Turizmin Aparıcılığı ilə İqtisadi Artım (Tourism-Led Economic Growth, TLEG) hipotezi turizm sektorundakı inkişafın valyuta gəlirləri, investisiya, məşğulluq, daxili tələb və digər iqtisadi əlaqələr vasitəsilə ümumi iqtisadi artımı dəstəkləyə biləcəyini irəli sürən nəzəri və empirik yanaşmadır. Khalid El Houcine və Lhoussaine Alla tərəfindən hazırlanmış bu meta-analitik icmal turizm ilə iqtisadi artım arasındakı əlaqənin yalnız mövcud olub-olmadığını deyil, əlaqənin ölçüsünü dəyişdirən struktur, regional və metodoloji şərtləri araşdırır.

Tədqiqatın sistematik icmal prosesi PRISMA 2020 və MOOSE prinsiplərinə əsaslanır. Scopus və Google Scholar vasitəsilə müəyyən edilmiş tədqiqatların yoxlanılması nəticəsində 45 tədqiqat yekun meta-analizə daxil edilmişdir. Daxil edilən tədqiqatlar 2002–2024-cü illər arasında dərc olunmuş və Avropa, Asiya, Afrika, Latın Amerikası və OECD iqtisadiyyatlarını əhatə edən geniş empirik ədəbiyyatı təmsil edir.

Random-effects meta-analizi turizmin inkişafı ilə iqtisadi artım arasında mənbədə r = 0,44; %95 güvən aralığı [0,38; 0,51]; p < 0,001 kimi bildirildiyi üzrə müsbət və orta ölçülü ümumiləşdirilmiş əlaqə göstərir. Tədqiqat həmçinin fərqli standartlaşdırma yanaşması altında ümumiləşdirilmiş Hedges' g = 0,39; %95 güvən aralığı [0,34; 0,44] dəyərini bildirir. Bu iki statistika fərqli təsir ölçüsü metrikləridir və eyni rəqəm kimi şərh edilməməlidir.

Nəticələrin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti tədqiqatlararası heterogenliyin çox yüksək olmasıdır. Mənbədə Q = 1124,91 və I² = %96,2 bildirilir. Bu dəyər turizm-artım əlaqəsinin ölkələr və tədqiqatlar arasında eyni ölçüdə olmadığını; iqtisadi strukturun, institutların, infrastrukturun, regionun, dövrün və istifadə olunan ekonometrik metodun nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bildiyini göstərir.

Struktur müəyyənedicilər arasında investisiya, infrastruktur və səhiyyə potensialı güvən aralıqları sıfırı istisna edən ən aydın müsbət əlaqələr kimi önə çıxır. Buna qarşılıq gəlir, ticarət/valyuta dəyişəni, təhsil, yoxsulluq və urbanizasiya üçün mənbədə daha dəyişkən və ya güvən aralığı sıfırı əhatə edən nəticələr bildirilir.

Metodoloji alt qrup analizi də qiymətləndirmələrin tədqiqat dizaynına həssas olduğunu göstərir. Zaman sırası tədqiqatlarında ümumiləşdirilmiş təsir 0,18, panel tədqiqatlarında 0,12; 30-dan az müşahidəli tədqiqatlarda 0,22, daha böyük nümunələrdə isə 0,13 kimi bildirilib. Regional olaraq Afrika 0,21, Asiya 0,19, Avropa 0,16 və Amerika 0,12 dəyərlərinə malikdir. Bu fərqlər TLEG nəticələrinin yalnız iqtisadi reallıqdan deyil, nümunə və metod seçimlərindən də təsirlənə biləcəyini göstərir.

Tədqiqatın ümumi nəticəsi turizmlə iqtisadi artım arasındakı müsbət əlaqənin ədəbiyyatda dəstəkləndiyini, lakin bu əlaqənin avtomatik, sabit və ya bütün ölkələrdə eyni gücdə olmadığınıgöstərir. Turizmin artımı dəstəkləmə qabiliyyəti xüsusilə uyğun infrastrukturun, investisiya mühitinin, səhiyyə potensialının və institusional şərtlərin mövcudluğundan asılıdır; həddindən artıq turizm, ekoloji deqradasiya, idxal sızmaları və zəif yerli əlaqələr isə iqtisadi faydanı azalda bilər.

