Turistik maṭlûbiyet (touristic desirability), bu tetḳîḳde turistlerin bir maḥalli ne derece beğendiklerini ölçen bir tercih puanı olmayıp; ilerideki ziyâretçi alâḳası, tecrübesi ve iḳtiṣâdî/remzî ḳıymet beklentisinin hangi şehrî mekânların, istiʿmâllerin, ḥikâyelerin ve yatırımların görünür, programlanabilir, yatırım yapılabilir ve maddeten tatbîḳ olunabilir bir ḥâle geleceğini teʾsîr altına aldığı münâsebât üzerine müesses ve müʾessesâtça tanẓîm olunmuş bir şehrî ḳıymet manṭıḳı olarak taʿrîf edilmektedir. Jaume Guia ile Marlisa Ayu Trisia'nın tetḳîḳi, turizme müteveccih şehrî tecdîdin yalnız ziyâretçi celbi yahut fizikî mekânın iḥyâsındaki muvaffaḳiyetle ḳıymetlendirilmemesi lâzım geldiğini; aṣıl mesʾelenin ziyâretçiye müteveccih ḳıymetin şehrî taḥavvül içinde nasıl tanẓîm olunduğu ve bu taḥavvülün muḫtelif yaşayış tarzlarının birlikte sürdürülebilirliğini muḥâfaẓa edip etmediği olduğunu müdâfaa eden tenḳîdî-terkîbî bir mefhûmî derlemedir.

Tetḳîḳ; turizme müteveccih şehrî tecdîd, touristification ve tourism gentrification, yer/şehir markalama ve şehrî teşebbüsçülük, spekülatif ḳıymet taḳdîri, platform şehirleşmesi ve dijital tavassut, yaşanabilirlik ve ʿumûmîlik ile cemâʿat ve idâre ḳābiliyeti gibi muḫtelif literatür saḥalarını aynı taḥlîlî mesʾele etrâfında birleştirmektedir. İlk mesʾele-merkezli terkîbin ardından 1 Eylül 2026 târîhinde Scopus ile Web of Science Core Collection üzerinde ikinci bir yapılandırılmış doğrulama taraması icrâ edilmiş; iki veri tabanında cemʿan 5954 arama zuhûru elde edilmiş ve tekilleştirmeden sonra 3865 emsâlsiz kayıttan müteşekkil bir doğrulama havuzu teşkîl olunmuştur. Bu havuz mefhûmî ḥudûdları, literatürün şümûlünü ve muḫâlif görüşleri imtiḥân etmek için kullanılmıştır; 3865 kaydın tamamı sistematik sûrette dâhil edilmiş çalışmalar değildir.

Tetḳîḳin inkişâf ettirdiği çerçeve birbiriyle merbûṭ üç tabaḳadan müteşekkildir. Birinci tabaḳa turistik maṭlûbiyettir ve ziyâretçiye müteveccih beklenen ḳıymetin şehrî ḳararlara nasıl inkılâb ettiğini teşḫîṣî sûrette îżâḥ eder. İkinci tabaḳa şehrî müşterek yaşayış (urban cohabitation) mefhûmudur ve mesken, gündelik istiʿmâl, maʿîşet, kültürel ḥâfıẓa, altyapı ve ḳarar verme ḳudreti gibi muḫtelif şehrî münâsebâtın taḥavvül esnâsında birlikte yaşanabilir ḳalıp ḳalmadığını ḳıymetlendirir. Üçüncü tabaḳa ise müşterek yaşayışa müteveccih idâredir; turizmden neşʾet eden değişmelerin dâimî ve geri çevrilmesi güç tazyîḳlara inkılâb etmesinden evvel hangi idâre ḳābiliyetleriyle öngörülebileceğini, sevk olunabileceğini ve lüzûmunda değiştirilebileceğini müzâkere eder.

Derleme, turizme müteveccih tecdîdin bi'z-zât iyi yahut kötü olduğu netîcesine varmaz. Turizm; mîrâsın muḥâfaẓasını finanse edebilir, metrûk binaları tekrar istiʿmâle açabilir, ʿumûmî muḥîti ıṣlâḥ edebilir, kültürel faʿâliyeti destekleyebilir ve maḥallî işletmelere imkân teʾmîn edebilir. Aynı süreç; mesken tazyîḳını, kısa müddetli kiralamaya taḥavvülü, ticârî iḫtiṣâṣlaşmayı, ʿumûmî alanın istihlâke müteveccih istiʿmâlini ve gündelik şehir ḥayâtının aşınmasını da ḳuvvetlendirebilir. Netîcenin istikāmeti; mesken rejimi, mülkiyet bünyesi, altyapı ḳapasitesi, maḥallî iḳtiṣâdın turizme tâbiʿiyeti, tanẓîm ḳudreti ve müteʾessir zümrelerin ḳarar süreçlerindeki teʾsîri gibi siyâḳa tâbiʿ şarṭlara göre değişmektedir.

Bu sebeple tetḳîḳ başka bir şehir, memleket yahut mınṭıḳada tatbîḳ olunurken “ziyâretçi adedi arttı mı?” suʾâliyle iktifâ olunamaz. Meskenin devâmı, istiʿmâl tenevvüü, iḳtiṣâdî ḳıymetin maḥallinde tutulması, ʿumûmîlik, muḫtelif zamân ritimlerinin tevâfuḳu, kültürel devâmlılık, altyapının kifâyeti ve müşterek ḳarar verme ḳābiliyeti maḥallî verilerle ayrıca doğrulanmalıdır. Menbaʿ, cihânşümûl bir ziyâretçi üst ḥaddi, sâbit bir müşterek yaşayış eşiği yahut doğrulanmış mürekkeb bir indeks teklif etmemektedir.

