirliğini ve sektörler arası ekonomik bağlantıları güçlendirebilir.

Bununla birlikte altyapı alt grubundaki kaynak I² değeri %99,7'dir. Dolayısıyla pozitif ortalama tahmin, altyapının her ülkede aynı büyüklükte sonuç ürettiği anlamına gelmemektedir.

Sağlık kapasitesi

Sağlık alt grubunda kaynak 1,975'lik toplu tahmin ve [1,518; 2,432] güven aralığı raporlamaktadır. Yazarlar sağlık sisteminin destinasyon güvenliği, işgücü üretkenliği ve özellikle kriz sonrası turizm dayanıklılığı bakımından önemli bir aktarım mekanizması olabileceğini tartışmaktadır.

Bu sonuç, sağlık yatırımının ekonomik büyümeyi aynı büyüklükte nedensel olarak artırdığı anlamına gelmez; meta-analizde farklı çalışmalardan kodlanan standardize edilmiş sonuçların toplu örüntüsüdür.

Gelir, eğitim, yoksulluk ve kentleşme

Bu değişkenlerin güven aralıkları sıfırı içermektedir. Kaynak, bunların etkisinin ülke, kurumsal yapı ve ekonomik gelişmişlik seviyesine daha fazla bağlı olabileceğini belirtmektedir.

Kentleşme özelinde yüksek turist yoğunluğunun oluşturduğu trafik, kirlilik ve diğer aglomerasyon maliyetleri ekonomik kazanımları kısmen dengeleyebilir.

Araştırma yöntemi sonuçların büyüklüğünü değiştiriyor mu?

Evet. Kaynakta zaman serisi çalışmaları panel veri çalışmalarından, küçük örneklemler büyük örneklemlerden ve erken dönem çalışmalar daha yeni çalışmalardan daha yüksek toplu etki büyüklükleri raporlamaktadır; bu nedenle metodolojik seçimler TLEG literatüründeki farklılıkların önemli bir bölümünü açıklayabilir.

Küçük çalışmalar neden daha yüksek etkiler gösterebilir?

Kaynak, 30'dan az gözlem kullanan araştırmalardaki 0,22'lik toplu etkinin daha büyük örneklemlerdeki 0,13'lük etkiden yüksek olduğunu göstermektedir. Yazarlar bunun yayın yanlılığı olasılığıyla veya küçük örneklemlerin yerel özelliklere daha hassas olmasıyla ilişkili olabileceğini tartışmaktadır.

Bu desen tek başına yayın yanlılığını kanıtlamamaktadır. Ancak küçük çalışma etkisi, funnel plot ve yüksek heterojenlikle birlikte mevcut literatürün yorumlanmasında ihtiyat gerektirmektedir.

Zaman içinde etki neden küçülüyor olabilir?

2002–2010 çalışmalarında toplu tahmin 0,20 iken 2011–2024 döneminde 0,14'tür. Kaynak bu göreli azalmanın modern ekonomilerde değer zincirlerinin değişmesi, dijitalleşme, sürdürülebilirlik gündemi ve turizmin ekonomik yapı içindeki rolünün dönüşmesiyle ilişkili olabileceğini tartışmaktadır.

Ancak meta-analiz bu azalmanın tek bir nedenini nedensel olarak test etmemektedir.

Bölgesel farklılıklar

Afrika ve Asya alt gruplarında kaynakta raporlanan toplu tahminler Avrupa ve Amerika'dan daha yüksektir. Yazarlar bunu gelişmekte olan ve yükselen ekonomilerde turizmin yapısal dönüşüm, altyapı ve yeni gelir kaynakları oluşturma potansiyelinin daha büyük olabilmesiyle ilişkilendirmektedir.

Bu sonuç “Afrika'da turizm kesin olarak Avrupa'dan daha fazla büyüme üretir” şeklinde doğrudan nedensel veya bütün ülkeleri kapsayan bir sonuç değildir. Alt grup bileşimleri ve kullanılan çalışmalar farklıdır.

Bağlamsal moderatörler

Kaynak anlatısına göre kurumsal faktörler ve sektör özellikleri TLEG ilişkisinin önemli moderatörleridir. Politik değişkenler için p = 0,2761 ve ülke düzeyi farklılıklar için p = 0,1866 raporlanırken, bölgesel moderasyon p = 0,0348 olarak verilmektedir. Yazarlar çevresel faktörleri ve özellikle kirlilik göstergelerini de önemli bağlamsal belirleyiciler arasında değerlendirmektedir.

Kaynak Tablo 3 iç tutarlılık uyarısı: Bu tabloda kurumsal faktör, kirlilik ve “period” gibi bazı satırlarda verilen nokta tahmini kendi raporlanan %95 güven aralığının dışında kalmaktadır. Örneğin kurumsal satırda tahmin 1,983 iken güven aralığı [0,005; 1,15], kirlilik satırında tahmin 2,736 iken güven aralığı [0,21; 1,30] olarak basılmıştır. Bu matematiksel olarak olağan bir güven aralığı sunumu değildir. Verianla bu değerleri tahmin ederek düzeltmemiş; bu nedenle kesin büyüklük yorumunda kullanmamıştır.