Turizmin aparıcılığı ilə iqtisadi artım hipotezi nədir?

Turizmin aparıcılığı ilə iqtisadi artım hipotezi turizmin xarici valyuta gəlirləri, məşğulluq, investisiya, infrastruktur tələbi, istehlak və iqtisadiyyatın digər sektorları ilə əlaqələri vasitəsilə ölkənin və ya regionun iqtisadi artımını dəstəkləyə biləcəyini irəli sürür; lakin mənbə tədqiqat bu əlaqənin ölçüsünün iqtisadi və institusional kontekstdən asılı olduğunu göstərir.

Turist xərcləri yerli mal və xidmətlərə tələbi artıra bilər. Yerləşdirmə, nəqliyyat, pərakəndə ticarət, qida-içki, mədəniyyət və əyləncə sektorlarında fəallığın artması daha geniş iqtisadi multiplikatorlar yarada bilər. Turizm gəlirləri eyni zamanda infrastruktur investisiyalarını və kapital formalaşmasını dəstəkləyə bilər.

Bununla yanaşı, əlaqənin digər istiqaməti də vacibdir. İqtisadi artım daha yaxşı infrastruktur, daha yüksək gəlir, inkişaf etmiş nəqliyyat sistemləri və daha keyfiyyətli xidmətlər təmin etməklə turizm sektorunu gücləndirə bilər. Mənbə tədqiqat bu qarşılıqlı əlaqəni qəbul etsə də, özünün təklif etdiyi konseptual sxemdə artımdan turizmə geri əlaqə dövrəsini açıq şəkildə modelləşdirmir.

Turizm niyə hər ölkədə eyni iqtisadi artım təsiri yaratmır?

Çünki turizm gəlirlərinin iqtisadiyyata nə dərəcədə yayıldığı yerli təchizat zəncirləri, idxal sızmaları, infrastruktur, institutlar, insan kapitalı, sektor müxtəlifliyi, ekoloji potensial və destinasiyanın inkişaf səviyyəsi kimi struktur şərtlərdən asılıdır.

Aşağı gəlirli iqtisadiyyatlarda idxal sızmaları və zəif irəli-geri sektor əlaqələri turist xərclərinin mühüm hissəsinin yerli iqtisadiyyatda qalmasına mane ola bilər. İnstitusional çatışmazlıqlar, zəif infrastruktur və məhdud insan kapitalı da turizmin daha geniş iqtisadi transformasiyaya ötürülməsini çətinləşdirə bilər.

İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda isə turizm infrastruktur investisiyaları, xarici gəlirlər və məşğulluq vasitəsilə daha güclü struktur transformasiya imkanları yarada bilər. Lakin bunun baş verməsi üçün idarəetmə, nəqliyyat, xidmət keyfiyyəti və yerli sektorların turizm tələbini qarşılaya biləcək istehsal potensialı mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Yetkin turizm iqtisadiyyatlarında fərqli problem yarana bilər. Turizm gəlirləri yüksək olsa belə, sektorun marjinal artım töhfəsi zamanla azala bilər. Bazar doyğunluğu, digər yüksək məhsuldarlıqlı sektorlarla resurs rəqabəti və həddindən artıq turizmin yaratdığı ekoloji və ya sosial xarici təsirlər ümumi rifah qazancını məhdudlaşdıra bilər.

Ekoloji davamlılıq TLEG üçün niyə vacibdir?

Təbii mühit və mədəni irs bir çox destinasiyada turizm tələbinin əsas mənbəyidir. Təbii resursların nəzarətli istifadəsi və ekoturizm həm qorunma, həm də yerli iqtisadi fayda yarada bilər. Buna qarşılıq nəzarətsiz turist sıxlığı çirklənmə, yaşayış mühitinin deqradasiyası, həddindən artıq resurs istifadəsi və mədəni təzyiq kimi təsirlər yaradaraq destinasiyanın uzunmüddətli cəlbediciliyini və iqtisadi göstəricilərini zəiflədə bilər.

Meta-analiz bu suala nə əlavə edir?

Meta-analiz müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif ekonometrik metodlarla aparılmış tədqiqatların təsir ölçülərini ortaq statistik çərçivədə sintez etməklə orta əlaqə ilə yanaşı, tədqiqatlar arasındakı fərqlərin hansı şərtlərdən qaynaqlandığını araşdırmağa imkan verir.

