Somali’de çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarının ḥimâyesi, tek bir ḳānûn metninden mürekkeb bir niẓâm değildir. Tedḳîḳin merkezinde bulunan ḥuḳūḳî taʿaddüd (legal pluralism), yazılı devlet ḥuḳūḳu, İslâm ḥuḳūḳu olarak Şerîʿat ve Somali’nin anʿanevî ḥuḳūḳu olan Xeer’in aynı ictimâʿî-ḥuḳūḳî sahada birlikte müʾessir olduğu tertîbi ifâde eder. Ahmed Kheir Osman ve Keyd Abdirahman Salad tarafından icrâ edilen tedḳîḳ, Somali’nin çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarına müteʿalliḳ dâḫilî ḥuḳūḳunu, müʾesseselerini ve beynelmilel ḥuḳūḳ ile münâsebetlerini doktriner ḥuḳūḳ tedḳîḳi usûliyle tetkîḳ etmektedir. Tedḳîḳin esâs netîcesi, mühim ḳānûn-ı esâsî ve ḳānûnî ḥimâyeler mevcûd olmakla beraber, bilḫâṣṣa “çocuḳ” mefhûmunun muḫtelif ḥuḳūḳ sahalarında aynı yaş ḥaddiyle taʿrîf edilmemesinin ve müteʿaddid ḥuḳūḳî niẓâmın tefsîr ve tatbîḳde âhenk mesâʾili doğurmasıdır.

2012 Somali Muvakkat Ḳānûn-ı Esâsî’sinin 29(8). maddesi çocuḳ mefhûmunu 18 yaşından aşağı şaḫıs olarak taʿrîf ederken, tedḳîḳde incelenen 1970 târîḫli Çocuḳ Maḥkemeleri ve Iṣlâḥ Evleri Ḳānûnu kendi tanzîm sahasında 14 yaşından aşağı olanları, 2025 Çocuḳ ʿAdâleti Ḳānûnu ise 15 yaşından aşağı olanları çocuḳ olarak ele almaktadır. 2025 İş Ḳānûnu yeniden 18 yaş ḥaddini istiʿmâl etmektedir. 1973 Medenî Ḳānûnu ise rüşdü 18 yaş ile irtibâtlandırır. Binâenaleyh aynı raḳamların muḫtelif ḥuḳūḳî maḳṣadları temsîl ettiği nazar-ı dikkate alınmadan bütün aḥkâmı tek bir “çocuḳluḳ yaşı” listesi şeklinde okumak yanıltıcı olabilir.

Tedḳîḳ ayrıca ḳānûn-ı esâsîde insan haysiyyeti, müsâvât, taʿlîm, ʿâile ḥayâtı ve çocuġun en yüksek menfaʿati umdelerini; 1975 ʿÂile Ḳānûnu’ndaki izdivâc, nafaḳa ve velâyet/ḥidâne tertîbâtını; iş ḥuḳūḳundaki çocuḳ emeği taḥdîdlerini; çocuḳ ʿadâletindeki ḥuḳūḳî muʿâvenet ve ḫuṣûṣî ḥimâye mekanizmalarını; çocuḳ refâhından mesʾûl müʾesseseleri ve beynelmilel insan ḥaḳları düzenlemelerini birlikte ele almaktadır.

En mühim tefsîr ḥaddi: Tedḳîḳ ḥuḳūḳ metinlerini ve neşredilmiş menbaʿları incelemektedir. Somali’de çocuḳların fiʿlî ḥayât şartları, maḥkemelerin ḳarâr performansı, müʾesseselerin muvaffaḳiyyet nisbeti veyâ çocuḳ ḥimâyesi ḫidmetlerinin ḥaḳîḳî saha tesiri yeni empirik maʿlûmât ile ölçülmemiştir. Binâenaleyh tedḳîḳ ḥuḳūḳî bünyeyi ve tatbîḳ mesâʾilini taḥlîl eder; memleket umûmundaki ḥaḳîḳî ḥimâye performansını kemiyetçe ölçmez.

1. Tedḳîḳin esâs mesʾelesi: Aynı çocuḳ niçin muḫtelif ḥuḳūḳ sahalarında muḫtelif yaş ḥadleriyle ḳarşılaşabilir?

Çocuḳ ḥaḳlarını ḥimâye eden bir ḥuḳūḳ niẓâmında ilk suʾallerden biri, ḥuḳūḳ nazarında kimin çocuḳ sayıldığıdır. Bu taʿrîf taʿlîm, çalışma, mesʾûliyyet-i cezâʾiyye, izdivâc, velâyet, ḥuḳūḳî temsîl ve çocuḳ ʿadâleti gibi birbirinden ayrı sahalarda doğrudan netîce doğurabilir.

