Turistik arzu edilirlik (touristic desirability), bu çalışmada turistlerin bir yeri ne kadar beğendiğini ölçen bir tercih puanı değil; gelecekteki ziyaretçi ilgisi, deneyimi ve ekonomik/sembolik değer beklentisinin hangi kentsel mekânların, kullanımların, hikâyelerin ve yatırımların görünür, programlanabilir, yatırım yapılabilir ve maddi olarak uygulanabilir hale geleceğini etkilediği ilişkisel ve kurumsal olarak örgütlenmiş bir kentsel değer mantığı olarak tanımlanmaktadır. Jaume Guia ve Marlisa Ayu Trisia'nın çalışması, turizm odaklı kentsel yenilemenin yalnız ziyaretçi çekme veya fiziksel mekânı canlandırma başarısıyla değerlendirilmemesi gerektiğini; asıl sorunun ziyaretçi odaklı değerin kentsel dönüşüm içinde nasıl örgütlendiği ve bu dönüşümün farklı yaşam biçimlerinin birlikte sürdürülebilirliğini koruyup korumadığı olduğunu savunan eleştirel-bütünleştirici bir kavramsal derlemedir.

Çalışma; turizm odaklı kentsel yenileme, turistifikasyon ve turizm soylulaştırması, yer/şehir markalama ve kentsel girişimcilik, spekülatif değerleme, platform kentleşmesi ve dijital aracılık, yaşanabilirlik ve kamusallık ile topluluk ve yönetişim kapasitesi gibi farklı literatür alanlarını aynı analitik problem çevresinde birleştirmektedir. İlk problem odaklı sentezin ardından 1 Eylül 2026 tarihinde Scopus ve Web of Science Core Collection üzerinde ikinci bir yapılandırılmış doğrulama taraması yapılmış; iki veri tabanında toplam 5954 arama oluşumu elde edilmiş ve tekilleştirme sonrasında 3865 benzersiz kayıtlık bir doğrulama havuzu oluşturulmuştur. Bu havuz, kavramsal sınırları, literatür kapsamını ve karşı görüşleri sınamak için kullanılmıştır; 3865 kaydın tamamı sistematik biçimde dahil edilmiş çalışmalar değildir.

Çalışmanın geliştirdiği çerçeve üç bağlantılı katmandan oluşur. Birinci katman turistik arzu edilirliktir ve ziyaretçi odaklı beklenen değerin kentsel kararlara nasıl dönüştüğünü tanısal olarak açıklar. İkinci katman kentsel birlikte yaşama (urban cohabitation) kavramıdır ve konut, gündelik kullanım, geçim, kültürel hafıza, altyapı ve karar verme gücü gibi farklı kentsel ilişkilerin dönüşüm sırasında birlikte yaşanabilir kalıp kalmadığını değerlendirir. Üçüncü katman ise birlikte yaşam odaklı yönetişimdir; turizm kaynaklı değişimlerin kalıcı ve geri çevrilmesi güç baskılara dönüşmeden önce hangi yönetişim kapasiteleriyle öngörülebileceğini, yönlendirilebileceğini ve gerektiğinde değiştirilebileceğini tartışır.

Derleme, turizm odaklı yenilemenin kendiliğinden iyi veya kötü olduğu sonucuna varmaz. Turizm; mirasın korunmasını finanse edebilir, terk edilmiş yapıları yeniden kullanıma açabilir, kamusal çevreyi geliştirebilir, kültürel etkinliği destekleyebilir ve yerel işletmelere fırsat oluşturabilir. Aynı süreç; konut baskısını, kısa süreli kiralamaya dönüşümü, ticari uzmanlaşmayı, kamusal alanın tüketim odaklı kullanımını ve gündelik kent yaşamının aşınmasını da güçlendirebilir. Sonucun yönü; konut rejimi, mülkiyet yapısı, altyapı kapasitesi, yerel ekonominin turizme bağımlılığı, düzenleme gücü ve etkilenen grupların karar süreçlerindeki etkisi gibi bağlama bağlı koşullara göre değişmektedir.

Bu nedenle çalışma başka bir şehir, ülke veya bölgede uygulanırken “ziyaretçi sayısı arttı mı?” sorusuyla yetinilemez. Konut sürekliliği, kullanım çeşitliliği, ekonomik değerin yerelde tutulması, kamusallık, farklı zaman ritimlerinin uyumu, kültürel süreklilik, altyapı yeterliliği ve kolektif karar verme kapasitesi yerel verilerle ayrıca doğrulanmalıdır. Kaynak evrensel bir ziyaretçi üst sınırı, sabit bir birlikte yaşama eşiği veya doğrulanmış bileşik bir indeks önermemektedir.