Turizm-artım ədəbiyyatında istifadə olunan məlumatlar və metodlar xeyli heterogendir. Bəzi tədqiqatlar zaman sırası, digərləri panel məlumatlardan istifadə edir; ARDL, VAR, VECM, Johansen kointeqrasiyası, FMOLS, GMM və sabit/təsadüfi təsirlər kimi müxtəlif ekonometrik yanaşmalar tətbiq olunur.

Turizmin ölçülməsi də dəyişir. Beynəlxalq turizm gəlirləri geniş istifadə olunsa da, turist sayı və ya fərqli turizm göstəricilərindən də istifadə edilə bilər. İqtisadi performans isə əsasən real ÜDM və ya adambaşına ÜDM ilə ölçülür.

Buna görə tək bir ölkə və ya tək bir metodla əldə edilən əmsalın bütün ədəbiyyatı təmsil etməsi mümkün deyil. Meta-analiz bu fərqli nəticələri birlikdə qiymətləndirərək həm ortaq nümunəni, həm də heterogenliyin mənbələrini görünən edir.

Aracı dəyişənlə moderator arasındakı fərq

Aracı dəyişənlər (mediators)turizmin inkişafının iqtisadi artıma ötürülə biləcəyi mexanizmləri təmsil edir. Mənbə modeldə investisiya, infrastruktur, ticarət, səhiyyə, təhsil və urbanizasiya bu qrupda nəzərdən keçirilir.

Moderatorlar (moderators) isə turizm-artım əlaqəsinin gücünü və ya hansı şərtlərdə ortaya çıxdığını dəyişən amillərdir. İnstitusional, struktur, regional, zaman və metodoloji şərtlər bu kateqoriyaya daxildir.

Mənbənin təklif etdiyi inteqrə olunmuş TLEG modeli

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

PRISMA 2020 və MOOSE yanaşması

Meta-analiz PRISMA 2020 hesabat prinsiplərinə və müşahidə tədqiqatlarının meta-analizləri üçün hazırlanmış MOOSE təlimatına uyğun aparılmışdır. Tədqiqat protokolunun PROSPERO sistemində CRD420261306832 identifikatoru ilə qeydiyyata alındığı bildirilir.

Tədqiqat sualı PICO çərçivəsi ilə qurulmuşdur:

Ədəbiyyat axtarışı və tədqiqat seçimi

Scopus-dakı sistematik axtarış TLEG və turizm-artım əlaqəsini institusional keyfiyyət, infrastruktur, insan kapitalı, iqtisadi struktur, maliyyə inkişafı, texnologiya, təbii resurslar, ətraf mühit, rəqabətqabiliyyətlilik, siyasət, multiplikator təsirləri və müxtəlif ekonometrik metodlarla əlaqələndirən geniş sorğuya əsaslanmışdır.

Axtarış bölməsində 1993–2026-cı illər arasında Scopus-da 1380 nəşrin müəyyən edildiyi və Google Scholar-dan 20 əlavə qeydlə ümumi sayın 1400-ə çatdığı bildirilir. Yekun analizə daxil edilən tədqiqatların nəşr tarixləri isə 2002–2024 arasındadır.

Məlumatların kodlaşdırılması və tədqiqat keyfiyyəti

Seçilmiş tədqiqatlar iki tədqiqatçı tərəfindən standart dəyişən siyahısından istifadə olunaraq kodlaşdırılmışdır. Kodlaşdırılmış dəyişənlər dörd qrupa bölünmüşdür:

1. Məqalə identifikasiyası, müəllif sayı, nəşr ili və keyfiyyət balı kimi xarici məlumatlar.
2. Nümunə və tədqiqat xüsusiyyətlərini əhatə edən substantive dəyişənlər.
3. Tədqiqat dizaynı, model, təsir ölçüsü və əlaqə xüsusiyyətlərini əhatə edən metodoloji dəyişənlər.
4. Struktur müəyyənedicilərin turizm-artım əlaqəsinə təsirini təmsil edən nəticə dəyişənləri.

