Жокко чыгаруу доосундагы кызыкчылык шарты, адам белгилүү бир административдик чечимди жокко чыгарууну соттон талап кыла алышы үчүн ошол адам менен талашка түшкөн чечимдин ортосунда олуттуу укуктук же фактылык байланыш болушун талап кылган кабыл алуу шарты болуп саналат. Изилдөө бул шарт эмне үчүн кадимки жеке доолордогу кызыкчылык түшүнүгүнө караганда ийкемдүүрөөк чечмелениши мүмкүн экенин жана ошого карабастан эмне үчүн толугу менен жоюлуп кетпеши керек экенин аналитикалык-салыштырма укук ыкмасы менен карайт. Изилдөөнүн борбордук маселеси — административдик актылардын мыйзамдуулугун натыйжалуу соттук көзөмөлдөө менен сотту абстракттуу, жаман ниеттүү же ар ким бере ала турган жалпы мүнөздөгү доолорго туш кылбоонун ортосунда түзүлүшү керек болгон тең салмак.

Булакка ылайык, жокко чыгаруу доосу доогердин жеке укугун же зыянын жоюуга багытталган классикалык жеке укук доосу гана эмес. Доонун максаты ошол эле учурда административдик чечимдин өзүнүн мыйзамдуулугун текшерүү болуп саналат. Мындай объективдүү мүнөз айрым учурларда кызыкчылык шартын түз жана иш жүзүндө келип чыккан материалдык зыяндын чегинен кеңири кароого мүмкүнчүлүк берет. Ошондуктан материалдык кызыкчылыктан тышкары моралдык же кесиптик кызыкчылык, олуттуу ыктымалдыкка негизделген келечектеги кызыкчылык, белгилүү шарттардагы жамааттык кызыкчылык, кошуналардын же аймактын жашоочуларынын кызыкчылыгы, бирикмелер менен кесиптик уюмдардын максаттары менен байланышкан кызыкчылыктар сыяктуу кеңири формалар кабыл алынышы мүмкүн.

Ошол эле учурда изилдөө жокко чыгаруу доосу мыйзамдуулукту гана коргоо каалоосу менен ар ким бере ала турган элдик доого айландырылбашы керек экенин өзгөчө белгилейт. Доогер менен талашка түшкөн административдик чечимдин ортосунда маанилүү байланыш болушу керек. Өтө алыс, абстракттуу, божомолдуу же мыйзамга каршы абалды улантууга негизделген кызыкчылыктар; ошондой эле бирикменин же кесиптик уюмдун түзүлүү максатынан толук тышкары турган талаштар соттук чектөөнүн мисалдары болуп саналат.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыктоочу мамилеси кызыкчылык шарты эки чектен тең корголушу керек дегенге барып такалат: шарт өтө тар чечмеленсе, мыйзамга каршы административдик чечимдер натыйжалуу соттук көзөмөлдөн сыртта калышы мүмкүн; өтө кең чечмеленсе, жокко чыгаруу доосу каалаган адам каалаган административдик тандоону сотко алып бара алган жалпы көзөмөл каражатына айланышы мүмкүн. Ошондуктан автор олуттуу, мыйзамдуу жана талашка түшкөн чечим менен жетиштүү байланышы бар кызыкчылык түшүнүгүн эки чектин ортосунда тең салмактоочу критерий катары жактайт.

Бул изилдөө Түркиядагы административдик сот өндүрүшүнүн учурдагы доо жөндөмдүүлүгү же кызыкчылыктын бузулушу эрежелерин изилдеген Түркия укугу боюнча эмгек эмес. Булак Франциянын административдик укугу жана айрым араб, Магриб жана Египет укуктук тажрыйбаларына таянган салыштырма алкак түзөт. Ошондуктан изилдөөнүн жыйынтыктарын башка өлкөнүн укугуна түздөн-түз колдонулуп жаткан укук нормасы катары көчүрүүгө болбойт; алар салыштырма административдик укук баалоосу катары окулушу керек.

Жокко чыгаруу доосунда кызыкчылык шарты деген эмне?

Кызыкчылык шарты жокко чыгаруу чечими доогерге укуктук же фактылык жактан маанилүү пайда бере алышы же доогер тарткан же олуттуу түрдө тартуу ыктымалдыгы бар терс жагдайды жок кыла алышы үчүн доогер менен талашка түшкөн административдик чечимдин ортосунда жетиштүү байланыш болушун билдирет.

Булак кызыкчылыкты доогердин сотко кайрылуудан алууну көздөгөн практикалык же укуктук пайда аркылуу аныктайт. Жокко чыгаруу доосу жагынан бул талашка түшкөн административдик чечим доогердин укуктук абалына, материалдык абалына, кесиптик абалына, моралдык баалуулуктарына же башка мыйзамдуу кызыкчылыктарына олуттуу таасир этиши дегенди билдирет.

Бул жердеги маанилүү жагдай — кызыкчылык сөзсүз түз акчалай жоготуу түрүндө болушу шарт эмес. Булак жокко чыгаруу доосундагы кызыкчылык классикалык компенсация доосундагы зыян түшүнүгүнө караганда кең экенин баса белгилейт. Компенсация доосунда доогер адатта жеке жана иш жүзүндө келип чыккан зыянды жана зыян менен администрациянын аракетинин ортосундагы байланышты көрсөтүүгө аракет кылса, жокко чыгаруу доосунда чечимдин доогердин укуктук же фактылык абалына олуттуу таасир этиши жетиштүү болушу мүмкүн.

Жокко чыгаруу доосунун “объективдүү” мүнөзү эмнени билдирет?