Tetḳîḳin esâs mesʾelesi nedir?

Şehrî tecdîd projelerinde turizm ekseriyâ fizikî muḥîti iḥyâ etmek, târîḫî binaları yeniden istiʿmâle açmak, ʿumûmî alanları yenilemek, kültürel programları çoğaltmak, ziyâretçi ḫidmetlerini geliştirmek ve yatırım celbetmek için kullanılan vâsıtalardan biri ḥâline gelir. Bu süreç ilk nazarda “âtıl sahanın iḥyâsı” gibi görünse de müʾelliflerin alâḳadar olduğu mesʾele yalnız fizikî yenilenme değildir. Bir mekânın gelecekte ziyâretçiler nazarında ḳıymetli olacağı beklentisi, henüz kesîf ziyâret başlamadan evvel dahi hangi binanın muḥâfaẓa edileceğine, hangi sokağın tasarlanacağına, hangi târîḫin anlatılacağına, hangi işletmelerin destekleneceğine ve hangi altyapıya evveliyet verileceğine teʾsîr edebilir.

Bu sebeple tetḳîḳ netîce zuhûr ettikten sonra “turizm burayı nasıl değiştirdi?” suʾâliyle iktifâ etmez. Daha evvelki bir merḥaleye gider ve “ziyâretçilere müteveccih beklenen ḳıymet, şehrî tecdîd ḳararları içinde nasıl fiʿle geçirilebilir bir ḥâle geliyor?” suʾâlini sorar. Turistik maṭlûbiyet mefhûmu tam da bu ara merḥaleyi îżâḥ etmek üzere geliştirilmiştir.

Araştırma suʾâli

Tetḳîḳin esâs araştırma suʾâli Türkçeye şu sûretle naḳledilebilir: “Turizme müteveccih şehrî tecdîd turistik maṭlûbiyet üzerinden tanẓîm edildiğinde şehrî ḥayâta ne olur ve turizm senaryosu tecdîdi hangi şarṭlar altında şehrî müşterek yaşayışı sürdürebilir?”

Bu tek suʾâl üç tâlî taḥlîlî mesʾeleye ayrılır: ziyâretçiye müteveccih beklenen ḳıymetin şehrî tecdîd içinde nasıl fiʿle inkılâb ettiği; bu süreç esnâsında hangi şehrî münâsebâtın değiştiği yahut tazyîḳ altına girdiği; ortaya çıkan inkişaf istikāmetinin hangi idâre ḳābiliyetleriyle tefsîr, müzâkere ve yeniden sevk olunabileceği.

Turizm senaryosunun faʿâle getirilmesi ne demektir?

Tetḳîḳdeki turizm senaryosunun faʿâle getirilmesi mefhûmu yalnız yeni bir turistik câzibe noḳṭası teşkîl etmek demek değildir. Binaların yeniden istiʿmâli, ʿumûmî alanların tanẓîmi, naḳliyât ve diğer altyapılar, işletmeler, kültürel işâretler, faʿâliyet programları ve ziyâretçi pratikleri birlikte belirgin bir şehrî teklîfe dönüştürülür. Böylece fizikî tecdîd ile tecrübe, iḳtiṣâd, kültür ve idâre aynı senaryoda birbirine rabṭ olunur.

Fakat bir senaryonun mekânı iḥyâ etmesi onun şümûllü olduğunu isbât etmez. Aynı yatırım; bir taraftan metrûk binayı yeniden istiʿmâle açarken diğer taraftan civârdaki mesken fiyatlarını, ticârî kiraları, ʿumûmî alan istiʿmâlini yahut maḥallenin gündelik ḫidmet bünyesini değiştirebilir. Bu sebeple müʾellifler turizm senaryosunun “muvaffaḳiyetle faʿâle geçirilmesi” ile “şehrî bakımdan şümûllü olması” arasında doğrudan müsâvât kurmazlar.

Turistik Maṭlûbiyet Nedir?

Turistik maṭlûbiyet, gelecekteki ziyâretçi alâḳası, tecrübesi ve ḳıymet beklentisinin temsîl, planlama, kültürel programlama, yatırım ve fizikî şehrî değişme vâsıtasıyla bugünkü ḳararları teʾsîr eder ḥâle gelmesini îżâḥ eden orta-seviyeli teşḫîṣî bir mefhûmdur; turistlerin şahsî beğenisini yahut yalnız destinasyon câzibesini ölçmez.

Niçin “câzibe” ile aynı şey değildir?

Destinasyon câzibesi ekseriyâ turistlerin hangi ḫuṣûṣiyetleri câzib bulduğunu ve destinasyon tercihini hangi vasıfların teʾsîr ettiğini tetḳîḳ eder. Turistik maṭlûbiyet ise turistin ḳıymetlendirmesinden ziyâde, gelecekte turistlerin ḳıymet vereceği tasavvur olunan ḫuṣûṣiyetlerin bugünkü şehrî teşkîlâta nasıl dâhil olduğunu araştırır.