Daxil edilən tədqiqatlar Joanna Briggs Institute (JBI) Critical Appraisal Checklist ilə ayrıca qiymətləndirilmişdir. Səkkiz meyar “Bəli”, “Xeyr”, “Qeyri-müəyyən” və “Tətbiq edilmir” kateqoriyaları ilə ballandırılmış; yalnız “Bəli” cavabı 1 bal almışdır. Ümumi keyfiyyət balı 0–8 arasında hesablanmış və sonra faizə çevrilmişdir. Mənbə tədqiqatların əksəriyyətinin qiymətləndirmə meyarlarının böyük hissəsini qarşıladığını və ümumi metodoloji keyfiyyətin qənaətbəxş olduğunu bildirir.

Random-effects modeli niyə istifadə edildi?

Tədqiqatlar fərqli ölkələrdən, zaman dövrlərindən, turizm ölçülərindən və ekonometrik modellərdən istifadə etdiyi üçün bütün tədqiqatlar üçün tək sabit həqiqi təsirin keçərli olduğu fərz edilməmişdir. Random-effects modeli həqiqi təsir ölçüsünün tədqiqatlar arasında fərqlənməsinə imkan verir.

Mənbə %95 güvən aralığı ilə orta təsiri Hartung yanaşması vasitəsilə hesabladığını bildirir. Fərdi təsirlərin qrafik göstərilməsi üçün forest plot, nəşr qərəzinin qiymətləndirilməsi üçün funnel plot və Duval–Tweedie trim-and-fill yanaşması istifadə edilmişdir.

Meta-analizin ümumi nəticəsi nə qədər güclüdür?

Mənbədə ümumi əlaqə müsbət və statistik olaraq sıfırdan fərqli görünür; lakin I² = %96,2 səviyyəsində çox yüksək heterogenliyə görə bu ümumiləşdirilmiş təsiri bütün ölkələr və tədqiqat dizaynları üçün sabit iqtisadi əmsal kimi şərh etmək uyğun deyil.

Mənbə hesabat qeydi: Mənbə Cədvəl 1 Q statistikasının yanında p = 0,028 dəyəri verir; mətn hissəsi isə heterogenliyi p < 0,05 kimi ifadə edir. Verianla-nın bu versiyası p-dəyərini yenidən hesablayaraq mənbəni dəyişdirməmiş, əsas heterogenlik göstəricisi olan I² = %96,2 dəyərini mənbədə bildirildiyi kimi saxlamışdır.

Yüksək I² nə deməkdir?

I² müşahidə olunan tədqiqatlararası ümumi fərqin nə qədərinin yalnız nümunələmə xətası əvəzinə həqiqi heterogenliklə əlaqəli olduğunu ölçmək üçün istifadə edilən meta-analiz göstəricisidir. Mənbə metodologiyasında %75-dən yuxarı dəyərlər yüksək heterogenlik kimi təsnif edilmişdir.

%96,2 dəyəri ümumiləşdirilmiş ortalamanın arxasında bir-birindən çox fərqli ölkə, dövr, metod və struktur şərtlərin olduğunu göstərir. Buna görə məqalənin əsas analitik ağırlığı moderator və alt qrup analizlərinə keçir.

Nəşr qərəzi aşkar edilibmi?

Mənbə funnel plot-un ümumilikdə orta təsir ətrafında balanslı göründüyünü və güclü vizual asimmetriyanın olmadığını bildirir; lakin yüksək heterogenlik və meta-analizlərin ümumi nəşr qərəzi riski səbəbindən müəlliflər nəticələrin yenə də ehtiyatla şərh edilməsini tövsiyə edirlər.

Məqalənin nəticə bölməsində də mövcud dəlilləri şərh edərkən potensial nəşr qərəzinin nəzərə alınmalı olduğu bildirilir. Buna görə “nəşr qərəzi qəti şəkildə yoxdur” nəticəsi mənbə tərəfindən dəstəklənmir.

Hansı struktur müəyyənedicilər turizm-artım əlaqəsini ən güclü şəkildə dəstəkləyir?

Mənbənin alt qrup analizində güvən aralıqları sıfırı istisna edən ən aydın struktur əlaqələr investisiya, infrastruktur və səhiyyə dəyişənlərində görünür; gəlir, ticarət/valyuta, təhsil, yoxsulluq və urbanizasiya üçün nəticələr daha qeyri-müəyyən və ya kontekstdən asılıdır.