Çalışmanın temel problemi nedir?

Kentsel yenileme projelerinde turizm çoğu zaman fiziksel çevreyi canlandırmak, tarihi yapıları yeniden kullanmak, kamusal alanları yenilemek, kültürel programları artırmak, ziyaretçi hizmetlerini geliştirmek ve yatırım çekmek için kullanılan araçlardan biri haline gelir. Bu süreç ilk bakışta “atıl alanın canlandırılması” gibi görünse de yazarların ilgilendiği mesele yalnız fiziksel yenilenme değildir. Bir mekânın gelecekte ziyaretçiler açısından değerli olacağı beklentisi, henüz yoğun ziyaret başlamadan önce bile hangi binanın korunacağına, hangi sokağın tasarlanacağına, hangi tarihin anlatılacağına, hangi işletmelerin destekleneceğine ve hangi altyapının önceliklendirileceğine etki edebilir.

Bu nedenle çalışma sonuç ortaya çıktıktan sonra “turizm burayı nasıl değiştirdi?” sorusuyla yetinmez. Daha erken bir aşamaya gider ve “ziyaretçilere yönelik beklenen değer, kentsel yenileme kararları içinde nasıl eyleme dönüştürülebilir hale geliyor?” sorusunu sorar. Turistik arzu edilirlik kavramı tam olarak bu ara aşamayı açıklamak için geliştirilmiştir.

Araştırma sorusu

Çalışmanın temel araştırma sorusu Türkçeye şu şekilde aktarılabilir: “Turizm odaklı kentsel yenileme turistik arzu edilirlik üzerinden örgütlendiğinde kentsel yaşama ne olur ve turizm senaryosu yeniliği hangi koşullar altında kentsel birlikte yaşamayı sürdürebilir?”

Bu tek soru üç alt analitik probleme ayrılır: ziyaretçi odaklı beklenen değerin kentsel yenileme içinde nasıl eyleme dönüştüğü; bu süreç sırasında hangi kentsel ilişkilerin değiştiği veya baskı altına girdiği; ortaya çıkan gelişme yönünün hangi yönetişim kapasiteleriyle yorumlanabileceği, müzakere edilebileceği ve yeniden yönlendirilebileceği.

Turizm senaryosu etkinleştirme ne demektir?

Çalışmadaki turizm senaryosu etkinleştirme kavramı yalnız yeni bir turistik çekim noktası oluşturmak anlamına gelmez. Binaların yeniden kullanımı, kamusal alanların düzenlenmesi, ulaşım ve diğer altyapılar, işletmeler, kültürel işaretler, etkinlik programları ve ziyaretçi pratikleri birlikte belirgin bir kentsel öneriye dönüştürülür. Böylece fiziksel yenileme ile deneyim, ekonomi, kültür ve yönetişim aynı senaryoda birbirine bağlanır.

Fakat bir senaryonun mekânı canlandırması onun kapsayıcı olduğunu kanıtlamaz. Aynı yatırım; bir taraftan terk edilmiş binayı yeniden kullanıma açarken diğer taraftan çevredeki konut fiyatlarını, ticari kiraları, kamusal alan kullanımını veya mahallenin günlük hizmet yapısını değiştirebilir. Bu nedenle yazarlar turizm senaryosunun “başarılı biçimde aktive edilmesi” ile “kentsel olarak kapsayıcı olması” arasında doğrudan eşitlik kurmaz.

Turistik Arzu Edilirlik Nedir?

Turistik arzu edilirlik, gelecekteki ziyaretçi ilgisi, deneyimi ve değer beklentisinin temsil, planlama, kültürel programlama, yatırım ve fiziksel kentsel değişim üzerinden bugünkü kararları etkileyebilir hale gelmesini açıklayan mezodüzey bir tanısal kavramdır; turistlerin kişisel beğenisini veya yalnız destinasyon çekiciliğini ölçmez.

Neden “çekicilik” ile aynı şey değildir?

Destinasyon çekiciliği çoğunlukla turistlerin hangi özellikleri cazip bulduğunu ve destinasyon seçimini hangi niteliklerin etkilediğini inceler. Turistik arzu edilirlik ise turistin değerlendirmesinden ziyade, gelecekte turistlerin değer vereceği düşünülen özelliklerin bugünkü kentsel örgütlenmeye nasıl girdiğini araştırır.

Örneğin tarihi bir sokağın turistler tarafından çekici bulunması bir çekicilik meselesidir. Belediyenin, yatırımcının veya kültür kurumunun bu sokağın gelecekte daha fazla ziyaretçi çekeceğini varsayarak cephe yenileme, yaya düzenlemesi, etkinlik takvimi, işletme ruhsatları veya altyapı yatırımlarını o bölgeye yöneltmesi ise turistik arzu edilirlik mantığının kentsel karara dönüşmesine örnek oluşturabilecek bir süreçtir. Bu örnek kavramı açıklamak içindir; kaynak çalışmanın yeni bir saha bulgusu değildir.