Politika açısından ne sonuç çıkarılabilir?

Çalışmanın politika çıkarımı, yalnız turist sayısını veya turizm gelirlerini artırmanın yeterli olmadığıdır. Turizm stratejilerinin altyapı, yatırım ortamı, sağlık kapasitesi, kurumlar ve çevresel sürdürülebilirlikle birlikte tasarlanması gerekmektedir.

Gelişmekte olan ekonomiler açısından şeffaf ve öngörülebilir kurumların geliştirilmesi, ulaşım ve iletişim altyapısına yatırım yapılması ve turizmin yerel üretim sektörleriyle bağlantılarının güçlendirilmesi öne çıkmaktadır.

Kamu-özel ortaklıkları altyapı yatırımlarının finansmanında kullanılabilecek araçlardan biri olarak tartışılmaktadır. Bunun yanında yerel toplumların turizm ekonomisine katılımı, beceri geliştirme ve çevresel zararların sınırlandırılması önem taşımaktadır.

Olgun turizm ekonomileri açısından kaynak, yalnız kitle turizminin hacmini artırmak yerine kalite, sürdürülebilirlik, kültürel özgünlük, ekoturizm ve özel ilgi alanlarına dayalı turizm ürünlerinin çeşitlendirilmesini tartışmaktadır.

Dijital teknolojiler kişiselleştirilmiş pazarlama ve niş turizm segmentlerinin geliştirilmesinde kullanılabilir. Bölgesel turizm ağları ve ortak tanıtım faaliyetleri de destinasyon görünürlüğünü artırırken ortak doğal ve kültürel kaynakların daha sürdürülebilir yönetimini destekleyebilir.

Çalışmanın başlıca sınırlılıkları

Çok yüksek heterojenlik: Dahil edilen araştırmalar dönem, ülke, turizm göstergesi, ekonomik büyüme ölçüsü ve ekonometrik yöntem bakımından önemli ölçüde farklıdır. I² = %96,2 bu sorunun nicel göstergesidir.

İkincil verilere bağımlılık: Meta-analiz yayımlanmış araştırmalardaki sonuçlara dayanmaktadır. Birincil çalışmaların kullandığı veri tabanlarındaki ölçüm hataları veya metodolojik sınırlılıklar meta-analize de taşınabilir.

Yayın yanlılığı olasılığı: Funnel plot güçlü görsel asimetri göstermese de yazarlar potansiyel yayın yanlılığını tamamen dışlamamaktadır.

Dil yanlılığı: İngilizce dışındaki çalışmalar dışlanmıştır. Özellikle literatürün erken dönemlerinde ulusal dillerde yayımlanmış çalışmaların gözden kaçmış olması mümkündür.

Yöntemsel heterojenlik: Zaman serisi, panel, farklı örneklem büyüklükleri ve farklı ekonometrik modellerin sonuçları sistematik biçimde farklılaşmaktadır.

Kavramsal modelin sınırı: Önerilen bütünleşik model turizmden büyümeye doğrudan ve aracı yolları gösterse de ekonomik büyümeden turizme geri beslemeyi ve aracı değişkenlerin kendi aralarındaki geri besleme döngülerini modellememektedir.

Genel bilimsel sonuç

Meta-analiz, turizm gelişimi ile ekonomik büyüme arasında literatür genelinde pozitif bir toplu ilişki bulunduğunu göstermektedir. Ancak çok yüksek heterojenlik, bu ortalamanın bütün ülkeler için tek bir değişmez ekonomik yasa olarak yorumlanmasını engellemektedir.

Turizmin büyümeyle ilişkisi özellikle yatırım, altyapı ve sağlık kapasitesi gibi yapısal mekanizmalarla güçlenmektedir. Buna karşılık gelir, eğitim, yoksulluk, kentleşme ve ticaret gibi faktörlerin sonuçları daha heterojen ve bağlama bağımlıdır.

Kurumsal ve bölgesel yapı, çevresel koşullar, incelenen dönem ve araştırma yöntemi de yayımlanan sonuçların büyüklüğünü değiştirmektedir. Zaman serisi çalışmalarının panel çalışmalardan ve küçük örneklemli araştırmaların daha büyük örneklemli araştırmalardan daha yüksek etkiler raporlaması, metodolojik tercihlerin sonuç üzerindeki önemini açık biçimde göstermektedir.

Bu nedenle çalışmanın temel mesajı “turizm her yerde ekonomik büyüme yaratır” değildir. Daha doğru sonuç, turizmin ekonomik büyümeyi destekleme potansiyelinin bulunduğu fakat bu potansiyelin ancak uygun ekonomik, kurumsal, altyapısal, sosyal ve çevresel koşullar altında daha güçlü biçimde ortaya çıktığıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma başlığı: Structural Determinants of Tourism-Led Economic Growth: A Meta-Analytic Review

Yazarlar: Khalid El Houcine; Lhoussaine Alla.

Corresponding author: Lhoussaine Alla.

Kurumlar: LAREMEF Laboratory, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Fez, Morocco; National School of Applied Sciences, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Fez, Morocco.