Meselâ târîḫî bir sokağın turistlerce câzib bulunması bir câzibe mesʾelesidir. Belediyenin, yatırımcının yahut kültür müʾessesesinin bu sokağın gelecekte daha fazla ziyâretçi celbedeceğini farz ederek cephe tecdîdi, piyâde tanẓîmi, faʿâliyet takvîmi, işletme ruhsatları yahut altyapı yatırımlarını o mınṭıḳaya sevk etmesi ise turistik maṭlûbiyet manṭıḳının şehrî ḳarara dönüşmesine misâl teşkîl edebilecek bir süreçtir. Bu misâl mefhûmu îżâḥ içindir; menbaʿ tetḳîḳinin yeni bir saha bulgusu değildir.

Turistik maṭlûbiyetin dört esâs vasfı

• Münâsebâta müsteniddir: Ḳıymet yalnız bir nesnenin içinde bulunmaz; temsîl, planlama, yatırım, ḥareketlilik, kültürel rivâyetler ve ziyâretçi beklentileri arasındaki münâsebât içinde teşekkül eder.
• Tanẓîm olunmuştur: ʿUmûmî müʾesseseler, geliştiriciler, kültür müʾesseseleri, işletmeler, dijital platformlar ve diğer fâʿiller bâzı gelecek senaryolarını diğerlerinden daha ḳābil-i tatbîḳ ḥâle getirebilir.
• İstikbâle müteveccihtir: Ḳararlar yalnız mevcut ziyâretçi davranışına değil; ileride ziyâretçi, yatırım yahut remzî tanınmışlık geleceği beklentisine dayanabilir.
• Edimseldir: Ḳıymet taḳdîri yalnız mevcut bir ḫuṣûṣiyeti tavṣîf etmekle ḳalmayabilir; yapılan yatırımlar ve programlama yoluyla ḳıymetli olduğu farz olunan şehrî vasfın bizzat istihsâline iştirâk edebilir.

Turistik Maṭlûbiyet, Touristification ve Tourism Gentrification Arasındaki Farḳ Nedir?

Turistik maṭlûbiyet ziyâretçiye müteveccih beklenen ḳıymetin şehrî ḳararlara dönüşmeye başladığı daha erken ve süreklilik arz eden ḳıymet taḳdîri sürecini îżâḥ ederken, touristification bir sahanın vazîfelerinin ve kullanıcı terkîbinin turizme doğru daha geniş mınṭıḳavî yeniden yönelişini; tourism gentrification ise yeniden yatırım, mülkiyet değişmesi, sınıfsal yeniden teşekkül ve yerinden edilme gibi tevzîʿî netîceleri îżâḥ etmeye odaklanır.

Turistik maṭlûbiyet şehrî değişmeye hangi dört muʿâmele ile dönüşür?

Bu dört muʿâmele bir istihsâl bandının zarûrî sûrette peş peşe gelen dört merḥalesi değildir. Bir şehirde bâzı muʿâmeleler pek ḳuvvetli, bâzıları zaʿîf olabilir; sıraları değişebilir ve hepsinin aynı şiddette görünmesi lâzım gelmez. Müʾellifler dört muʿâmeleyi turizme müteveccih şehrî değişmenin bütün muḥtemel mekânizmalarının eksiksiz ontolojisi olarak değil, literatürde tekrar eden ve taḥlîlen birbirinden ayrılabilen mekânizmaların sâde bir cemʿ ve terkîbi olarak takdîm etmektedir.

Dijital platformların rolü

Coğrafî etiketli sûretler, kullanıcı şerhleri, sıralamalar, tavsiye algoritmaları ve sosyal medya tedâvülü bâzı mekânların görünürlüğünü sürʿatle artırabilir. Lâkin tetḳîḳ platformları turistik maṭlûbiyetin menşeʾi saymaz. Şehirler dijital platformlardan çok evvel de ziyâretçiler için seçiliyor, tanıtılıyor, kürate ediliyor ve yeniden tanẓîm olunuyordu. Platformların değiştirdiği esâs unsurlar; dikkat ve ḳıymetin şehrî ḳarara dönüşme sürʿati, miḳyâsı, tafṣîl derecesi ve geri besleme kesâfetidir.

Şehrî Müşterek Yaşayış Bu Tetḳîḳde Ne Maʿnâya Geliyor?

Şehrî müşterek yaşayış, turizme müteveccih taḥavvül geçiren bir maḥalde muḫtelif ve zaman zaman çatışan mesken, istiʿmâl, maʿîşet, kültürel ḥâfıẓa ve müşterek ḳarar verme şekillerinin aynı anda yaşanabilir kalabilmesini ve bu zümrelerin taḥavvülün istikbâlini şekillendirme ḳābiliyetini sürdürebilmesini ḳıymetlendiren münâsebâtî bir miʿyârdır; yalnız aynı mınṭıḳada fizikî olarak bulunmak yahut ictimâʿî âhenk içinde olmak demek değildir.

“Bir arada bulunmak” niçin kâfî değildir?

Bir mınṭıḳada sâkinler, turistler, çalışanlar, işletmeler ve kültürel pratikler aynı anda mevcut olabilir. Fakat bir zümre meskene erişimini kaybediyor, başka bir zümre ʿumûmî alanı yalnız istihlâk yoluyla kullanabiliyor, maḥallî işletmeler artan kiraları karşılayamıyor yahut uzun müddet netîcelere mârûż kalan sâkinlerin ḳarar süreçlerindeki teʾsîri azalıyor olabilir. Bu sebeple fizikî mevcûdiyet tek başına şümûllülük göstergesi değildir.