İnvestisiya

Mənbə analizində investisiya üçün ümumiləşdirilmiş qiymətləndirmə 0,729-dur və %95 güvən aralığı sıfırı əhatə etmir. Turizm gəlirlərinin kapital formalaşması, xidmət investisiyaları və tamamlayıcı sektorlar vasitəsilə iqtisadi fəaliyyətlə əlaqə qura bilməsi investisiyanın əsas ötürmə kanallarından biri kimi qiymətləndirilməsinə səbəb olur.

İnfrastruktur

İnfrastruktur üçün ümumiləşdirilmiş qiymətləndirmə 1,093, güvən aralığı isə [0,611; 1,575]-dir. Nəqliyyat şəbəkələri, hava limanları, yerləşdirmə tutumu, telekommunikasiya və əsas şəhər xidmətləri destinasiyanın əlçatanlığını və sektorlararası iqtisadi əlaqələri gücləndirə bilər.

Bununla yanaşı, infrastruktur alt qrupunda mənbə I² dəyəri %99,7-dir. Buna görə müsbət orta qiymətləndirmə infrastrukturun hər ölkədə eyni ölçüdə nəticə yaratdığı demək deyil.

Səhiyyə potensialı

Səhiyyə alt qrupunda mənbə 1,975 ümumiləşdirilmiş qiymətləndirmə və [1,518; 2,432] güvən aralığı bildirir. Müəlliflər səhiyyə sisteminin destinasiyanın təhlükəsizliyi, əmək məhsuldarlığı və xüsusilə böhrandan sonrakı turizm dayanıqlılığı baxımından mühüm ötürmə mexanizmi ola biləcəyini müzakirə edirlər.

Bu nəticə səhiyyə investisiyasının iqtisadi artımı eyni ölçüdə səbəbli şəkildə artırdığı demək deyil; meta-analizdə müxtəlif tədqiqatlardan kodlaşdırılmış standartlaşdırılmış nəticələrin ümumi nümunəsidir.

Gəlir, təhsil, yoxsulluq və urbanizasiya

Bu dəyişənlərin güvən aralıqları sıfırı əhatə edir. Mənbə onların təsirinin ölkədən, institusional strukturdan və iqtisadi inkişaf səviyyəsindən daha çox asılı ola biləcəyini bildirir.

Urbanizasiya baxımından yüksək turist sıxlığının yaratdığı nəqliyyat sıxlığı, çirklənmə və digər aqqlomerasiya xərcləri iqtisadi qazancı qismən tarazlaya bilər.

Tədqiqat metodu nəticələrin ölçüsünü dəyişirmi?

Bəli. Mənbədə zaman sırası tədqiqatları panel məlumat tədqiqatlarından, kiçik nümunələr böyük nümunələrdən və erkən dövr tədqiqatları daha yeni tədqiqatlardan daha yüksək ümumiləşdirilmiş təsir ölçüləri bildirir; buna görə metodoloji seçimlər TLEG ədəbiyyatındakı fərqlərin mühüm hissəsini izah edə bilər.

Kiçik tədqiqatlar niyə daha yüksək təsirlər göstərə bilər?

Mənbə 30-dan az müşahidədən istifadə edən tədqiqatlarda 0,22 ümumiləşdirilmiş təsirin daha böyük nümunələrdəki 0,13 təsirdən yüksək olduğunu göstərir. Müəlliflər bunun nəşr qərəzi ehtimalı və ya kiçik nümunələrin yerli xüsusiyyətlərə daha həssas olması ilə əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edirlər.

Bu nümunə təkbaşına nəşr qərəzini sübut etmir. Lakin kiçik tədqiqat təsiri funnel plot və yüksək heterogenliklə birlikdə mövcud ədəbiyyatın şərhində ehtiyat tələb edir.

Zaman keçdikcə təsir niyə kiçilə bilər?

2002–2010 tədqiqatlarında ümumiləşdirilmiş qiymətləndirmə 0,20 olduğu halda, 2011–2024 dövründə 0,14-dür. Mənbə bu nisbi azalmanın müasir iqtisadiyyatlarda dəyər zəncirlərinin dəyişməsi, rəqəmsallaşma, davamlılıq gündəliyi və turizmin iqtisadi struktur daxilində rolunun transformasiyası ilə əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edir.