Menbaʿ tedḳîḳin ortaya koyduğu esâs mesʾele, Somali ḥuḳūḳundaki bütün düzenlemelerin aynı yaş ḥaddini istiʿmâl etmemesidir. Ḳānûn-ı Esâsî ve bazı muʿâṣır ḳānûnlar 18 yaş ölçüsünü benimserken çocuḳ ʿadâletine müteʿalliḳ bazı düzenlemeler daha aşağı ḥadler istiʿmâl etmektedir.

Maʿa-mâ-fîh muḫtelif yaş aḥkâmı aynı ḥuḳūḳî suʾâle cevâb vermiyor olabilir. Meselâ mesʾûliyyet-i cezâʾiyyenin başlangıcı ile umûmî maʿnâda çocuḳ statüsünün nihâyete ermesi aynı mefhûm değildir. Kezâ izdivâc ehliyyeti, iş ḥuḳūḳu ḥimâyesi ve medenî ehliyyet ayrı ḥuḳūḳ sahalarıdır.

Bu sebeble menbaʿ tedḳîḳin mühim iḥsânlarından biri yalnız muḫtelif raḳamları sıralamak değil, bu farḳların ḥuḳūḳî tefsîr ve tatbîḳde doğurabileceği âhenk mesʾelesine nazar-ı dikkati celbetmektir.

Somali Ḥuḳūḳunda Çocuḳ Kimdir?

Menbaʿ tedḳîḳ, Somali ḥuḳūḳunda bütün mevzuʿât sahalarında aynı sûretde istiʿmâl edilen tek bir çocuḳ taʿrîfi bulunmadığını göstermektedir. 2012 Muvakkat Ḳānûn-ı Esâsî’sinin 29(8). maddesi 18 yaşından aşağı şaḫsı çocuḳ sayarken, 2025 İş Ḳānûnu da 18 yaş ḥaddini istiʿmâl etmektedir; buna muḳābil 2025 Çocuḳ ʿAdâleti Ḳānûnu kendi tanzîm sahasında 15 yaşından aşağı olanı, 1970 târîḫli evvelki çocuḳ ʿadâleti mevzuʿâtı ise 14 yaşından aşağı olanı çocuḳ olarak taʿrîf etmiştir. 1973 Medenî Ḳānûnu ise 18 yaşı rüşd ḥaddi olarak tanzîm etmektedir. Bu farḳlar aynı ḥuḳūḳî maḳṣada ḫidmet etmediğinden her yaş ḥükmü umûmî çocuḳ taʿrîfi gibi okunmamalıdır.

Bu cedveldeki en mühim tefrîḳ, çocuḳ taʿrîfi, rüşd, mesʾûliyyet-i cezâʾiyye ve izdivâc ehliyyeti mefhûmlarının birbirinin yerine istiʿmâl edilememesidir. Bir şaḫıs muʿayyen bir ḥuḳūḳ sahasında mesʾûliyyet-i cezâʾiyyeye tâbiʿ olabilirken başka bir ḥuḳūḳ sahasında hâlâ çocuḳ ḥimâyesi aḥkâmından istifâde edebilir.

Menbaʿ tedḳîḳ, 2012 Muvakkat Ḳānûn-ı Esâsî’sinin 18 yaş ölçüsünü ḳānûn-ı esâsî mertebesinde açık ve şâmil bir taʿrîf olarak görmektedir. Bununla beraber eski veyâ sektörel mevzuʿâtdaki muḫtelif ḥadlerin devam etmesi, tatbîḳde bütün müʾesseselerin kendiliğinden tek bir standarda göre hareket ettiği maʿnâsına gelmemektedir.

Ḥuḳūḳî Taʿaddüd Nedir ve Somali’de Çocuḳ Ḥaḳlarını Niçin Etkiler?

Ḥuḳūḳî taʿaddüd, aynı cemʿiyyetde birden ziyâde ḥuḳūḳî veyâ normatif niẓâmın birlikte müʾessir olmasıdır. Menbaʿ tedḳîḳ Somali niẓâmını yazılı devlet ḥuḳūḳu, Şerîʿat ve anʿanevî ḥuḳūḳ olan Xeer’in birlikte bulunduğu müteʿaddid bir yapı olarak taʿrîf eder. Bu yapı muḫtelif ḥuḳūḳî menbaʿların aynı ʿâile veyâ çocuḳ mesʾelesine muḫtelif mefhûm, yaş ölçüsü veyâ ḥal tarzıyla yaḳlaşabilmesi sebebiyle tefsîr, koordinasyon ve tatbîḳ mesâʾili doğurabilir; tedḳîḳ bu taʿaddüdün mevcûdiyyetini tek başına menfî saymamakta, esâs mesʾeleyi normların telîfi ve ḥaḳ ḥimâyesinin mütesâniḳ tatbîḳi olarak taʿrîf etmektedir.