Tetḳîḳin anahtar mefhûmu müşterek yaşanabilirliktir. Suʾâl “herkes aynı yerde bulunuyor mu?” değil; “muḫtelif yaşayış ve istiʿmâl şekilleri taḥavvül altında birlikte sürdürülebilir şarṭlara mâlik mi ve değişmenin istikāmetini teʾsîr etmeye devâm edebiliyor mu?” şeklindedir.

Şehrî müşterek yaşayışın sekiz buʿdu

Bu sekiz buʿd bütün şümûllü şehir vasıflarını birer birer sıralayan cihânşümûl bir indeks değildir. Tetḳîḳ, erişilebilirlik ve ḥareketliliği birden fazla buʿdu kesen şarṭlar olarak ḳıymetlendirir. İstiḫdâm şarṭları iḳtiṣâdî mütekābiliyet içinde, muḥîtî şarṭlar ise gündelik ḥayâtı taşıyan maddî ve ʿumûmî altyapılar üzerinden ele alınır. İctimâʿî şümûllülük gibi daha geniş normatif hedefler ise sekiz buʿda dokuzuncu bir kutu olarak ilâve edilmek yerine bu münâsebâtın birlikte nasıl tanẓîm olunduğundan neşʾet eden netîceler olarak ḳıymetlendirilir.

Buʿdlar niçin birbirinden müstaḳil düşünülmemelidir?

Bir tecdîd teşebbüsü aynı zamanda bir buʿdu ḳuvvetlendirip başka bir buʿdu zaʿîfletebilir. Menbaʿ tetḳîḳinin verdiği manṭıḳî misâllerden biri yayalaştırmadır: yayalaştırma muḥîtî keyfiyeti yükseltebilir lâkin ticârî kiraları artırabilir. Târîḫî binaların restorasyonu kültürel varlığı fizikî olarak muḥâfaẓa ederken meskenlerin muḫtelif istiʿmâllere dönüşmesini teşvîḳ edebilir. Faʿâliyet programları kültürel faʿâliyeti artırırken programlanmamış, ücretsiz ve kendiliğinden ʿumûmî istiʿmâli azaltabilir.

Müşterek Yaşayış Eşiği Cihânşümûl Bir Sayı mıdır?

Ḥayır. Tetḳîḳdeki müşterek yaşayış eşiği muʿayyen bir turist adedi, yüzde, kira seviyesi yahut cihânşümûl ziyâretçi ḳapasitesi değildir; birden fazla şehrî tazyîḳın birbirini ḳuvvetlendirerek maddî, münâsebâtî ve müʾessesî telâfî ḳābiliyetini aşması ve bir yahut daha fazla yaşayış şeklinin dâimî sûrette yaşanamaz ḥâle gelmeye başlamasıyla taʿrîf olunan siyâḳa tâbiʿ bir eşiktir.

Tazyîḳ ile eşik arasındaki farḳ

Tazyîḳ, bir yahut daha fazla şehrî münâsebetin yaşanabilirliğini teʾsîr eden fakat hâlâ mass olunabilen, müzâkere olunabilen yahut geri çevrilebilen değişmedir. Müşterek yaşayış eşiği ise birbirini teʾsîr eden tazyîḳların telâfî ḳābiliyetini o derece azaltmasıdır ki bâzı yaşayış, istiʿmâl yahut maʿîşet şekilleri dâimî sûrette sürdürülemez ḥâle gelir yahut müteʾessir zümreler değişmenin istikāmetini teʾsîr etme ḳudretini fiʿlen kaybeder.

Eşiğin mevḳiʿi; kiracılık ve mülkiyet bünyesi, mesken arzı, altyapı ḳapasitesi, tanẓîm ḳudreti, mevcut müsâvâtsızlıklar, turizme iḳtiṣâdî tâbiʿiyet ve müşterek fiʿil ḳābiliyetine göre değişir. Bâzı eşikler yalnız tek bir buʿdda zuhûr edebilir; bâzıları ise mesken, ticâret, ʿumûmî alan, altyapı ve ḳarar verme ḳābiliyetindeki tazyîḳlar birbirini beslediğinde sistemik ḥâle gelebilir.

Müşterek yaşayış yalnız kemmî verilerle ölçülebilir mi?

Tetḳîḳ, muḫteliṭ kemmî ve keyfî delîl iḥtiyâcını bilḫâssa teʾkîd eder. Kira, mesken taḥavvülü, işletme tenevvüü, ziyâretçi kesâfeti, su yahut naḳliyât talebi gibi kemmî göstergeler değişmenin istikāmetini ve kesâfetini gösterebilir. Lâkin yerinden edilmiş ḥissetme, aidiyet ẓıyâʿı, kültürel maʿnânın aşınması, meşrûʿiyet çatışması yahut siyâsî teʾsîrin azalması gibi münâsebâtî netîceleri anlamak için müşâhede, mülâḳāt, söylem taḥlîli ve yaşanmış tecrübe araştırması lâzımdır.

Müşterek yaşayışa müteveccih idârenin dört ḳābiliyeti

Tetḳîḳin mühim ikāzlarından biri, idâre ḳābiliyetinin yalnız müʾesseselerin resmen mevcut olmasıyla îżâḥ olunamayacağıdır. İştirâk toplantısının, istişâre heyʾetinin yahut tanẓîmâtın kâğıt üzerinde bulunması, iḳtiṣâdî, siyâsî yahut maʿlûmâta müstenid ḳudret pek ziyâde temerküz etmişse inkişaf istikāmetini ḥaḳîḳaten değiştirmeye kifâyet etmeyebilir. İdâre bu sebeple ḳudrete tâbiʿ bir ḳābiliyet olarak ele alınmaktadır.