Изилдөөгө ылайык, жокко чыгаруу доосунун көңүл борборунда доогердин жеке укугу гана эмес; административдик чечимдин мыйзамдуулугу да турат. Сот чечим ыйгарым укуктуу орган тарабынан кабыл алынганбы, укуктук жол-жобо сакталганбы, анын укуктук себеби, предмети жана максаты мыйзамга шайкешпи — ушуларды текшерет. Ошондуктан доо доогерге жеке пайда берүүдөн тышкары административдик мыйзамдуулукту коргоо функциясын да аткарат.

Бирок “доо мыйзамдуулукту коргойт” деген сөз “ар ким ар кандай административдик чечимге каршы доо бере алат” дегенди билдирбейт. Булак жүргүзгөн айырма дал ушул жерде. Жокко чыгаруу доосунун объективдүү мүнөзү кызыкчылык шартын ийкемдүүрөөк кылышы мүмкүн, бирок доогер менен чечимдин ортосундагы байланышты жок кылбайт.

Кабыл алына турган кызыкчылыктын негизги белгилери

Ыктымал кызыкчылык эмне үчүн маанилүү?

Административдик чечимдердин таасири чечим кабыл алынган учурда дайыма эле толук пайда боло бербейт. Жөнгө салуучу актылар, шаар куруу чечимдери, кесиптик жөнгө салуулар же келечекте белгилүү бир топко колдонулуучу эрежелер адамдардын абалына кийин таасир этиши мүмкүн. Ошондуктан булак иш жүзүндө келген зыянды издөөнүн ордуна келечектеги таасирдин олуттуу жана жакын экенине көңүл бурууга болорун билдирет.

Мисалы, белгилүү бир кесиптин иш шарттарын өзгөрткөн жөнгө салуучу чечим конкреттүү санкция али колдонулбаса да ошол кесиптин өкүлдөрүнө олуттуу таасир этиши мүмкүн. Ошол сыяктуу эле пландаштыруу чечими жакын жашаган адамдардын айлана-чөйрөсүнө же кыймылсыз мүлкүнө келечекте таасир этиши мүмкүн. Бирок бул жерде да жөн гана божомол жетишсиз.

Мыйзамдуу кызыкчылык деген эмне?

Адамдын чечимден материалдык жактан таасирлениши анын кызыкчылыгы укуктук коргоого татыктуу дегенди өзүнөн өзү билдирбейт. Изилдөө мыйзамга каршы абалды улантууга багытталган кызыкчылыкты кабыл алына турган кызыкчылыктын сыртында карайт.

Ошол эле учурда автор маанилүү чек коёт: доогердин абалы чындап эле мыйзамга каршыбы же администрация аны мыйзамга каршы деп эсептөөдө жаңылдыбы? Эгер ушул маселенин өзү талаштын предмети болсо, сот ишти башынан эле “кызыкчылык мыйзамсыз” деп жаап салбашы, талаштын укуктук мүнөзүн иликтеши керек.

Кызыкчылык менен процесстик макамдын айырмасы эмнеде?

Булак колдонгон мааниде кызыкчылык, доонун натыйжасынан алынуучу укуктук же практикалык пайданы; процесстик макам болсо адамдын өз атынан же мыйзам уруксат берген учурда башка бирөөнүн атынан белгилүү укуктук абалды сотто өкүлчүлүк кыла алышын билдирет. Бул эки түшүнүк бири-бирине жакын болгону менен бир нерсе эмес.

Адам талаштан таасирленгендиктен кызыкчылыкка ээ болушу мүмкүн, бирок башка адамдын атынан доо берүү үчүн зарыл укуктук макамга ээ болбошу мүмкүн. Тескерисинче, адам белгилүү уюмду же укуктук абалды өкүлчүлүк кылууга макамга ээ болушу мүмкүн, бирок доонун натыйжасы ошол уюмга же ал өкүлчүлүк кылган кызыкчылык чөйрөсүнө реалдуу пайда бербесе, кызыкчылык шарты өзүнчө талкууланышы мүмкүн.

Бирикмелерде кызыкчылык менен процесстик макамдын айырмасы

Булак бул айырманы өзгөчө бирикмелер жана кесиптик уюмдар жагынан түшүндүрөт. Бирикменин уставы же укуктук макамы ага доо берүү укугун бере алат; бирок талашка түшкөн чечим бирикменин түзүлүү максаты же мүчөлөрүнүн жалпы кызыкчылыктары менен байланышпаса, кызыкчылык шарты өзүнчө аткарылбай калышы мүмкүн.

Айлана-чөйрө тармагында түзүлгөн бирикме экологиялык максатына таасир эткен административдик чечимге каршы кызыкчылык көрсөтө алат. Ал эми таптакыр башка ишмердик чөйрөсүндөгү бирикменин өзүнүн түзүлүү максаты менен эч кандай байланышы жок административдик чечимге жөн гана жалпы коомдук кызыкчылыкты коргоо үчүн доо берүүсү изилдөөдө кыйла чектелген бааланат.

Кесиптик бирликтер жана кесиптик уюмдар

Изилдөөгө ылайык, кесиптик бирликтер менен кесиптик уюмдардын кызыкчылыгы кесиптин же алар өкүлчүлүк кылган топтун жалпы кызыкчылыктары менен байланыштуу. Кесипти жөнгө салуу, иш шарттары, эмгек акы же жамааттык жеңилдиктер, жалпы тартип эрежелери, жумушка кабыл алуу же кызматка көтөрүлүү шарттары жана мүчөлөрдүн жалпы кесиптик абалына байланыштуу чечимдер ушул алкакта каралышы мүмкүн.