2. Yazılı ḥuḳūḳ, Şerîʿat ve Xeer aynı şey değildir

Yazılı devlet ḥuḳūḳu, Ḳānûn-ı Esâsî, ḳānûnlar, ḳarârnâmeler ve devlet tarafından ḳabûl edilen sair resmî ḥuḳūḳî düzenlemelerden mürekkeptir.

Şerîʿat, İslâm ḥuḳūḳunun normatif çerçevesidir. Menbaʿ tedḳîḳde bilḫâṣṣa 1975 ʿÂile Ḳānûnu’nun açık ḥüküm bulunmayan hâllerde Şâfiʿî mezhebi doktrinlerine, Şerîʿatın umûmî umdelerine ve ictimâʿî ʿadâlet değerlendirmelerine mürâcaʿat ettiği belirtilmektedir.

Xeer, menbaʿ tedḳîḳin Somali anʿanevî ḥuḳūḳu için istiʿmâl ettiği aslî isimdir. Xeer’in mufassal normatif bünyesi maḳālede sistematik sûretde taḥlîl edilmemektedir; esâsen Somali ḥuḳūḳ niẓâmının müteʿaddid mâhiyyetinin üçüncü cüzʾü olarak ele alınmaktadır.

Binâenaleyh bu üç niẓâmı tamâmen aynı veyâ ḥuḳūḳ silsile-i merâtibinde müsâvî mevkide göstermek ṣaḥîḥ değildir. Tedḳîḳin esâs vurgusu, fiʿliyâtda çocuḳ ve ʿâile mesâʾilinin tefsîri esnâsında birden ziyâde normatif menbaʿın müʾessir olabilmesidir.

3. 1975 ʿÂile Ḳānûnu çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarını nasıl tanzîm etmektedir?

Menbaʿ tedḳîḳ, muʿâṣır Somali ʿâile ḥuḳūḳunun esâs yazılı menbaʿlarından biri olarak 1975 târîḫli 23 numaralı ʿÂile Ḳānûnu’nu ele almaktadır.

Tedḳîḳin naḳlettiğine göre ḳānûn izdivâcı er ile ḳadın arasında kurulan muḳāveleye müstenid bir birlik olarak taʿrîf eder ve zevceyne ḥaḳlar ile mükellefiyyetler tahmîl eder. Aynı ḥüküm ʿâilevî bünyenin cemʿiyyet için esâs bir müʾessese olduğunu ḳabûl etmektedir.

Maʿa-mâ-fîh maḳāle, ḳānûndaki müsâvât ifâdesinin tek başına ve siyâḳından müstaḳil okunamayacağını teʾkîd eder. Ḳānûnun 1. maddesi, açık düzenleme bulunmayan hâllerde Şâfiʿî mezhebi doktrinlerine, Şerîʿatın umûmî umdelerine ve ictimâʿî ʿadâlet değerlendirmelerine mürâcaʿatı öngören ḥuḳūḳî bir çerçeve olarak naḳledilmektedir.

Menbaʿ ayrıca 1975 ʿÂile Ḳānûnu’nun zevci ḫânenin ḥuḳūḳî reʾîsi olarak taʿrîf ettiğini belirtmektedir. Binâenaleyh ḳānûnun zevceyn arasında ḥaḳ ve vazîfelerden baḥsetmesi ile ʿâile içindeki ḥuḳūḳî rollerin tamâmen aynı veyâ mütenâẓır olması ayrı mesʾelelerdir.

4. İzdivâcın inʿiḳādı ve ṣıḥḥat şartları

Menbaʿ tedḳîḳe göre izdivâcın inʿiḳādında tarafların irâde beyânları mühimdir. Îcâb ve ḳabûlün iki şâhid ḥużûrunda beyân edilmesi ve ʿâile birliğinin resmen tanınması için tescîl edilmesi, tedḳîḳde 1975 ʿÂile Ḳānûnu’ndan naḳledilen unsurlardandır.

2012 Muvakkat Ḳānûn-ı Esâsî’sinin 28. maddesi de ʿâile münâsebetleri baḳımından mühimdir. Tedḳîḳ bu ḥükmü izdivâcı ʿâile ve cemʿiyyetin temellerinden biri ḳabûl eden, devlete ʿâileyi ḥimâye mükellefiyyeti yükleyen ve ana ile çocuḳların baḳımını ḫuṣûṣî ḥimâye sahası olarak taʿrîf eden ḳānûn-ı esâsî düzenleme şeklinde îzâḥ etmektedir.

Aynı ḳānûn-ı esâsî çerçevede çocuġun ebeveyn baḳımına, taʿlîme ve irşâda erişmesi ile müdâfaʿasız çocuḳların ḫuṣûṣî ḥimâyesi ele alınmaktadır. İzdivâcın ṣıḥḥati baḳımından tarafların serbest rıżâsı da menbaʿda ḳānûn-ı esâsî şartlardan biri olarak naḳledilmektedir.