Turistik arzu edilirliğin dört temel niteliği

• İlişkiseldir: Değer yalnız bir nesnenin içinde bulunmaz; temsil, planlama, yatırım, hareketlilik, kültürel anlatılar ve ziyaretçi beklentileri arasındaki ilişkiler içinde oluşur.
• Örgütlenmiştir: Kamu kurumları, geliştiriciler, kültür kurumları, işletmeler, dijital platformlar ve diğer aktörler bazı gelecek senaryolarını diğerlerinden daha uygulanabilir hale getirebilir.
• Geleceğe dönüktür: Kararlar yalnız mevcut ziyaretçi davranışına değil; gelecekte ziyaretçi, yatırım veya sembolik tanınırlık geleceği beklentisine dayanabilir.
• Edimseldir: Değerleme yalnız var olan bir özelliği tanımlamakla kalmayabilir; yapılan yatırımlar ve programlama yoluyla değerli olduğu varsayılan kentsel niteliğin kendisinin üretilmesine katkıda bulunabilir.

Turistik Arzu Edilirlik, Turistifikasyon ve Turizm Soylulaştırması Arasındaki Fark Nedir?

Turistik arzu edilirlik ziyaretçi odaklı beklenen değerin kentsel kararlara dönüşmeye başladığı daha erken ve süreklilik gösteren değerleme sürecini açıklarken, turistifikasyon bir alanın işlevlerinin ve kullanıcı yapısının turizme doğru daha geniş bölgesel yeniden yönelimini; turizm soylulaştırması ise yeniden yatırım, mülkiyet değişimi, sınıfsal yeniden yapılanma ve yerinden edilme gibi dağıtımsal sonuçları açıklamaya odaklanır.

Turistik arzu edilirlik kentsel değişime hangi dört işlemle dönüşür?

Bu dört işlem bir üretim bandının zorunlu olarak art arda gelen dört aşaması değildir. Bir kentte bazı işlemler çok güçlü, bazıları zayıf olabilir; sıraları değişebilir ve hepsi aynı yoğunlukta görülmek zorunda değildir. Yazarlar dört işlemi turizm odaklı kentsel değişimin bütün olası mekanizmalarının eksiksiz ontolojisi olarak değil, literatürde tekrar eden ve analitik olarak birbirinden ayrılabilen mekanizmaların yalın bir konsolidasyonu olarak sunmaktadır.

Dijital platformların rolü

Coğrafi etiketli görüntüler, kullanıcı yorumları, sıralamalar, tavsiye algoritmaları ve sosyal medya dolaşımı bazı mekânların görünürlüğünü hızla artırabilir. Ancak çalışma platformları turistik arzu edilirliğin kökeni olarak görmez. Kentler dijital platformlardan çok önce de ziyaretçiler için seçiliyor, tanıtılıyor, kürate ediliyor ve yeniden düzenleniyordu. Platformların değiştirdiği temel unsurlar; dikkat ve değerin kentsel karara dönüşme hızı, ölçeği, ayrıntı düzeyi ve geri besleme yoğunluğudur.

Kentsel Birlikte Yaşama Bu Çalışmada Ne Anlama Geliyor?

Kentsel birlikte yaşama, turizm odaklı dönüşüm geçiren bir yerde farklı ve zaman zaman çatışan konut, kullanım, geçim, kültürel hafıza ve kolektif karar verme biçimlerinin aynı anda yaşanabilir kalabilmesini ve bu grupların dönüşümün geleceğini şekillendirme kapasitesini sürdürebilmesini değerlendiren ilişkisel bir ölçüttür; yalnız aynı bölgede fiziksel olarak bulunmak veya toplumsal uyum içinde olmak anlamına gelmez.

“Bir arada bulunmak” neden yeterli değildir?

Bir bölgede sakinler, turistler, çalışanlar, işletmeler ve kültürel pratikler aynı anda mevcut olabilir. Fakat bir grup konuta erişimini kaybediyor, başka bir grup kamusal alanı yalnız tüketim yoluyla kullanabiliyor, yerel işletmeler artan kiraları karşılayamıyor veya uzun süre sonuçlara maruz kalan sakinlerin karar süreçlerindeki etkisi azalıyor olabilir. Bu nedenle fiziksel varlık tek başına kapsayıcılık göstergesi değildir.