Ал эми бир гана мүчөнүн толугу менен жеке кызыкчылыгына тиешелүү талаш, тиешелүү укук тартиби ачык уруксат бербесе же талаш бүт кесипке тиешелүү принципиалдуу маселени жаратпаса, кесиптик бирликтин жамааттык кызыкчылыгы менен бир нерсе эмес.

Кызыкчылык шарты сотко жетүүнү кантип таасирлейт?

Булак кызыкчылык шартын сотко жетүүнү жок кылган тоскоолдук эмес, сотко кайрылуу укугун жөнгө салган чыпка катары карайт. Өтө катуу чечмеленсе, адамдардын же топтордун административдик актыларды натыйжалуу текшертүүсү кыйын болушу мүмкүн; өтө жумшак чечмеленсе, соттор реалдуу талаш менен байланышы жок теориялык же жаман ниеттүү доолорго туш болушу мүмкүн.

Ошондуктан автордун мамилесинде кызыкчылык шарты бир убакта эки максатты аткарат: чындап таасирленгендердин сотко жетүүсүн коргоо жана административдик сотту ар ким жалпы башкаруу саясатын талкуулаган чексиз аянтчага айландырбоо.

Жокко чыгаруу доосу менен компенсация жана толук юрисдикция талаштарынын айырмасы

Изилдөө компенсация доосунда жеке жана түз зыян көбүрөөк борбордук орунда экенин; жокко чыгаруу доосунда болсо чечимдин доогердин абалына олуттуу таасир этиши жетиштүү болушу мүмкүн экенин белгилейт. Толук юрисдикция түрүндөгү талаштарда соттун укуктук абалдарды өзгөртүү, компенсация же башка финансылык натыйжалар боюнча чечим чыгаруу ыйгарым укугу айкыныраак болушу мүмкүн, ал эми жокко чыгаруу доосунун негизги максаты мыйзамга каршы административдик чечимди укук тартибинен алып салуу болуп саналат.

Ушул айырмачылыктан улам булакта жокко чыгаруу доосундагы кызыкчылык жеке доолордогу кызыкчылык түшүнүгүнөн кең, бирок толук ачык элдик доодон тар чөйрө катары жайгаштырылат.

Сот эмне үчүн кызыкчылык шартын бир жагынан кеңейтет, бир жагынан чектейт?

Изилдөөгө ылайык, кеңейтүү жана чектөө бири-бирине карама-каршы эки саясат эмес, бир эле укуктук тең салмакты издөөнүн эки тарабы. Кеңейтүү мыйзамдуулукту жана натыйжалуу соттук көзөмөлдү коргоого; чектөө болсо олуттуу байланышы жок доолордун алдын алууга, укуктук аныктыкка жана административдик туруктуулукка кызмат кылат.

Соттук кеңейтүүнүн негизги формалары

Булак кызыкчылык түшүнүгү түз материалдык же акчалай зыянга гана негизделбегенин көрсөткөн ар кандай кеңейтүү чөйрөлөрүн түшүндүрөт.

• Материалдык жана моралдык кызыкчылык: Кесиптик аброй, коомдук абал, академиялык же кесиптик макам жана укук менен корголгон моралдык баалуулуктар да маанилүү болушу мүмкүн.
• Ыктымал кызыкчылык: Келечекте олуттуу жана жакын таасир жаратышы күтүлгөн чечимдер боюнча кызыкчылык пайда болушу мүмкүн.
• Кошуналардын жана аймак тургундарынын кызыкчылыгы: Курулуш, айлана-чөйрө же жакын жердеги объекттерге байланыштуу чечимдер түздөн-түз адамга багытталбаса да жашоо шарттарына, айлана-чөйрөгө же мүлккө таасир этиши мүмкүн.
• Бирикмелердин кызыкчылыгы: Чечим бирикменин түзүлүү максаты менен олуттуу байланышта болсо, жамааттык кызыкчылык кабыл алынышы мүмкүн.
• Кесиптик бирликтердин жана кесиптик уюмдардын кызыкчылыгы: Кесиптин же өкүлчүлүк кылынган топтун жалпы кызыкчылыктарына таасир эткен чечимдер доонун предмети болушу мүмкүн.
• Коомдук кызматтан пайдалануучулардын кызыкчылыгы: Кызмат шарттары, тариф же кызматты уюштуруу сыяктуу чечимдер пайдалануучулардын кызыкчылыгына таасир этиши мүмкүн.
• Жергиликтүү салык төлөөчүлөрдүн кызыкчылыгы: Айрым укук системаларында жергиликтүү финансылык чечимдер алардын мойнуна жүктөгөн таасирге байланыштуу кабыл алынышы мүмкүн.
• Жөнгө салуучу актылар: Акт бир адамга эмес, жалпы категорияга багытталса да, ошол категорияга кирген жана олуттуу таасирлене турган адамдар кызыкчылык көрсөтө алышат.
• Айлана-чөйрө жана шаар куруу талаштары: Таасирлердин кеңири коомчулукка, жалпы айлана-чөйрөгө жана келечекке жайылышы кызыкчылыкты ийкемдүү баалоону талап кылышы мүмкүн.

Моралдык кызыкчылык эмне үчүн материалдык кызыкчылык сыяктуу эле маанилүү болушу мүмкүн?

Булактын логикасына ылайык, административдик чечимдердин таасирин мүлк менен гана өлчөөгө болбойт. Тартиптик чечим мамлекеттик кызматкердин кесиптик аброюна; билим берүү боюнча чечим студенттин академиялык абалына; маданий же экологиялык чечим бирикме коргоону көздөгөн укуктук же моралдык баалуулукка таасир этиши мүмкүн. Ошондуктан материалдык жоготуунун жоктугу автоматтык түрдө кызыкчылык жок дегенди билдирбейт.