Tevzîʿî ve iştirâkî tevâfuḳda müʾelliflerin ortaya koyduğu normatif kāʿide de münâsebâtîdir: bir ḳararın uzun müddetli netîcelerine mârûż kalma arttıkça ḳarar üzerindeki teʾsîrin; ḳıymeti elde etme ve şarṭları şekillendirme ḳābiliyeti arttıkça ise mesʾûliyetin artması lâzımdır.

Tetḳîḳin Usûlü ve Bulguları

Derleme tasarımı

Tetḳîḳin usûlü tenḳîdî-terkîbî derleme (critical integrative review) ve mefhûmî çerçeve geliştirmedir. Maksad tek bir müdâḫalenin vasat teʾsîrini ḥesâblamak yahut muʿayyen bir klinik/saha netîcesini birleştirmek değildir. Tetḳîḳ, birbirine ḳısmen temas eden fakat ayrı ayrı gelişmiş literatür saḥalarını aynı mesʾele etrâfında irtibâtlandırarak îżâḥ edici ve ḳıymetlendirici yeni bir mefhûmî bünye teşkîl etmeyi amaçlamaktadır.

Müʾellifler tetḳîḳin bir sistematik derleme yahut ḳapsam taʿyîni derlemesi olmadığını ṣarâḥaten beyân etmektedir. Bu tefrîḳ mühimdir: 3865 emsâlsiz kayıttan müteşekkil doğrulama havuzu, klasik sistematik derlemelerde olduğu gibi baştan sona birer birer taranarak sâbit dâhil etme/dışlama cereyânıyla “dâhil edilen çalışmalar” kümesine tahvîl edilmemiştir.

İlk literatür esâsı nasıl teşkîl edildi?

İlk menbaʿ esâsı, mesʾele-merkezli tematik aramalar, temel çalışmalardan geriye doğru menbaʿ takibi ve daha yeni çalışmalara doğru ileri atıf takibi yoluyla tekrârî sûrette teşkîl edilmiştir. İlk merḥalede sâbit bir neşir târîḫi ḥaddi konmamıştır; zîrâ çerçeve hem klasik şehrî nazariyeye ve idâre çalışmalarına hem de güncel turizm araştırmalarına muḥtâcdır. Literatür esâsı Ağustos 2026'ya kadar güncellenmiştir.

Bir menbaʿın tutulabilmesi için en az bir vazîfeyi maʿnâlı sûrette îfâ etmesi aranmıştır: şehrî taḥavvül mekânizmasını îżâḥ etmek; şehrî ḳıymetin nasıl istihsâl yahut tanẓîm olunduğunu îżâḥ etmek; turizme müteveccih değişmeden müteʾessir olan bir şehrî münâsebeti taʿrîf etmek; yahut değişmeyi ḳıymetlendirmek ve idâre etmek için mefhûmî/idârî menbaʿ teʾmîn etmek.

Altı ana literatür saḥası

1. Turizme müteveccih şehrî tecdîd.
2. Touristification ve tourism gentrification.
3. Câzibe, yer/şehir markalama, şehrî teşebbüsçülük, spekülatif şehirleşme ve ḳıymet taḳdîri.
4. Platform şehirleşmesi ve dijital tavassut.
5. Yaşanabilirlik, müşterek yaşayış/karşılaşma, ʿumûmîlik, şehrî ictimâʿî sürdürülebilirlik ve şehir ḥaḳḳı.
6. Cemâʿat ḳābiliyeti, işbirliğine müstenid planlama, öngörücü idâre ve şehrî taḥavvül idâresi.

Yapılandırılmış doğrulama taraması nasıl icrâ edildi?

İkinci merḥale 1 Eylül 2026 târîḫinde Scopus ve Web of Science Core Collection üzerinde icrâ edilmiştir. Altı literatür saḥasını işler ḥâle getirmek için dokuz arama seti kullanılmıştır. Aramalar başlık, ḫulâṣa ve anahtar kelime/mevżûʿ saḥalarında, veri tabanlarına uydurulmuş mütekābil Boolean terkîbleriyle yapılmıştır. İlk veri çekiminde neşir târîḫi, dil yahut vesîḳa nevʿi tahdîdi tatbîḳ olunmamıştır.

Tekilleştirme evvelâ normalize edilmiş DOI ile, DOI bulunmadığında ise normalize edilmiş başlık ve neşir senesiyle yapılmıştır. Tematik mensûbiyetler tekilleştirme esnâsında muḥâfaẓa edilmiştir; bu sebeple aşağıdaki arama seti adetleri birbirini hâriç bırakan kümeler değildir.

3865 kayıt nasıl kullanıldı?

Doğrulama havuzunun maksadı mevcut terkîbi yeniden baştan kurmak değil; şümûlü imtiḥân etmek, muḥtemel eksik literatürü bulmak, güncel tecrübî dayanakları ve muḫâlif delîlleri taʿyîn etmek ve mefhûmî ḥudûdların nerede bozulduğunu sınamaktı.

Nihâî kaynakça 70 menbaʿdan müteşekkildir. Bunların 62'si ilk mesʾele-merkezli terkîbî derleme esnâsında zaten tutulmuştu. Yapılandırılmış doğrulama merḥalesinden yalnız 8 ilâve menbaʿ çerçeveyi zorlayan, tahdîd eden, incelten yahut tecrübî sûrette destekleyen ayrı bir katkı sağladığı için ilâve edilmiştir.