Lakin meta-analiz bu azalmanın tək bir səbəbini səbəbli şəkildə sınaqdan keçirmir.

Regional fərqlər

Afrika və Asiya alt qruplarında mənbədə bildirilən ümumiləşdirilmiş qiymətləndirmələr Avropa və Amerikadan daha yüksəkdir. Müəlliflər bunu inkişaf etməkdə olan və yüksələn iqtisadiyyatlarda turizmin struktur transformasiya, infrastruktur və yeni gəlir mənbələri yaratmaq potensialının daha böyük ola bilməsi ilə əlaqələndirirlər.

Bu nəticə “Afrikada turizm qəti şəkildə Avropadan daha çox artım yaradır” şəklində birbaşa səbəbli və ya bütün ölkələri əhatə edən nəticə deyil. Alt qrupların tərkibi və istifadə olunan tədqiqatlar fərqlidir.

Kontekstual moderatorlar

Mənbə mətninə görə institusional amillər və sektor xüsusiyyətləri TLEG əlaqəsinin mühüm moderatorlarıdır. Siyasi dəyişənlər üçün p = 0,2761 və ölkə səviyyəli fərqlər üçün p = 0,1866 bildirildiyi halda, regional moderasiya p = 0,0348 kimi verilir. Müəlliflər ekoloji amilləri və xüsusilə çirklənmə göstəricilərini də mühüm kontekstual müəyyənedicilər arasında qiymətləndirirlər.

Mənbə Cədvəl 3 daxili uyğunluq xəbərdarlığı: Bu cədvəldə institusional amil, çirklənmə və “period” kimi bəzi sətirlərdə verilən nöqtə qiymətləndirməsi öz bildirilən %95 güvən aralığının xaricində qalır. Məsələn, institusional sətirdə qiymətləndirmə 1,983 olduğu halda güvən aralığı [0,005; 1,15], çirklənmə sətirində qiymətləndirmə 2,736 olduğu halda güvən aralığı [0,21; 1,30] kimi çap edilmişdir. Bu, riyazi baxımdan adi güvən aralığı təqdimatı deyil. Verianla bu dəyərləri təxmin edərək düzəltməyib; buna görə onları dəqiq ölçü şərhində istifadə etməyib.

Siyasət baxımından hansı nəticə çıxarıla bilər?

Tədqiqatın siyasət nəticəsi yalnız turist sayını və ya turizm gəlirlərini artırmağın kifayət etməməsidir. Turizm strategiyaları infrastruktur, investisiya mühiti, səhiyyə potensialı, institutlar və ekoloji davamlılıqla birlikdə layihələndirilməlidir.

İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar baxımından şəffaf və proqnozlaşdırıla bilən institutların inkişaf etdirilməsi, nəqliyyat və kommunikasiya infrastrukturuna investisiya qoyulması və turizmin yerli istehsal sektorları ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi önə çıxır.

Dövlət-özəl tərəfdaşlıqları infrastruktur investisiyalarının maliyyələşdirilməsində istifadə edilə biləcək vasitələrdən biri kimi müzakirə olunur. Bununla yanaşı yerli icmaların turizm iqtisadiyyatında iştirakı, bacarıqların inkişafı və ekoloji zərərin məhdudlaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Yetkin turizm iqtisadiyyatları baxımından mənbə yalnız kütləvi turizmin həcmini artırmaq əvəzinə keyfiyyət, davamlılıq, mədəni autentiklik, ekoturizm və xüsusi maraq sahələrinə əsaslanan turizm məhsullarının şaxələndirilməsini müzakirə edir.

Rəqəmsal texnologiyalar fərdiləşdirilmiş marketinq və niş turizm seqmentlərinin inkişafında istifadə oluna bilər. Regional turizm şəbəkələri və birgə təşviqat fəaliyyəti destinasiyanın görünürlüğünü artırarkən ortaq təbii və mədəni resursların daha davamlı idarə edilməsini dəstəkləyə bilər.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Çox yüksək heterogenlik: Daxil edilən tədqiqatlar dövr, ölkə, turizm göstəricisi, iqtisadi artım ölçüsü və ekonometrik metod baxımından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. I² = %96,2 bu problemin kəmiyyət göstəricisidir.