Айлана-чөйрө жана шаар куруу талаштары эмне үчүн өзгөчө маанилүү?

Экологиялык же шаардык чечимдердин таасири көбүнчө бир адамга гана багытталбайт. Курулуш уруксаты, пландаштыруу чечими, экологиялык уруксат же ресурстарды пайдаланууга байланыштуу чечим белгилүү аймактагы адамдарга, кошуналарга же жалпы экологиялык баалуулуктарга таасир этиши мүмкүн. Булак бул чөйрөлөрдү кызыкчылык түшүнүгүнүн жеке жана түз зыян түшүнүгүнөн кеңири жамааттык байланыштарга карай өнүгүшүнүн негизги мисалдарынын арасында көрсөтөт.

Бирок изилдөө экологиялык кызыкчылык да автоматтык түрдө ар кимге доо берүү укугун бербей турганын баса белгилейт. Доогердин тиешелүү айлана-чөйрө, аймак же өзү коргоп жатканын билдирген экологиялык максат менен олуттуу байланышы болушу талап кылынышы мүмкүн.

Жөнгө салуучу актылардагы кызыкчылык

Жөнгө салуучу административдик актылар белгилүү адамга аты-жөнү менен багытталбастан жалпы жана абстракттуу эрежелерди белгилей алат. Булакка ылайык, бул кызыкчылык жок дегенди билдирбейт. Мамлекеттик кызматкер өзүнүн кесиптик абалын жөнгө салган эрежеге, студент билим берүү же экзамен тартибине, кесип ээси кесибинин иш шарттарын аныктаган жөнгө салууга, бирикме болсо өз ишмердик чөйрөсү менен түз байланыштагы жөнгө салуучу чечимге каршы кызыкчылык көрсөтө алат.

Автор бул кеңейтүүнүн маанилүүлүгүн жалпы жөнгө салуулар айрым учурда жеке актылардан кыйла кең таасир жаратышы менен түшүндүрөт. Эгер кызыкчылык чечим аты менен багытталган адам менен гана чектелсе, кеңири камтыган айрым административдик жөнгө салуулар натыйжалуу соттук көзөмөлдөн сыртта калышы мүмкүн.

Соттук чектөөнүн негизги формалары

Элдик доо эмне үчүн четке кагылат?

Булак “элдик доо” деп атаган жагдай — адам мыйзамды же жалпы коомдук кызыкчылыкты коргоону каалаганы үчүн, өзү менен чечимдин ортосунда өзгөчө же олуттуу байланыш болбостон доо бериши. Изилдөө жокко чыгаруу доосунун мыйзамдуулукту коргогон объективдүү мүнөзүн кабыл алганы менен, бул мүнөз чексиз actio popularis натыйжасына алып барбашы керек деп эсептейт.

Автордун жүйөсү боюнча, антпесе административдик соттор көп сандаган теориялык же жалпы мүнөздөгү талаштарга туш болуп, соттук көзөмөл саясий, жеке же башка максаттарда колдонулушу мүмкүн. Айырмалоочу критерий — доогер менен чечимдин ортосунда укук тарабынан эске алына турган байланыш болушу.

Өтө алыс же кыйыр кызыкчылык

Чечимдин коомго жалпы таасири болушу өзүнөн өзү коомдун ар бир мүчөсүнө доо берүүгө кызыкчылык бербейт. Булак доогерге тийген таасир коомдун калган бөлүгүнөн белгилүү өлчөмдө айырмаланышын же жок дегенде чечим менен доогердин ортосунда негиздүү байланыш болушун талап кылат.

Эгер адам административдик саясатты саясий же жалпы коомдук кызыкчылык жагынан жактырбаганы үчүн гана, жеке же институционалдык байланышын көрсөтпөстөн доо берсе, кызыкчылык шарты аткарылган эмес деп эсептелиши мүмкүн. Бул мамиле сотту администрациянын жалпы саясаттык тандоолорунун баарын абстракттуу түрдө текшерген органга айландырбоону көздөйт.

Бирикме жана кесиптик бирлик кызыкчылыгынын чеги

Бирикме же кесиптик бирликтин юридикалык жак болушу анын ар бир маселе боюнча кызыкчылыгы бар дегенди билдирбейт. Булак түзүлүү максаты менен талашка түшкөн чечимдин ортосунда байланыш талап кылат. Спорт максатында түзүлгөн бирикменин ишмердик чөйрөсүнө тиешеси жок экологиялык чечимде; кесиптик уюмдун кесипке таасир этпеген жалпы саясий чечимде автоматтык түрдө кызыкчылыгы бар деп эсептелиши изилдөө тарабынан колдоого алынбайт.

Административдик келишимдер жана келишимден ажыратыла турган чечимдер

Изилдөө административдик келишимдер кызыкчылык жагынан өзгөчө чөйрө түзөрүн белгилейт. Жокко чыгаруу доосу негизинен бир тараптуу административдик чечимдерге багытталганы менен, келишим түзүү, уруксат берүү же талапкерди конкурстан четтетүү сыяктуу келишимден ажыратыла турган айрым чечимдер жокко чыгаруу көзөмөлүнө предмет болушу мүмкүн.

Мындай талаштарда булак кызыкчылык көп учурда келишим менен олуттуу байланышы бар адам, мисалы конкурстан чыгарылган атаандаш же түз экономикалык кызыкчылыгы таасирленген адам менен чектелиши мүмкүн экенин түшүндүрөт. Мунун себеби административдик келишимдердин туруктуулугун таптакыр тиешеси жок үчүнчү жактардын кайрылуулары менен дайыма коркунучта калтырбоо.