Çalışmanın anahtar kavramı ortak yaşanabilirliktir. Soru “herkes aynı yerde bulunuyor mu?” değil; “farklı yaşam ve kullanım biçimleri dönüşüm altında birlikte sürdürülebilir koşullara sahip mi ve değişimin yönünü etkilemeye devam edebiliyor mu?” şeklindedir.

Kentsel birlikte yaşamanın sekiz boyutu

Bu sekiz boyut bütün kapsayıcı kent özelliklerini tek tek sıralayan evrensel bir indeks değildir. Çalışma erişilebilirlik ve hareketliliği birden fazla boyutu kesen koşullar olarak değerlendirir. İstihdam koşulları ekonomik karşılıklılık içinde, çevresel koşullar ise gündelik hayatı taşıyan maddi ve kamusal altyapılar üzerinden ele alınır. Sosyal kapsayıcılık gibi daha geniş normatif hedefler ise sekiz boyuta dokuzuncu bir kutu olarak eklenmek yerine bu ilişkilerin birlikte nasıl örgütlendiğinden ortaya çıkan sonuçlar olarak değerlendirilir.

Boyutlar neden birbirinden bağımsız düşünülmemelidir?

Bir yenileme girişimi aynı anda bir boyutu güçlendirip başka bir boyutu zayıflatabilir. Kaynak çalışmanın verdiği mantıksal örneklerden biri yayalaştırmadır: yayalaştırma çevresel kaliteyi yükseltebilir ancak ticari kiraları artırabilir. Tarihi yapıların restorasyonu kültürel varlığı fiziksel olarak korurken konutların farklı kullanımlara dönüşmesini teşvik edebilir. Etkinlik programları kültürel faaliyeti artırırken programlanmamış, ücretsiz ve kendiliğinden kamusal kullanımı azaltabilir.

Birlikte Yaşama Eşiği Evrensel Bir Sayı mıdır?

Hayır. Çalışmadaki birlikte yaşama eşiği belirli bir turist sayısı, yüzde, kira seviyesi veya evrensel ziyaretçi kapasitesi değildir; birden fazla kentsel baskının birbirini güçlendirerek maddi, ilişkisel ve kurumsal telafi kapasitesini aşması ve bir veya daha fazla yaşam biçiminin kalıcı biçimde yaşanamaz hale gelmeye başlamasıyla tanımlanan bağlama bağlı bir eşiktir.

Baskı ile eşik arasındaki fark

Baskı, bir veya daha fazla kentsel ilişkinin yaşanabilirliğini etkileyen ancak hâlâ emilebilen, müzakere edilebilen veya geri çevrilebilen değişimdir. Birlikte yaşama eşiği ise birbirini etkileyen baskıların telafi kapasitesini o kadar azaltmasıdır ki bazı yaşam, kullanım veya geçim biçimleri kalıcı biçimde sürdürülemez hale gelir ya da etkilenen gruplar değişimin yönünü etkileme gücünü fiilen kaybeder.

Eşiğin yeri; kiracılık ve mülkiyet yapısı, konut arzı, altyapı kapasitesi, düzenleyici güç, mevcut eşitsizlikler, turizme ekonomik bağımlılık ve kolektif eyleme kapasitesine göre değişir. Bazı eşikler yalnız tek bir boyutta ortaya çıkabilir; bazıları ise konut, ticaret, kamusal alan, altyapı ve karar verme kapasitesindeki baskılar birbirini beslediğinde sistemik hale gelebilir.

Birlikte yaşama yalnız nicel veriyle ölçülebilir mi?

Çalışma karma nicel ve nitel kanıt gereksinimini özellikle vurgular. Kira, konut dönüşümü, işletme çeşitliliği, ziyaretçi yoğunluğu, su veya ulaşım talebi gibi nicel göstergeler değişimin yönünü ve yoğunlaşmasını gösterebilir. Ancak yerinden edilmiş hissetme, aidiyet kaybı, kültürel anlamın aşınması, meşruiyet çatışması veya politik etkinin azalması gibi ilişkisel sonuçları anlamak için gözlem, görüşme, söylem analizi ve yaşanmış deneyim araştırması gerekir.

Birlikte yaşam odaklı yönetişimin dört kapasitesi

Çalışmanın önemli uyarılarından biri, yönetişim kapasitesinin yalnız kurumların resmen mevcut olmasıyla açıklanamayacağıdır. Katılım toplantısının, danışma kurulunun veya düzenlemenin kâğıt üzerinde bulunması, ekonomik, politik veya bilgiye dayalı güç çok yoğunlaşmışsa gelişme yönünü gerçekten değiştirmeye yetmeyebilir. Yönetişim bu nedenle güce bağlı bir kapasite olarak ele alınmaktadır.