İkincil məlumatlardan asılılıq: Meta-analiz dərc edilmiş tədqiqatların nəticələrinə əsaslanır. İlkin tədqiqatların istifadə etdiyi məlumat bazalarındakı ölçmə xətaları və ya metodoloji məhdudiyyətlər meta-analizə də ötürülə bilər.

Nəşr qərəzi ehtimalı: Funnel plot güclü vizual asimmetriya göstərməsə də, müəlliflər potensial nəşr qərəzini tam istisna etmirlər.

Dil qərəzi: İngilis dilindən başqa dillərdə olan tədqiqatlar kənarlaşdırılmışdır. Xüsusilə ədəbiyyatın erkən dövrlərində milli dillərdə nəşr edilmiş tədqiqatların nəzərdən qaçması mümkündür.

Metodoloji heterogenlik: Zaman sırası, panel, fərqli nümunə ölçüləri və fərqli ekonometrik modellərin nəticələri sistematik şəkildə fərqlənir.

Konseptual modelin sərhədi: Təklif olunan inteqrə olunmuş model turizmdən artıma birbaşa və aracı yolları göstərsə də, iqtisadi artımdan turizmə geri əlaqəni və aracı dəyişənlərin öz aralarındakı geri əlaqə dövrlərini modelləşdirmir.

Ümumi elmi nəticə

Meta-analiz turizmin inkişafı ilə iqtisadi artım arasında ədəbiyyat üzrə müsbət ümumiləşdirilmiş əlaqə olduğunu göstərir. Lakin çox yüksək heterogenlik bu ortalamanın bütün ölkələr üçün dəyişməz vahid iqtisadi qanun kimi şərh edilməsinə mane olur.

Turizmin artımla əlaqəsi xüsusilə investisiya, infrastruktur və səhiyyə potensialı kimi struktur mexanizmlərlə güclənir. Buna qarşılıq gəlir, təhsil, yoxsulluq, urbanizasiya və ticarət kimi amillərin nəticələri daha heterogen və kontekstdən asılıdır.

İnstitusional və regional struktur, ekoloji şərtlər, araşdırılan dövr və tədqiqat metodu da dərc edilmiş nəticələrin ölçüsünü dəyişir. Zaman sırası tədqiqatlarının panel tədqiqatlarından və kiçik nümunəli tədqiqatların daha böyük nümunəli tədqiqatlardan daha yüksək təsirlər bildirməsi metodoloji seçimlərin nəticəyə əhəmiyyətini aydın göstərir.

Buna görə tədqiqatın əsas mesajı “turizm hər yerdə iqtisadi artım yaradır” deyil. Daha düzgün nəticə turizmin iqtisadi artımı dəstəkləmə potensialının olduğu, lakin bu potensialın yalnız uyğun iqtisadi, institusional, infrastruktur, sosial və ekoloji şərtlərdə daha güclü ortaya çıxdığıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqatın başlığı: Structural Determinants of Tourism-Led Economic Growth: A Meta-Analytic Review

Müəlliflər: Khalid El Houcine; Lhoussaine Alla.

Corresponding author: Lhoussaine Alla.

Qurumlar: LAREMEF Laboratory, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Fez, Morocco; National School of Applied Sciences, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Fez, Morocco.

Jurnal: Economies

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14, 186.

DOI: 10.3390/economies14050186

Məqalə növü: Review; sistematik icmal, meta-analiz və moderator/alt qrup analizləri.

Təqdim edilmə tarixi: 30 Mart 2026.

Reviziya tarixi: 29 Aprel 2026.

Qəbul tarixi: 4 May 2026.

Nəşr tarixi: 16 May 2026.

Akademik redaktor: Aleksander Panasiuk.

İcmal təlimatları: PRISMA 2020 və MOOSE.

PROSPERO qeydi: CRD420261306832.

Tədqiqat çərçivəsi: PICO — ölkələr/milli regionlar; turizmin inkişafı; yüksək və aşağı turizm fəallığına malik regionların müqayisəsi; nəticə kimi iqtisadi artım.

Mənbə məlumat bazaları: Scopus və Google Scholar.