Укуктук аныктык эмне үчүн маанилүү?

Соттук көзөмөлдүн максаты мыйзамга каршы административдик чечимдерди коргоо эмес. Бирок көптөн бери колдонулуп келе жаткан жана кең укуктук кесепеттерди жараткан абалдардын мөөнөтсүз түрдө доо коркунучунда калышы да укуктук аныктык маселесин жаратат. Булак ошондуктан доо мөөнөттөрү, кызыкчылыктын сакталышы жана талаштын практикалык маанисин жоготушу сыяктуу жагдайлар административдик туруктуулук менен байланыштуу экенин белгилейт.

Доо жүрүп жатканда кызыкчылык жоголушу мүмкүнбү?

Изилдөөгө ылайык, кызыкчылык доо берилген учурда гана эмес, эреже катары чечим чыгарылганга чейин да маанисин сакташы керек. Эгер администрация доо жүрүп жатканда доогердин талабын аткарса, чечим күчүн жоготсо же жокко чыгаруунун мындан ары эч кандай практикалык натыйжасы калбаса, кызыкчылык жоголушу мүмкүн.

Ошол эле учурда административдик чечимдин уланып жаткан укуктук же моралдык таасирлери болсо же жокко чыгаруу чечими кийинки компенсация доосу же учурдагы укуктук кесепетти жоюу үчүн маанилүү болсо, кызыкчылык уланып жатат деген жыйынтыкка келүүгө болот. Булак бул жерде автоматтык эрежеден көрө соттун конкреттүү кырдаалды баалоосуна басым жасайт.

Автор синтездеген кызыкчылык аныктамасы

Изилдөөнүн синтезине ылайык, кабыл алына турган кызыкчылык; доогер менен талашка түшкөн административдик чечимдин ортосунда жокко чыгаруу талабын негиздей турган байланышты түзгөн, олуттуу жана мыйзамдуу, материалдык же моралдык, жеке же жамааттык, учурдагы же олуттуу ыктымал пайда катары түшүнүлүшү мүмкүн.

Бул аныктама өзгөчө эки нерсени бирге сактайт. Биринчиден, кызыкчылык түз акчалай зыян гана эмес. Экинчиден, кызыкчылык түшүнүгүнүн кеңдиги доогер менен чечимдин ортосунда реалдуу байланыш издөө зарылдыгын жойбойт.

Изилдөө колдогон түшүндүрмөлөр

• Кызыкчылык жокко чыгаруу доосун кабыл алуунун негизги шарты болуп саналат.
• Жокко чыгаруу доосунун объективдүү мүнөзү кызыкчылыкты жеке доолорго караганда ийкемдүүрөөк баалоону колдошу мүмкүн.
• Материалдык зыян ар дайым милдеттүү эмес; моралдык, кесиптик же жамааттык кызыкчылык да маанилүү болушу мүмкүн.
• Ыктымал кызыкчылык олуттуу жана жакын болсо баалоого алынышы мүмкүн.
• Бирикмелер жана кесиптик бирликтер түзүлүү максаттары же өкүлчүлүк кылган жалпы кызыкчылыктары менен байланышкан маселелерде кызыкчылыкка ээ болушу мүмкүн.
• Жөнгө салуучу, экологиялык жана шаар куруу чечимдери классикалык жеке кызыкчылык түшүнүгүнө кыйынчылык жаратышы мүмкүн.
• Кызыкчылыкты өтө тар чечмелөө натыйжалуу соттук көзөмөлдү алсыратышы мүмкүн.
• Кызыкчылыкты чексиз чечмелөө жокко чыгаруу доосун жалпы элдик доого айландырышы мүмкүн.
• Укуктук аныктык менен мыйзамдуулукту коргоо чогуу бааланышы керек.

Изилдөө колдобогон жалпылоолор

Изилдөө “ар бир жаран ар кандай административдик чечимге каршы доо бере алат”, “жамааттык кызыкчылык ар дайым жеке байланыш талабын жокко чыгарат”, “бирикмелер өз ишмердик чөйрөсүнөн тышкаркы бардык административдик чечимдерди сотко бере алат” же “кызыкчылыкты кең чечмелөө ар дайым укуктук жактан туурараак” деген жыйынтыкка келбейт.

Ошондой эле булак Түркиядагы административдик сот мыйзамдарын, Danıştay сот тажрыйбасын же түрк укугундагы “кызыкчылыктын бузулушу” критерийинин учурдагы колдонулушун изилдебейт. Ошондуктан изилдөөдөгү салыштырма баалоолор Түркия үчүн түздөн-түз колдонулуп жаткан укук нормасы катары берилбеши керек.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөөнүн ыкмасы

Автор изилдөө ыкмасын аналитикалык жана салыштырма ыкма деп аныктайт. Аналитикалык багыт жокко чыгаруу доосундагы кызыкчылык түшүнүгүнүн укуктук табиятын, шарттарын жана колдонулушун изилдөөгө; салыштырма багыт болсо Франциянын административдик укук тажрыйбасын жана айрым араб, Магриб жана Египет административдик сот тажрыйбаларын пайдаланууга негизделет.

Бул эмпирикалык укуктук изилдөө эмес. Сот чечимдеринен түзүлгөн сандык маалымат базасы, иштердин саны, статистикалык үлгү, регрессия, маанилүүлүк тести же өлчөнгөн таасир көлөмү берилген эмес. Булак ошондой эле системалуу адабият карап чыгууда күтүлүүчү маалымат базасы, издөө терминдери, дата аралыгы, киргизүү-чыгаруу критерийлери сыяктуу протоколду бербейт. Ошондуктан ыкма доктриналдык жана салыштырма укуктук талдоо катары түшүнүлүшү керек.