Dağıtımsal ve katılımcı hizalamada yazarların ortaya koyduğu normatif ilke de ilişkiseldir: bir kararın uzun dönemli sonuçlarına maruz kalma arttıkça karar üzerindeki etkinin; değeri yakalama ve koşulları biçimlendirme kapasitesi arttıkça ise sorumluluğun artması gerekir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Derleme tasarımı

Çalışmanın yöntemi eleştirel bütünleştirici derleme (critical integrative review) ve kavramsal çerçeve geliştirmedir. Amaç tek bir müdahalenin ortalama etkisini hesaplamak veya belirli bir klinik/saha sonucunu birleştirmek değildir. Çalışma, birbirine kısmen temas eden fakat ayrı gelişmiş literatür alanlarını aynı problem etrafında ilişkilendirerek açıklayıcı ve değerlendirici yeni bir kavramsal yapı oluşturmayı amaçlamaktadır.

Yazarlar çalışmanın bir sistematik derleme veya kapsam belirleme derlemesi olmadığını açıkça belirtmektedir. Bu ayrım önemlidir: 3865 benzersiz kayıtlık doğrulama havuzu, klasik sistematik derlemelerdeki gibi baştan sona tek tek taranıp sabit dahil etme/dışlama akışıyla “dahil edilen çalışmalar” kümesine dönüştürülmemiştir.

İlk literatür tabanı nasıl oluşturuldu?

İlk kaynak tabanı problem odaklı tematik aramalar, temel çalışmalardan geriye doğru kaynak izleme ve daha yeni çalışmalara doğru ileri atıf izleme yoluyla yinelemeli biçimde oluşturulmuştur. İlk aşamada sabit bir yayın tarihi sınırı konmamıştır; çünkü çerçeve hem klasik kentsel teori ve yönetişim çalışmalarına hem de güncel turizm araştırmalarına ihtiyaç duymaktadır. Literatür tabanı Ağustos 2026'ya kadar güncellenmiştir.

Bir kaynağın tutulabilmesi için en az bir işlevi anlamlı biçimde yerine getirmesi aranmıştır: kentsel dönüşüm mekanizmasını açıklamak; kentsel değerin nasıl üretildiğini veya örgütlendiğini açıklamak; turizm odaklı değişimden etkilenen bir kentsel ilişkiyi tanımlamak; ya da değişimi değerlendirmek ve yönetmek için kavramsal/yönetişimsel kaynak sağlamak.

Altı ana literatür alanı

1. Turizm odaklı kentsel yenileme.
2. Turistifikasyon ve turizm soylulaştırması.
3. Çekicilik, yer/şehir markalama, kentsel girişimcilik, spekülatif kentleşme ve değerleme.
4. Platform kentleşmesi ve dijital aracılık.
5. Yaşanabilirlik, birlikte yaşama/karşılaşma, kamusallık, kentsel sosyal sürdürülebilirlik ve kent hakkı.
6. Topluluk kapasitesi, işbirlikçi planlama, öngörücü yönetişim ve kentsel dönüşüm yönetişimi.

Yapılandırılmış doğrulama taraması nasıl yapıldı?

İkinci aşama 1 Eylül 2026 tarihinde Scopus ve Web of Science Core Collection üzerinde gerçekleştirilmiştir. Altı literatür alanını operasyonel hale getirmek için dokuz arama seti kullanılmıştır. Aramalar başlık, özet ve anahtar kelime/konu alanlarında, veri tabanlarına uyarlanmış eşdeğer Boolean kombinasyonlarıyla yapılmıştır. İlk veri çekiminde yayın tarihi, dil veya doküman türü kısıtı uygulanmamıştır.

Tekilleştirme öncelikle normalize edilmiş DOI ile, DOI bulunmadığında ise normalize edilmiş başlık ve yayın yılıyla yapılmıştır. Tematik üyelikler tekilleştirme sırasında korunmuştur; bu nedenle aşağıdaki arama seti sayıları birbirini dışlayan kümeler değildir.

3865 kayıt nasıl kullanıldı?

Doğrulama havuzunun amacı mevcut sentezi yeniden baştan kurmak değil; kapsamı sınamak, olası eksik literatürü bulmak, güncel ampirik dayanakları ve karşı argümanları belirlemek ve kavramsal sınırların nerede bozulduğunu test etmekti.

Nihai kaynakça 70 kaynaktan oluşmuştur. Bunların 62'si ilk problem odaklı bütünleştirici derleme sırasında zaten tutulmuştu. Yapılandırılmış doğrulama aşamasından yalnız 8 ek kaynak çerçeveyi zorlayan, sınırlayan, rafine eden veya ampirik olarak dayanaklandıran ayrı bir katkı sağladığı için eklenmiştir.