Başlık ve ḫulâṣalar ilk uygunluk ḳıymetlendirmesinde kullanılmıştır. Bir kayıt yeni bir mekânizma, ḥad şarṭı, muḫâlif delîl, tecrübî dayanak yahut mefhûmî tavṣîf ilâve edebilecek görünüyorsa tam metin yahut ilgili iddiâ seviyesinde daha yakından tetḳîḳ olunmuştur. Yalnız mevcut vazîfeyi tekrarlayan, şehrî tecdîd mesʾelesi bakımından tâlî kalan yahut terimleri başka bir taḥlîlî maʿnâda kullanan menbaʿlar nihâî terkîbe ilâve edilmemiştir.

Bu merḥale kayıtların tamamının birer birer tüketildiği klasik sistematik tarama olmadığı için ara dışlama adetleri istihsâl edilmemiştir. Sekiz yeni menbaʿın ilâve edilmiş olması da “literatür doygunluğu katʿî olarak isbât edildi” maʿnâsına gelmez.

Menbaʿlar hangi miʿyârlarla ḳıymetlendirildi?

Literatür tecrübî, nazarî, mefhûmî ve derleme çalışmalarından müteşekkil olduğundan bütün menbaʿlara tatbîḳ edilebilecek tek bir resmî keyfiyet ḳıymetlendirme miʿyârı kullanılmamıştır. Menbaʿlar; ileri sürülen iddiâ bakımından ilmî alâḳaları, îżâḥ kifâyetleri, ana mesʾeleye mefhûmî yakınlıkları ve bir siyâḳtaki bulgunun başka bir siyâḳa hangi ḥudûdlar içinde nakledilebileceği dikkate alınarak ḳıymetlendirilmiştir.

Tetḳîḳ yalnız kendi gelişen müddeâsını tasdîḳ eden menbaʿlara odaklanmamış; çerçeveyi müşkilleştiren muḫâlif misâllere bilḫâssa dikkat etmiştir. Meselâ kısa müddetli kiralamadan neşʾet eden bütün mesken değişmelerinin kendiliğinden tourism gentrification sayılamayacağı; bâzı süreçlerin meskenin yatırım varlığına tahvîliyle daha doğru îżâḥ olunabileceği nazar-ı dikkate alınmıştır.

Üç muḫtelif ilmî ifade nevʿi birbirinden nasıl tefrîḳ edildi?

Abduktif ve terkîbî geliştirme ne maʿnâya geliyor?

Çerçeve yalnız verilerden aşağıdan yukarıya kendiliğinden kategori çıkaran saf bir istikrâ süreciyle yahut evvelce mevcut sâbit bir modeli literatüre tatbîḳ eden saf bir istidlâl süreciyle teşkîl edilmemiştir. Müʾellifler muḫtelif saḥalarda tekrarlanan mekânizmaları mukāyese etmiş, taḥlîlen ne işe yaradıklarını imtiḥân etmiş, çakışanları birleştirmiş ve muḫtelif vazîfe taşıyanları ayırmıştır. Bu ileri-geri mefhûmî çalışma menbaʿda abduktif ve terkîbî saḥalar arası konsolidasyon olarak taʿrîf olunmaktadır.

Kategoriler literatürde kaç defa geçtiğine göre mekanik sûrette seçilmemiştir. Bir kategori ancak ayrı bir şehrî mekânizma yahut münâsebetin müstaḳillen tetḳîḳini sağlayacak kadar taḥlîlî farḳ gösteriyorsa muḥâfaẓa edilmiştir. Bu sebeple “dört muʿâmele”, “sekiz buʿd” ve “dört idâre ḳābiliyeti” adetleri frekans taḥlîlinin riyâżî netîceleri değildir.

Tetḳîḳin beş nazarî önermesi

Bu Çerçeve Doğrulanmış Bir Ölçüm İndeksi midir?

Ḥayır. Müʾellifler çerçevenin tecrübî araştırma suʾâlleri istihsâl etmek üzere tasarlandığını, henüz doğrulanmış bir ölçüm miḳyâsı yahut mürekkeb indeks olmadığını ṣarâḥaten belirtmektedir; teklif olunan göstergeler ileride yapılabilecek uzunlamasına ve mukāyeseli çalışmalar için misâl işler hâle getirme yollarıdır.

Çerçeve ileride tecrübî sûrette nasıl sınanabilir?

Bu göstergeler menbaʿ tarafından misâl olarak takdîm edilmektedir. Birlikte toplanıp kendiliğinden “şehrî müşterek yaşayış puanı” ḥesâblayan doğrulanmış bir riyâżî formül değildir. Gelecek araştırmalar hangi muʿâmele terkîblerinin daha ḳuvvetli yeniden teşekkül istihsâl ettiğini, hangi müşterek yaşayış buʿdlarının hangi müʾessesî rejimlerde daha ḥassâs olduğunu ve hangi idâre ḳābiliyetlerinin taḥavvülün hangi merḥalelerinde daha mühim ḥâle geldiğini tecrübî sûrette sınayabilir.