Борбордук изилдөө суроосу

Изилдөөнүн негизги маселеси жокко чыгаруу доосундагы кызыкчылык шартынын мыйзамдуулукту коргоо үчүн кеңейтүү зарылдыгы менен олуттуу эмес же элдик доо мүнөзүндөгү кайрылууларды алдын алуу үчүн чектөө зарылдыгынын ортосунда кандай өнүккөнү тууралуу суроо болуп саналат.

Изилдөөнүн сегиз кошумча суроосу

1. Жокко чыгаруу доосунда кызыкчылык түшүнүгү эмнени билдирет?
2. Кызыкчылык шарты менен жокко чыгаруу доосунун объективдүү мүнөзүнүн ортосунда кандай байланыш бар?
3. Доо кабыл алынышы үчүн кызыкчылыкта кандай шарттар болушу керек?
4. Административдик сот кызыкчылык түшүнүгүн кандай жолдор менен кеңейткен?
5. Сот кайсы учурларда кызыкчылык шартын чектөөгө ыкташат?
6. Жамааттык, кесиптик бирликке жана бирикмеге негизделген кызыкчылыктын жокко чыгаруу доосундагы орду кандай?
7. Айлана-чөйрө, санариптешүү жана жамааттык укуктар сыяктуу заманбап өнүгүүлөр кызыкчылык түшүнүгүнө кантип таасир этет?
8. Мыйзамдуулукту коргоо менен административдик ишмердиктин туруктуулугунун ортосунда ылайыктуу тең салмак кантип түзүлөт?

Изилдөөнүн төрт негизги гипотезасы

1. Жокко чыгаруу доосундагы кызыкчылык сөзсүз тар жеке кызыкчылык болууга тийиш эмес; ал олуттуу жана мыйзамдуу болсо материалдык, моралдык, жамааттык же ыктымал болушу мүмкүн.
2. Жокко чыгаруу доосунун объективдүү мүнөзү мыйзамдуулукту коргоо үчүн кызыкчылык шартын белгилүү өлчөмдө кеңейтүүнү негиздейт; бирок доогер менен чечимдин ортосундагы байланыш зарылдыгын жок кылбайт.
3. Кызыкчылык шартын соттун чектеши ар дайым терс эмес; ал жаман ниеттүү же олуттуу эмес доолордун алдын алууга кызмат кылышы мүмкүн.
4. Заманбап жамааттык укуктар менен кызыкчылыктардын өнүгүшү жокко чыгаруу доосун чексиз элдик доого айландырбастан, кызыкчылык шартын кайра жана ийкемдүүрөөк чечмелөөнү талап кылышы мүмкүн.

Изилдөөнүн үч негизги талдоо багыты

1. Кызыкчылык шартынын укуктук негизделиши: Кызыкчылык түшүнүгү, жокко чыгаруу доосунун объективдүү мүнөзү, кабыл алына турган кызыкчылыктын шарттары, кызыкчылык-процесстик макам айырмасы, сотко жетүү жана башка доо түрлөрү менен салыштыруу.
2. Кызыкчылык шартындагы соттук кеңейтүү: Материалдык жана моралдык кызыкчылык, ыктымал кызыкчылык, кошуналар жана тургундар, бирикмелер, кесиптик бирликтер, коомдук кызмат пайдалануучулар, салык төлөөчүлөр, жөнгө салуучу актылар, айлана-чөйрө жана шаар куруу талаштары.
3. Кызыкчылык шартындагы соттук чектөө: Элдик доолорду четке кагуу, алыс кызыкчылык, мыйзамсыз кызыкчылык, бирикме жана кесиптик бирлик чектери, административдик келишимдер, укуктук аныктык, доо учурунда кызыкчылыктын жоголушу жана кеңейтүү-чектөө тең салмагы.

Булактын түзүмү кандай курулган?

Макаланын аягында араб тилиндеги административдик укук адабияты, француз жана англис тилдериндеги чет элдик адабият, ошондой эле салыштырма мыйзамдар жана сот тажрыйбасынын булактары өзүнчө топтор менен берилген. Араб булактарынын арасында административдик сот, административдик чечимдер жана жокко чыгаруу доосу боюнча классикалык эмгектер; чет элдик адабиятта René Chapus, Jean Rivero, Jean Waline, Georges Vedel, Pierre Delvolvé, Prosper Weil, Jacques Chevallier, Didier Truchet, Paul Craig, Carol Harlow жана Richard Rawlings сыяктуу административдик укук авторлорунун эмгектери бар.

Салыштырма укуктук булактар тизмесинде Франция боюнча Conseil d'Étatнын Dame Lamotte, 17 février 1950 чечими жана Code de justice administrative; Марокко боюнча административдик сотторду жөнгө салган 41.90 номерлүү мыйзам жана административдик сот тажрыйбасы; ошондой эле Алжир, Египет жана Тунистин административдик сот жоболору жана сот тажрыйбасы камтылган. Изилдөө ошондой эле айлана-чөйрө жана шаар куруу талаштары, жамааттык кызыкчылык, бирикмелердин доодогу ролу, мамлекеттик сатып алуулар жана санариптик доордогу жокко чыгаруу доосу боюнча салыштырма эмгектерди булактарынын катарына кошот.