Başlık ve özetler ilk uygunluk değerlendirmesinde kullanılmıştır. Bir kayıt yeni bir mekanizma, sınır koşulu, karşı argüman, ampirik dayanak veya kavramsal nitelendirme ekleyebilecek görünüyorsa tam metin veya ilgili iddia düzeyinde daha yakından incelenmiştir. Yalnız mevcut işlevi tekrarlayan, kentsel yenileme problemi açısından çevresel kalan veya terimleri farklı bir analitik anlamda kullanan kaynaklar nihai senteze eklenmemiştir.

Bu aşama kayıtların tamamının tek tek tüketildiği klasik sistematik tarama olmadığı için ara dışlama sayıları üretilmemiştir. Sekiz yeni kaynağın eklenmiş olması da “literatür doygunluğu kesin olarak kanıtlandı” anlamına gelmez.

Kaynaklar hangi ölçütlerle değerlendirildi?

Literatür ampirik, teorik, kavramsal ve derleme çalışmalarından oluştuğu için bütün kaynaklara uygulanabilecek tek bir resmî kalite değerlendirme ölçeği kullanılmamıştır. Kaynaklar; yapılan iddia açısından bilimsel ilgileri, açıklama yeterlilikleri, ana problemle kavramsal yakınlıkları ve bir bağlamdaki bulgunun başka bağlama hangi sınırlar içinde taşınabileceği dikkate alınarak değerlendirilmiştir.

Çalışma yalnız kendi gelişen argümanını doğrulayan kaynaklara odaklanmamış; çerçeveyi zorlaştıran karşı örneklere özellikle dikkat etmiştir. Örneğin kısa süreli kiralama kaynaklı bütün konut değişimlerinin otomatik olarak turizm soylulaştırması sayılamayacağı; bazı süreçlerin konutun yatırım varlığına dönüştürülmesiyle daha doğru açıklanabileceği dikkate alınmıştır.

Üç farklı bilimsel ifade türü birbirinden nasıl ayrıldı?

Abduktif ve bütünleştirici geliştirme ne anlama geliyor?

Çerçeve yalnız verilerden aşağıdan yukarıya otomatik olarak kategori çıkaran saf bir tümevarım süreciyle veya önceden var olan sabit bir modeli literatüre uygulayan saf bir tümdengelim süreciyle oluşturulmamıştır. Yazarlar farklı alanlarda tekrar eden mekanizmaları karşılaştırmış, analitik olarak ne işe yaradıklarını sınamış, çakışanları birleştirmiş ve farklı işlev taşıyanları ayırmıştır. Bu ileri-geri kavramsal çalışma kaynakta abduktif ve bütünleştirici alanlar arası konsolidasyon olarak tanımlanmaktadır.

Kategoriler literatürde kaç kez geçtiğine göre mekanik olarak seçilmemiştir. Bir kategori ancak ayrı bir kentsel mekanizma veya ilişkinin bağımsız biçimde incelenmesini sağlayacak kadar analitik farklılık gösteriyorsa korunmuştur. Bu nedenle “dört işlem”, “sekiz boyut” ve “dört yönetişim kapasitesi” sayıları frekans analizinin matematiksel çıktıları değildir.

Çalışmanın beş teorik önermesi

Bu Çerçeve Doğrulanmış Bir Ölçüm Endeksi midir?

Hayır. Yazarlar çerçevenin ampirik araştırma soruları üretmek için tasarlandığını, henüz doğrulanmış bir ölçüm ölçeği veya bileşik indeks olmadığını açıkça belirtmektedir; önerilen göstergeler gelecekte yapılabilecek boylamsal ve karşılaştırmalı çalışmalar için örnek operasyonelleştirme yollarıdır.

Çerçeve gelecekte ampirik olarak nasıl sınanabilir?

Bu göstergeler kaynak tarafından örnek olarak sunulmaktadır. Birlikte toplanıp otomatik olarak “kentsel birlikte yaşama puanı” hesaplayan doğrulanmış bir matematiksel formül değildir. Gelecek araştırmalar hangi işlem kombinasyonlarının daha güçlü yeniden yapılanma ürettiğini, hangi birlikte yaşama boyutlarının hangi kurumsal rejimlerde daha hassas olduğunu ve hangi yönetişim kapasitelerinin dönüşümün hangi aşamalarında daha önemli hale geldiğini ampirik olarak sınayabilir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Turizm odaklı kentsel yenilemenin yalnız fiziksel aktivasyon veya ziyaretçi çekiciliğiyle değerlendirilmesi yetersizdir.
• Beklenen ziyaretçi değeri yoğun turizm ortaya çıkmadan önce planlama, programlama ve yatırım kararlarını etkileyebilir.
• Turistik arzu edilirlik ile turistifikasyon ve turizm soylulaştırması aynı kavram değildir.
• Turizm odaklı yenileme bazı koşullarda kentsel kapasiteyi güçlendirebilir, bazı koşullarda ise konut, ticaret, kamusallık, altyapı veya kolektif karar verme üzerinde baskı oluşturabilir.
• Kentsel birlikte yaşama yalnız insanların aynı mekânda bulunması değil, farklı yaşam biçimlerinin ortak yaşanabilirliğidir.
• Birlikte yaşamanın sekiz boyutu birbirine bağımlıdır; tek bir olumlu gösterge genel kapsayıcılığı kanıtlamaz.
• Yönetişim, baskılar kalıcı hale geldikten sonra tepki vermek yerine olası gelişme yönlerini erken aşamada değerlendirebilmelidir.
• Turizm senaryosu yeniliğinin başarısı, ziyaretçi deneyiminin yanında kentte yaşama, çalışma, hatırlama ve geleceği birlikte şekillendirme kapasitesinin sürdürülmesiyle değerlendirilmelidir.