Başlanğıc qeyd sayı: Ətraflı axtarış mətninə və PRISMA şəklinə görə 1380 Scopus qeydi + 20 digər mənbə = 1400 qeyd.

Yekun tədqiqat sayı: 45 tədqiqat.

Daxil edilən tədqiqatların nəşr dövrü: 2002–2024.

Analiz vahidi: Tədqiqat başına yalnız bir nəticə deyil, uyğun olduqda tədqiqatlardan çıxarılan təsir ölçüləri.

Keyfiyyət qiymətləndirilməsi: JBI Critical Appraisal Checklist; səkkiz meyar və 0–8 xam keyfiyyət balı.

Əsas statistik metod: Random-effects meta-analysis; Hartung yanaşması ilə %95 güvən aralıqları.

Heterogenlik ölçüləri: Q statistikası və I².

Nəşr qərəzinin qiymətləndirilməsi: Funnel plot və Duval–Tweedie trim-and-fill yanaşması.

Ümumi meta-analitik nəticə: Mənbə r = 0,44 [%95 GA 0,38–0,51] və əlavə olaraq pooled Hedges' g = 0,39 [%95 GA 0,34–0,44] bildirir. Bu iki təsir ölçüsü fərqli metriklərdir.

Heterogenlik: Q = 1124,91; df = 43; I² = %96,2.

Əsas struktur nəticə: İnvestisiya, infrastruktur və səhiyyə alt qruplarında bildirilən ümumiləşdirilmiş güvən aralıqları sıfırı istisna edir; bəzi digər struktur müəyyənedicilər daha dəyişkən nəticələrə malikdir.

Əlavə materiallar: PRISMA əsas və xülasə yoxlama siyahıları; dəyişən kodlaşdırma cədvəli; JBI metodoloji keyfiyyət qiymətləndirilməsi və fərdi təsir ölçüsü qiymətləndirmələri təqdim edilmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma: K.E.H. və L.A.; metodologiya: K.E.H. və L.A.; proqram təminatı: K.E.H.; doğrulama: K.E.H. və L.A.; formal analiz: K.E.H.; tədqiqat: K.E.H.; resurslar: L.A.; məlumatların idarə edilməsi: K.E.H.; ilkin layihə: K.E.H.; nəzərdən keçirmə və redaktə: K.E.H. və L.A.; vizuallaşdırma: K.E.H.; supervision: L.A.; layihənin idarə edilməsi: L.A. Hər iki müəllif dərc edilmiş versiyanı oxuyub təsdiqləmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə məqalədəki Data Availability Statement “Not applicable” kimi verilmişdir.

Təşəkkür: Müəlliflər Sidi Mohamed Ben Abdellah University, LAREMEF Laboratory və National School of Applied Sciences qurumlarına tədqiqatı dəstəkləyən akademik mühitə görə təşəkkür edirlər.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Mənbədaxili hesabat xəbərdarlıqları: Ətraflı axtarış bölməsi və PRISMA sxemi başlanğıc qeydləri 1380 Scopus + 20 digər mənbə kimi göstərdiyi halda, seçim prosedurundakı bir cümlə 1400 qeydin hamısını Scopus-a aid edir. Mənbə Cədvəl 3-də bəzi nöqtə qiymətləndirmələri öz çap olunmuş %95 güvən aralıqlarının xaricindədir. Bundan əlavə, mənbə Cədvəl 1 Q = 1124,91 və df = 43 yanında p = 0,028 bildirir; mətn hissəsi isə bunu ümumilikdə p < 0,05 kimi ifadə edir. Verianla bu dəyərləri mənbənin yerinə yenidən hesablamamış və ya səssizcə düzəltməmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Tədqiqatlararası çox yüksək heterogenlik; yalnız dərc edilmiş ikincil tədqiqatlardan asılılıq; ilkin məlumat dəstlərindəki ölçmə xətalarının meta-analizə ötürülməsi; nəşr qərəzi ehtimalı; ingiliscədən başqa ədəbiyyatın xaric edilməsindən yarana bilən dil qərəzi; ölkə, dövr, turizm ölçüsü və ekonometrik metod fərqləri. Buna görə ümumiləşdirilmiş təsir ölçüsü tək bir ölkə və ya turizm siyasəti üçün birbaşa səbəbli qiymətləndirmə kimi istifadə edilməməlidir.