Булакты көзөмөлдөөгө байланышкан маанилүү методологиялык чек

Макаладагы 1–25 номерлүү эскертүүлөрдүн олуттуу бөлүгү классикалык библиографиялык шилтеме формасынан көрө тексттеги түшүнүктөрдү түшүндүргөн кыска укуктук эскертүүлөр болуп саналат. Мисалы, кызыкчылыктын аныктамасы, объективдүү доонун мүнөзү, ыктымал кызыкчылык, процесстик макам, моралдык кызыкчылык же элдик доо сыяктуу түшүнүктөр эскертүүлөрдө кайра түшүндүрүлөт.

Ошондуктан макаланын аягында кеңири булактар тизмеси болгону менен, тексттеги ар бир укуктук пикир менен конкреттүү китеп, конкреттүү мыйзам беренеси же конкреттүү сот чечиминин ортосундагы түз байланыш бардык жерде көрсөтүлгөн эмес. Verianla баянында бул боштук булактан тышкаркы сот тажрыйбасын же мыйзам маалыматын кошуу менен толтурулган жок.

Изилдөөнүн он негизги жыйынтыгы

1. Кызыкчылык жокко чыгаруу доосун кабыл алуу үчүн негизги шарт; бирок жеке доолордогу кызыкчылык түшүнүгүнө караганда ийкемдүү.
2. Жокко чыгаруу доосунун объективдүү мүнөзү кызыкчылык шартын кең чечмелөөнү колдойт; бирок доогер менен чечимдин ортосунда байланыш издөө зарылдыгын жок кылбайт.
3. Кызыкчылык каржылык гана болушу шарт эмес; ал моралдык, кесиптик же жамааттык мүнөздө болушу мүмкүн.
4. Ыктымал кызыкчылык олуттуу жана жакын болсо кабыл алынышы мүмкүн; абстракттуу же алыс ыктымалдык жетишсиз.
5. Бирикмелер жана кесиптик бирликтер администрацияны соттук көзөмөлдөөнү кеңейтүүдө маанилүү жамааттык акторлорго айланган.
6. Абстракттуу элдик доону четке кагуу доогер менен чечимдин ортосунда олуттуу байланыш болушу талабын сактайт.
7. Кызыкчылыкты чектөө укуктук аныктыкты коргой алат; бирок ашыкча колдонулса мыйзамдуулук көзөмөлүн алсыратышы мүмкүн.
8. Жөнгө салуучу, экологиялык жана шаар куруу чечимдери кызыкчылык түшүнүгүн ийкемдүүрөөк чечмелөөнү талап кылышы мүмкүн.
9. Кызыкчылык шарты административдик судьянын сотко жетүү укугу менен административдик ишмердиктин туруктуулугун айкалыштыруу функциясын чагылдырат.
10. Заманбап мамиле өтө тар кызыкчылыкка да, чексиз элдик доого да эмес; олуттуу жана мыйзамдуу кызыкчылык түшүнүгүнө багытталат.

Автор сунуштаган он беш сунуш

1. Кызыкчылык түшүнүгүн олуттуулук, мыйзамдуулук жана чечим менен байланыштын негизинде түзгөн ийкемдүү аныктаманы кабыл алуу.
2. Ар бир жокко чыгаруу доосунда иш жүзүндө болгон жана түз материалдык зыянды талап кылуудан качуу.
3. Бирикмелердин жана кесиптик бирликтердин мыйзамдуу максаттарынын чегинде жамааттык кызыкчылыктарын таануу.
4. Экологиялык, шаар куруу жана санариптик талаштарда кызыкчылыкты кеңири баалоо.
5. Кызыкчылык шартын администрациянын мыйзамга каршы чечимдерин соттук көзөмөлдөн коргогон каражатка айландырбоо.
6. Чечим менен олуттуу байланышы жок жаман ниеттүү же элдик доо мүнөзүндөгү кайрылууларды четке кагуу.
7. Кызыкчылыкты кабыл алуу критерийлеринде соттук мамилени ырааттуураак кылуу.
8. Кызыкдар адамдар өз убагында доо бере алышы үчүн жөнгө салуучу административдик чечимдерди жарыялоону күчөтүү.
9. Кеңири топторго таасир эткен санариптик жана алгоритмдик административдик чечимдерде кызыкчылык эрежелерин өнүктүрүү.
10. Олуттуу бирикмелердин жамааттык таасири бар чечимдерге каршы кайрылуу мүмкүнчүлүктөрүн колдоо.
11. Укуктук аныктыкты кызыкчылык түшүнүгүн өтө тарылтуу аркылуу эмес, так доо мөөнөттөрү жана процесстик эрежелер менен коргоо.
12. Соттор кызыкчылыкты кабыл алуу же четке кагуу жөнүндөгү чечимдерин кененирээк негиздеши.
13. Административдик сот чечимдерин жарыялоо аркылуу администрацияга да, доо бере турган адамдарга да багыт берүү.
14. Судьяларды жана адвокаттарды өзгөчө айлана-чөйрө, санариптешүү жана жамааттык укуктардагы жаңы кызыкчылык формалары боюнча окутуу.
15. Кызыкчылык шарты адилеттүүлүккө кызмат кылган кабыл алуу шарты бойдон калып, жөн гана формалдуу сотко жетүү тоскоолу болуп калбашы.

Формула, статистика жана сандык маалыматтардын абалы

Булак изилдөө эч кандай математикалык формула, теңдеме, статистикалык тест, үлгү көлөмү, p мааниси, ишеним аралыгы, таасир көлөмү же сандык салыштыруу таблицасын колдонбойт. Ошондуктан Verianla макаласында булакта жок сандык же математикалык модель түзүлгөн эмес. Изилдөөдөгү “тең салмак” же “критерий” деген сөздөр укуктук-концептуалдык баалоолор болуп саналат; алар математикалык теңдеме катары чечмеленбеши керек.