Çalışmanın desteklemediği genellemeler

• “Turizm arttıkça kentsel birlikte yaşama mutlaka azalır” sonucu desteklenmemektedir.
• Her konut veya ticaret dönüşümü turizm soylulaştırması olarak açıklanamaz.
• Finansallaşma, konut kıtlığı, demografik değişim ve turizm dışı gayrimenkul dinamikleri benzer sonuçlar üretebilir.
• Turistifikasyon bütün kentsel dönüşümlerin evrensel nedeni değildir.
• Çalışma evrensel bir turist taşıma kapasitesi veya ziyaretçi üst sınırı hesaplamamaktadır.
• Sekiz boyuttan tek bir bileşik indeks veya doğrulanmış puan üretmemektedir.
• Beş teorik önerme doğrulanmış nedensel yasalar değildir; ampirik sınama gerektiren kavramsal önermelerdir.
• Bir şehirde tanımlanan mekanizmanın başka bir şehir veya ülkede aynı biçimde gerçekleşeceği varsayılamaz.

Çalışmanın temel sınırlılıkları

Birinci sınırlılık, çerçevenin kavramsal olması ve henüz karşılaştırmalı ampirik uygulamayla doğrulanmamış olmasıdır. Dört işlem, sekiz boyut ve dört yönetişim kapasitesi bütün olası kentsel ilişkilerin eksiksiz sınıflandırması değildir.

İkinci sınırlılık, çok farklı ampirik ve teorik literatürlerin aynı sentezde birleştirilmesidir. Bu genişlik disiplinler arasında bağlantı kurmayı sağlar; fakat bir bağlamda gözlenen mekanizmanın başka bir bağlama doğrudan aktarılabileceği anlamına gelmez.

Üçüncü sınırlılık, turistik arzu edilirliğin finansallaşma, konut kıtlığı, demografik değişim ve daha geniş kentsel girişimcilik gibi turizm dışından da kaynaklanabilen süreçlerle etkileşmesidir. Ampirik bir çalışma turizmi açıklayıcı neden olarak kabul etmeden önce gerçekten ziyaretçi odaklı beklenen değerin söz konusu değişime maddi olarak dahil olduğunu göstermelidir.

Dördüncü sınırlılık, birlikte yaşama eşiklerinin bağlama bağlı olmasıdır. Kaynak bunların ilişkisel mantığını tanımlar fakat evrensel sayısal sınırlar belirlemez.

Beşinci sınırlılık ise yapılandırılmış doğrulama aramasının kapsamı ve kavramsal sınırları test eden bir doğrulama katmanı olarak tasarlanmasıdır. Bu aşama eksiksiz sistematik derleme taraması değildir.

Formül, istatistik ve yeni veri durumu

Kaynak çalışmada bilimsel rol taşıyan bir matematiksel denklem, regresyon katsayısı, p değeri, güven aralığı, etki büyüklüğü, deney grubu veya meta-analitik birleşik sonuç bulunmamaktadır. Çalışma yeni veri oluşturmamış veya analiz etmemiştir. Bu nedenle Verianla aktarımında kaynakta olmayan formül, istatistik veya sayısal performans değeri üretilmemiştir.

Çalışmanın genel sonucu

Çalışmanın ulaştığı temel kavramsal sonuç, turizm odaklı kentsel yenilemenin “turizmi desteklemek” ve “turizmi sınırlandırmak” şeklindeki basit ikili karşıtlığa indirgenemeyeceğidir. Turizm odaklı yatırım ortak altyapıyı, yerel ekonomiyi, kültürel sürekliliği, kamusallığı ve kolektif kapasiteyi güçlendiriyorsa kentsel birlikte yaşamayı destekleyebilir. Ziyaretçi odaklı değer giderek diğer kentsel kullanımları, ilişkileri ve gelecek ihtimallerini kendisine tabi hale getiriyorsa birlikte yaşamayı zayıflatabilir.