Dergi: Economies

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliyografik kayıt: Economies 2026, 14, 186.

DOI: 10.3390/economies14050186

Makale türü: Review; sistematik derleme, meta-analiz ve moderatör/alt grup analizleri.

Gönderim tarihi: 30 Mart 2026.

Revizyon tarihi: 29 Nisan 2026.

Kabul tarihi: 4 Mayıs 2026.

Yayın tarihi: 16 Mayıs 2026.

Akademik editör: Aleksander Panasiuk.

İnceleme rehberleri: PRISMA 2020 ve MOOSE.

PROSPERO kaydı: CRD420261306832.

Araştırma çerçevesi: PICO — ülkeler/ulusal bölgeler; turizm gelişimi; yüksek ve düşük turizm aktivitesine sahip bölgelerin karşılaştırılması; sonuç olarak ekonomik büyüme.

Kaynak veri tabanları: Scopus ve Google Scholar.

Başlangıç kayıt sayısı: Ayrıntılı arama anlatısı ve PRISMA şekline göre 1380 Scopus kaydı + 20 diğer kaynak = 1400 kayıt.

Nihai çalışma sayısı: 45 çalışma.

Dahil edilen çalışmaların yayın dönemi: 2002–2024.

Analiz birimi: Çalışma başına yalnız tek sonuç değil, uygun olduğunda araştırmalardan çıkarılan etki büyüklükleri.

Kalite değerlendirmesi: JBI Critical Appraisal Checklist; sekiz ölçüt ve 0–8 ham kalite skoru.

Ana istatistiksel yöntem: Random-effects meta-analysis; Hartung yaklaşımıyla %95 güven aralıkları.

Heterojenlik ölçümleri: Q istatistiği ve I².

Yayın yanlılığı değerlendirmesi: Funnel plot ve Duval–Tweedie trim-and-fill yaklaşımı.

Genel meta-analitik sonuç: Kaynak r = 0,44 [%95 GA 0,38–0,51] ve ayrıca pooled Hedges' g = 0,39 [%95 GA 0,34–0,44] raporlamaktadır. Bu iki etki büyüklüğü farklı metriklerdir.

Heterojenlik: Q = 1124,91; df = 43; I² = %96,2.

Ana yapısal sonuç: Yatırım, altyapı ve sağlık alt gruplarında raporlanan toplu güven aralıkları sıfırı dışlamaktadır; diğer bazı yapısal belirleyiciler daha değişken sonuçlara sahiptir.

Ek materyaller: PRISMA ana ve özet kontrol listeleri; değişken kodlama tablosu; JBI metodolojik kalite değerlendirmesi ve bireysel etki büyüklüğü tahminleri sağlanmıştır.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma: K.E.H. ve L.A.; metodoloji: K.E.H. ve L.A.; yazılım: K.E.H.; doğrulama: K.E.H. ve L.A.; formal analiz: K.E.H.; araştırma: K.E.H.; kaynaklar: L.A.; veri düzenleme: K.E.H.; ilk taslak: K.E.H.; gözden geçirme ve düzenleme: K.E.H. ve L.A.; görselleştirme: K.E.H.; supervision: L.A.; proje yönetimi: L.A. Her iki yazar yayımlanan sürümü okuyup onaylamıştır.

Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.

Etik kurul: Uygulanamaz.

Bilgilendirilmiş onam: Uygulanamaz.

Veri erişilebilirliği: Kaynak makaledeki Data Availability Statement “Not applicable” olarak verilmiştir.

Teşekkür: Yazarlar Sidi Mohamed Ben Abdellah University, LAREMEF Laboratory ve National School of Applied Sciences kurumlarına araştırmayı destekleyen akademik ortam için teşekkür etmektedir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını bildirmiştir.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Kaynak içi raporlama uyarıları: Ayrıntılı arama bölümü ve PRISMA şeması başlangıç kayıtlarını 1380 Scopus + 20 diğer kaynak olarak verirken seçim prosedüründeki bir cümle 1400 kaydın tamamını Scopus'a atfetmektedir. Kaynak Tablo 3'te bazı nokta tahminleri kendi basılmış %95 güven aralıklarının dışında yer almaktadır. Ayrıca kaynak Tablo 1, Q = 1124,91 ve df = 43 yanında p = 0,028 raporlamakta; anlatı kısmı bunu genel olarak p < 0,05 şeklinde ifade etmektedir. Verianla bu değerleri kaynağın yerine yeniden hesaplamamış veya sessizce düzeltmemiştir.

Temel yöntemsel sınırlılıklar: Çok yüksek çalışmalar-arası heterojenlik; yalnız yayımlanmış ikincil çalışmalara bağımlılık; birincil veri setlerindeki ölçüm hatalarının meta-analize taşınması; yayın yanlılığı olasılığı; İngilizce dışı literatürün dışlanmasından doğabilecek dil yanlılığı; ülke, dönem, turizm ölçüsü ve ekonometrik yöntem farklılıkları. Bu nedenle toplu etki büyüklüğü tek bir ülke veya turizm politikası için doğrudan nedensel tahmin olarak kullanılmamalıdır.