Негизги методологиялык чектөөлөр

• Изилдөө доктриналдык жана салыштырма укуктук изилдөө болуп саналат; эмпирикалык сот чечимдеринин маалымат базасын түзбөйт.
• Салыштыруу ар бир өлкө үчүн стандартташтырылган бирдей суроолорду жана бирдей иш санын колдонгон системалуу салыштырма матрица түрүндө эмес.
• Булакта айрым укук системалары жана адабият колдонулганы менен, ар бир укуктук пикир конкреттүү сот чечимине бирден байланыштырылган эмес.
• Библиография көптөгөн классикалык эмгектерди жана салыштырма укук булактарын камтыйт; бирок айрым библиографиялык жазууларда басылма жылы, басылышы же бет сыяктуу маалыматтар берилген эмес.
• Изилдөөнүн сунуштары автордун салыштырма укуктук баалоосу болуп саналат; аларды айрым өлкөлөрдө түздөн-түз колдонулуучу күчүндөгү укук нормалары катары окууга болбойт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска эмгек: تطور شروط المصلحة في دعوى الإلغاء بين التوسع والتقييد القضائي: دراسة تحليلية مقارنة

Булакта берилген англисче аталыш: The Evolution of the Interest Requirements in Annulment Lawsuits between Expansion and Judicial Restriction: A Comparative Analytical Study

Автор: الدكتور عبد القادر يوسف شامخ

Автордун аффилиациясы: Булак авторду Нуакшот университетинин Укук жана саясий илимдер факультетинде иштеген окутуучу катары көрсөтөт. Булакта автордун атынын расмий латын тамгасындагы жазылышы берилбегендиктен, бул жерде арабча түпнуска формасы сакталган.

Журнал: مجلة القانون والأعمال الدولية — Revue Internationale de Droit et des Affaires.

Тармак: Административдик укук / административдик сот / салыштырма укук.

Булактын түрү: Рецензияланган илимий макала; ыкмасы боюнча аналитикалык-салыштырма доктриналдык укук изилдөөсү. Эксперименттик же эмпирикалык талаа изилдөөсү эмес.

Том / номер: Volume 11, Issue 5, жарыя no. 66.

Жарыяланган дата: Октябрь 2026.

Беттер: 1596–1608.

ISSN: 2509-0291.

Макаланын DOI-си: 10.63585/frlt7436.

Номер/issue DOI-си: 10.63585/VLQV1532. Бул DOI булак PDFнин ар бир бетинин жогорку бөлүгүндө көрүнөт; журналдын расмий архивинде макала үчүн кошумча 10.63585/frlt7436 DOI-си да көрсөтүлгөн.

Жарыялоочу мекеме: Булак PDF журналды Марокконун Сеттат шаарындагы Hassan I университетинин алдындагы Эмгек укугун изилдөө лабораториясы тарабынан чыгарылган эл аралык рецензияланган илимий журнал катары көрсөтөт.

Расмий жарыялоо жазуусу: Droit et Entreprise / مجلة القانون والأعمال الدولية сайтындагы макаланын каттоо барагы жана журналдын 66-номеринин изилдөө архиви.

Рецензиялоо статусу: Журналдын расмий жазуусунда изилдөө “Peer-reviewed research article / بحث علمي محكّم” катары аныкталат.

Жооптуу автор: Булак PDFде өзүнчө corresponding author белгиси же автордун электрондук почта дареги ачык көрсөтүлгөн эмес. Беттерде көрүнгөн электрондук почта журналдын жалпы байланыш дареги; автордун жеке электрондук почтасы катары чечмеленген эмес.

Тең салым: Изилдөө бир авторлуу болгондуктан, тең биринчи автор же тең салым билдирүүсү жок.

Каржылоо: Булакта өзүнчө каржылоо жөнүндө билдирүү аныкталган эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы жөнүндө билдирүү аныкталган эмес.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөө сандык же эксперименттик маалымат топтомун бербегендиктен, өзүнчө маалыматтардын жеткиликтүүлүгү жөнүндө билдирүү жок.

Авторлордун салымы / CRediT: Булакта өзүнчө CRediT же автордук салым жөнүндө билдирүү жок.

Лицензия: Каралган PDFде жана расмий макала жазуусунда белгилүү Creative Commons же ага окшош ачык колдонуу лицензиясы так ырасталган эмес. Ошондуктан ачык лицензия бар деп кабыл алынган эмес.

Негизги ыкма: Кызыкчылык түшүнүгүнүн укуктук табияты, шарттары жана колдонулушу аналитикалык ыкма менен; Франциянын административдик укугу жана айрым араб, Магриб жана Египет укуктук тажрыйбаларын колдонуу менен салыштырма түрдө изилденген.

Булактын түзүмү: Макаланын аягында араб тилиндеги административдик укук адабияты, чет элдик административдик укук адабияты жана Франция, Марокко, Алжир, Египет жана Туниске тиешелүү салыштырма мыйзамдар жана сот тажрыйбасынын булактары өзүнчө топтордо берилген. Dame Lamotte, 17 février 1950 чечими булактар тизмесинде бар; бирок Verianla баянында бул чечимдин булак макалада кеңири түшүндүрүлбөгөн укуктук натыйжасы сырттан кошулган эмес.

Негизги чечмелөө чеги: Изилдөө кызыкчылык шартынын салыштырма укуктагы өнүгүшүн талкуулайт. Ал белгилүү бир өлкөнүн учурдагы мыйзамдарын же бардык сот практикасын толук коддогон изилдөө эмес. Айрыкча Түркия укугу боюнча түз нормативдик жыйынтык чыгарбайт.