Tetḳîḳin desteklediği netîceler

• Turizme müteveccih şehrî tecdîdin yalnız fizikî aktivasyon yahut ziyâretçi câzibesiyle ḳıymetlendirilmesi kifâyetsizdir.
• Beklenen ziyâretçi ḳıymeti kesîf turizm zuhûr etmeden evvel planlama, programlama ve yatırım ḳararlarını teʾsîr edebilir.
• Turistik maṭlûbiyet ile touristification ve tourism gentrification aynı mefhûm değildir.
• Turizme müteveccih tecdîd bâzı şarṭlarda şehrî ḳapasiteyi ḳuvvetlendirebilir, bâzı şarṭlarda ise mesken, ticâret, ʿumûmîlik, altyapı yahut müşterek ḳarar verme üzerinde tazyîḳ teşkîl edebilir.
• Şehrî müşterek yaşayış yalnız insanların aynı mekânda bulunması değil, muḫtelif yaşayış tarzlarının müşterek yaşanabilirliğidir.
• Müşterek yaşayışın sekiz buʿdu birbirine tâbiʿdir; tek bir müsbet gösterge umûmî şümûllülüğü isbât etmez.
• İdâre, tazyîḳlar dâimî ḥâle geldikten sonra tepki vermek yerine muḥtemel inkişaf istikāmetlerini erken merḥalede ḳıymetlendirebilmelidir.
• Turizm senaryosu tecdîdinin muvaffaḳiyeti, ziyâretçi tecrübesinin yanında şehirde yaşama, çalışma, hatırlama ve istikbâli beraber şekillendirme ḳābiliyetinin sürdürülmesiyle ḳıymetlendirilmelidir.

Tetḳîḳin desteklemediği taʿmîmler

• “Turizm arttıkça şehrî müşterek yaşayış mutlaka azalır” netîcesi desteklenmemektedir.
• Her mesken yahut ticâret taḥavvülü tourism gentrification olarak îżâḥ olunamaz.
• Finansallaşma, mesken kıtlığı, demografik değişme ve turizm dışı gayrimenkul dinamikleri benzer netîceler istihsâl edebilir.
• Touristification bütün şehrî taḥavvüllerin cihânşümûl sebebi değildir.
• Tetḳîḳ cihânşümûl bir turist taşıma ḳapasitesi yahut ziyâretçi üst ḥaddi ḥesâblamamaktadır.
• Sekiz buʿddan tek bir mürekkeb indeks yahut doğrulanmış puan istihsâl etmemektedir.
• Beş nazarî önerme doğrulanmış illî kānûnlar değildir; tecrübî sınamayı iktiżâ eden mefhûmî önermelerdir.
• Bir şehirde taʿrîf olunan mekânizmanın başka bir şehir yahut memlekette aynı sûrette vukuʿ bulacağı farz olunamaz.

Tetḳîḳin esâs tahdîdleri

Birinci tahdîd, çerçevenin mefhûmî olması ve henüz mukāyeseli tecrübî tatbîḳ ile doğrulanmamış olmasıdır. Dört muʿâmele, sekiz buʿd ve dört idâre ḳābiliyeti bütün muḥtemel şehrî münâsebâtın eksiksiz tasnîfi değildir.

İkinci tahdîd, pek muḫtelif tecrübî ve nazarî literatürlerin aynı terkîbde birleştirilmesidir. Bu genişlik disiplinler arasında râbıta kurmayı sağlar; fakat bir siyâḳta müşâhede olunan mekânizmanın başka bir siyâḳa doğrudan nakledilebileceği maʿnâsına gelmez.

Üçüncü tahdîd, turistik maṭlûbiyetin finansallaşma, mesken kıtlığı, demografik değişme ve daha geniş şehrî teşebbüsçülük gibi turizm dışından da neşʾet edebilen süreçlerle tefâʿül etmesidir. Tecrübî bir tetḳîḳ, turizmi îżâḥ edici sebep olarak kabul etmeden evvel ḥaḳîḳaten ziyâretçiye müteveccih beklenen ḳıymetin mevzûʿ-bahs değişmeye maddeten dâhil olduğunu göstermelidir.

Dördüncü tahdîd, müşterek yaşayış eşiklerinin siyâḳa tâbiʿ olmasıdır. Menbaʿ bunların münâsebâtî manṭıḳını taʿrîf eder fakat cihânşümûl adedî ḥudûdlar taʿyîn etmez.

Beşinci tahdîd ise yapılandırılmış doğrulama aramasının şümûlü ve mefhûmî ḥudûdları sınayan bir doğrulama tabaḳası olarak tasarlanmasıdır. Bu merḥale eksiksiz sistematik derleme taraması değildir.

Formül, istatistik ve yeni veri vazʿiyeti

Menbaʿ tetḳîḳinde ilmî rol taşıyan bir riyâżî denklem, regresyon katsayısı, p değeri, güven aralığı, teʾsîr büyüklüğü, tecrübe zümresi yahut meta-analitik mürekkeb netîce bulunmamaktadır. Tetḳîḳ yeni veri teşkîl yahut taḥlîl etmemiştir. Bu sebeple Verianla aktarımında menbaʿda bulunmayan formül, istatistik yahut adedî performans ḳıymeti istihsâl edilmemiştir.

Tetḳîḳin umûmî netîcesi

Tetḳîḳin vardığı esâs mefhûmî netîce, turizme müteveccih şehrî tecdîdin “turizmi desteklemek” ve “turizmi tahdîd etmek” şeklindeki sâde ikili teżâdda indirgenemeyeceğidir. Turizme müteveccih yatırım müşterek altyapıyı, maḥallî iḳtiṣâdı, kültürel devâmlılığı, ʿumûmîliği ve müşterek ḳapasiteyi ḳuvvetlendiriyorsa şehrî müşterek yaşayışı destekleyebilir. Ziyâretçiye müteveccih ḳıymet gittikçe diğer şehrî istiʿmâlleri, münâsebâtı ve gelecek imkânlarını kendisine tâbiʿ ḥâle getiriyorsa müşterek yaşayışı zaʿîfletebilir.