Bu nedenle turizm senaryosu yeniliğinin görevi yalnız bir kenti ziyaretçi için daha cazip hale getirmek değildir. Kaynağın vardığı normatif sonuç, ziyaret etmenin, yaşamanın, çalışmanın, hatırlamanın ve kentsel geleceği birlikte şekillendirmenin aynı yerde birlikte mümkün kalmasını sağlayacak biçimde ziyaretçi yöneliminin örgütlenmesidir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Beyond Tourism Scenario Activation: Touristic Desirability, Urban Regeneration, and the Conditions of Cohabitation

Yazarlar: Jaume Guia; Marlisa Ayu Trisia.

Yazar sırası: Jaume Guia birinci yazar, Marlisa Ayu Trisia ikinci yazardır.

Eşit katkı: Kaynakta eşit katkı/eş birinci yazarlık bildirimi görünmemektedir.

Sorumlu yazar: Jaume Guia.

Afiliasyon 1: Ontological Nomadisms for Inclusive Transformations (ONIT) Lab, Faculty of Tourism, University of Girona, Girona, Catalonia, Spain.

Afiliasyon 2: School of Tourism and Hospitality, College of Business and Economics, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa.

Afiliasyon 3: Center for Tourism & Hospitality Research, Khazar University, Baku, Azerbaijan.

Yazar-afiliasyon ilişkisi: Jaume Guia 1, 2 ve 3 numaralı kurumlarla; Marlisa Ayu Trisia 1 numaralı kurumla ilişkilidir.

Dergi: Urban Science.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: Volume 10, Issue 10, Article 558.

DOI: 10.3390/urbansci10100558.

Gönderim tarihi: 18 Ağustos 2026.

Revizyon tarihi: 19 Eylül 2026.

Kabul tarihi: 22 Eylül 2026.

Yayın tarihi: 26 Eylül 2026.

Kaynak türü: Review. Bilimsel yöntem açısından eleştirel bütünleştirici derleme ve kavramsal çerçeve geliştirme çalışmasıdır.

Hakemlik durumu: Urban Science hakemli bilimsel dergidir; incelenen çalışma kabul edilmiş ve yayımlanmış Version of Record sürümüdür.

Preprint durumu: İncelenen kaynakta ayrı bir preprint sürümü belirtilmemektedir. Bu aktarım yayımlanmış hakemli sürüme dayanmaktadır.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Resmî yayın bağlantısı: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/558

Resmî DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/urbansci10100558

Ek materyal: Table S1, 1 Eylül 2026 tarihli yapılandırılmış doğrulama aramalarını; Table S2 ise tekilleştirilmiş doğrulama havuzunun kullanımı ve kaynak seçme mantığını ayrıntılandırmaktadır.

Nihai kaynak tabanı: 70 kaynak. Bunların 62'si ilk problem odaklı bütünleştirici derlemede tutulmuş, 8'i yapılandırılmış doğrulama aşamasında eklenmiştir.

Finansman: Yazarlar araştırmanın dış finansman almadığını bildirmektedir.

Veri erişilebilirliği: Çalışmada yeni veri oluşturulmamış veya analiz edilmemiştir; bu nedenle veri paylaşımı uygulanabilir değildir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma, yöntem, araştırma ve biçimsel analiz Jaume Guia ve Marlisa Ayu Trisia tarafından birlikte yürütülmüştür. İlk taslak Jaume Guia tarafından hazırlanmıştır. Gözden geçirme ve düzenleme ile görselleştirme iki yazar tarafından birlikte yapılmıştır. Her iki yazar yayımlanan sürümü okuyup onaylamıştır.

Yapay zekâ kullanım beyanı: Yazarlar makalenin hazırlanması sırasında analitik destek, organizasyon ve dil düzenleme amacıyla ChatGPT (GPT-5.6 Sol, OpenAI) kullandıklarını; çıktıyı kendilerinin gözden geçirip düzenlediklerini ve yayımlanan içeriğin sorumluluğunu üstlendiklerini açıklamıştır.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan etmektedir.

Yöntemsel yorum sınırı: Çalışmanın geliştirdiği turistik arzu edilirlik, kentsel birlikte yaşama ve birlikte yaşam odaklı yönetişim çerçevesi henüz doğrulanmış bir ölçüm ölçeği, bileşik indeks veya evrensel nedensel model değildir. Beş önerme daha sonraki boylamsal ve karşılaştırmalı ampirik çalışmalarla sınanmak üzere geliştirilmiş teorik önermelerdir.