Bu sebeple turizm senaryosu tecdîdinin vazîfesi yalnız bir şehri ziyâretçi için daha câzib ḥâle getirmek değildir. Menbaʿın vardığı normatif netîce, ziyâret etmenin, yaşamanın, çalışmanın, hatırlamanın ve şehrî istikbâli beraber şekillendirmenin aynı yerde birlikte mümkün kalmasını sağlayacak sûrette ziyâretçi yönelişinin tanẓîm edilmesidir.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Aslî çalışma: Beyond Tourism Scenario Activation: Touristic Desirability, Urban Regeneration, and the Conditions of Cohabitation

Müʾellifler: Jaume Guia; Marlisa Ayu Trisia.

Müʾellif sırası: Jaume Guia birinci müʾellif, Marlisa Ayu Trisia ikinci müʾelliftir.

Müsâvî katkı: Menbaʿda müsâvî katkı/eş birinci müʾelliflik beyânı görünmemektedir.

Mesʾûl müʾellif: Jaume Guia.

Mensûbiyet 1: Ontological Nomadisms for Inclusive Transformations (ONIT) Lab, Faculty of Tourism, University of Girona, Girona, Catalonia, Spain.

Mensûbiyet 2: School of Tourism and Hospitality, College of Business and Economics, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa.

Mensûbiyet 3: Center for Tourism & Hospitality Research, Khazar University, Baku, Azerbaijan.

Müʾellif-mensûbiyet münâsebeti: Jaume Guia 1, 2 ve 3 numaralı müʾesseselerle; Marlisa Ayu Trisia 1 numaralı müʾessese ile münâsebetlidir.

Mecmûʿa: Urban Science.

Nâşir: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / sayı / makale numarası: Volume 10, Issue 10, Article 558.

DOI: 10.3390/urbansci10100558.

Gönderilme târîḫi: 18 Ağustos 2026.

Taʿdîl târîḫi: 19 Eylül 2026.

Ḳabûl târîḫi: 22 Eylül 2026.

Neşir târîḫi: 26 Eylül 2026.

Menbaʿ nevʿi: Review. İlmî usûl bakımından tenḳîdî-terkîbî derleme ve mefhûmî çerçeve geliştirme çalışmasıdır.

Hakemlik vazʿiyeti: Urban Science hakemli ilmî mecmûʿadır; incelenen çalışma ḳabûl edilmiş ve neşredilmiş Version of Record sürümüdür.

Preprint vazʿiyeti: İncelenen menbaʿda ayrı bir preprint sürümü belirtilmemektedir. Bu aktarım neşredilmiş hakemli sürüme dayanmaktadır.

Ruhsat: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Resmî neşir bağlantısı: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/558

Resmî DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/urbansci10100558

İlâve materyal: Table S1, 1 Eylül 2026 târîḫli yapılandırılmış doğrulama aramalarını; Table S2 ise tekilleştirilmiş doğrulama havuzunun kullanımı ve menbaʿ seçme manṭıḳını tafṣîl etmektedir.

Nihâî menbaʿ esâsı: 70 menbaʿ. Bunların 62'si ilk mesʾele-merkezli terkîbî derlemede tutulmuş, 8'i yapılandırılmış doğrulama merḥalesinde ilâve edilmiştir.

Finansman: Müʾellifler araştırmanın hâricî finansman almadığını bildirmektedir.

Veriye erişilebilirlik: Tetḳîḳde yeni veri teşkîl yahut taḥlîl edilmemiştir; bu sebeple veri paylaşımı tatbîḳ edilebilir değildir.

Müʾellif katkıları: Mefhûmlaştırma, usûl, araştırma ve şeklî taḥlîl Jaume Guia ile Marlisa Ayu Trisia tarafından müştereken yürütülmüştür. İlk müsvedde Jaume Guia tarafından hazırlanmıştır. Gözden geçirme ve düzenleme ile görselleştirme iki müʾellif tarafından müştereken yapılmıştır. Her iki müʾellif neşredilen sürümü okuyup tasdîḳ etmiştir.

Sunʿî zekâ istiʿmâli beyânı: Müʾellifler makalenin hazırlanması sırasında taḥlîlî destek, teşkîlât ve dil düzenlemesi maksadıyla ChatGPT (GPT-5.6 Sol, OpenAI) kullandıklarını; çıktıyı kendilerinin gözden geçirip düzenlediklerini ve neşredilen muḥtevânın mesʾûliyetini üzerlerine aldıklarını açıklamıştır.

Menfaat çatışması: Müʾellifler menfaat çatışması olmadığını beyân etmektedir.

Usûle dâir tefsîr ḥaddi: Tetḳîḳin geliştirdiği turistik maṭlûbiyet, şehrî müşterek yaşayış ve müşterek yaşayışa müteveccih idâre çerçevesi henüz doğrulanmış bir ölçüm miḳyâsı, mürekkeb indeks yahut cihânşümûl illî model değildir. Beş önerme daha sonraki uzunlamasına ve mukāyeseli tecrübî çalışmalarla sınanmak üzere geliştirilmiş nazarî önermelerdir.