5. Nafaḳa neleri şâmildir?

Menbaʿ maḳālede nafaḳa yalnız para tediyyesi maʿnâsında dar bir mefhûm olarak ele alınmamaktadır. 1975 ʿÂile Ḳānûnu’na dâʾir îzâḥda nafaḳa; maddî muʿâvenet, libâs, mesken, ḫidmetler, çocuġun terbiyesi ve ṭıbbî baḳım gibi ʿâile refâhına müteʿalliḳ esâs unsurları şâmil bir mükellefiyyet olarak sunulmaktadır.

Tedḳîḳin naḳlettiği düzenlemeye göre zevceyn ḫânenin maʿîşetine kendi imkânları nisbetinde iştirâk eder. Taraflardan biri iştirâk edemediğinde diğer tarafın mesʾûliyyeti tevessuʿ edebilir.

İḫtilâf veyâ nafaḳa mükellefiyyetinin îfâ edilmemesi hâlinde maḥkemenin müdâḫale ederek lâzım gelen tertîbi yapabilmesi, ʿâile ḥuḳūḳundaki mükellefiyyetlerin yalnız aḫlâḳî değil ḥuḳūḳen icrâ edilebilir olmasını istihdâf eden unsur olarak ele alınmaktadır.

6. Velâyet ve baḳım aḥkâmı

Menbaʿ, 1975 ʿÂile Ḳānûnu’ndaki çocuḳ baḳımı ve velâyet/ḥidâne aḥkâmını da tafṣîlen münâḳaşa etmektedir.

Maḳālenin naḳlettiğine göre 62. madde, ananın çocuġun ilk devre baḳımındaki rolünü ve münâsib bir bedel bulunmadığında emzirme mükellefiyyetini ele almaktadır.

64. madde dâʾiresinde tedḳîḳ, ananın erkek çocuḳ üzerindeki velâyet/ḥidâne ḥaḳḳının 10 yaşına, ḳız çocuḳ üzerindeki ḥaḳḳının 15 yaşına ḳadar tanzîm edildiğini naḳletmektedir. Vefât veyâ ḥuḳūḳî mâniʿ gibi hâllerde baḳım mesʾûliyyetinin babaya veyâ başka bir aḳrabaya intikāli ve maḥkemenin müşahhas vazʿiyyete göre ḳarâr vermesi mümkündür.

72. madde ise çocuġun yanında bulunmayan ebeveynin çocuḳla görüşmesi ve muʿayyen şartlarda muvakkat baḳım münâsebetini muhâfaẓa etmesine müteveccih düzenleme olarak ele alınmaktadır.

Bu yaş ḥadleri, Ḳānûn-ı Esâsî’deki umûmî çocuḳ taʿrîfiyle aynı vazîfeyi görmez. Bunlar muʿayyen ʿâile ḥuḳūḳu münâsebetlerindeki velâyet ve baḳım müddetlerine müteʿalliḳdir.

Çocuġun En Yüksek Menfaʿati Umdesi Ne Maʿnâya Gelir?

Çocuġun en yüksek menfaʿati umdesi, çocuğa müteʿalliḳ ḥuḳūḳî veyâ idârî bir ḳarâr verilirken çocuġun ḥimâyesi, refâhı, haysiyyeti ve inkişâfının ḳarârın merkezindeki esâs değerlendirmelerden biri olması lâzım geldiğini ifâde eder. Menbaʿ tedḳîḳ bu umdeyi hem 2012 Muvakkat Ḳānûn-ı Esâsî’sinin çocuḳ ḥaḳları aḥkâmı hem 2025 Çocuḳ ʿAdâleti Ḳānûnu ve beynelmilel çocuḳ ḥaḳları standardları baḳımından merkezî bir ḥimâye umdesi olarak ele almaktadır; umde, yetişkinlerin veyâ müʾesseselerin terciḥlerini kendiliğinden çocuġun menfaʿati saymak maʿnâsına gelmez.

7. 2012 Muvakkat Ḳānûn-ı Esâsî’sindeki çocuḳ ḥaḳları

Menbaʿ tedḳîḳin ḳānûn-ı esâsî taḥlîlinde insan haysiyyeti ve müsâvât, çocuḳ ḥaḳlarının esâs ḥuḳūḳî zemîni olarak ele alınmaktadır.

8. 2025 Çocuḳ ʿAdâleti Ḳānûnu neyi değiştirmiştir?

Menbaʿ tedḳîḳe göre 2025 Çocuḳ ʿAdâleti Ḳānûnu, evvelki çocuḳ ʿadâleti mevzuʿâtındaki 14 yaş altı taʿrîfini 15 yaş altına tevsiʿ etmiştir. Müdeḳḳiḳler bunu maḥdûd lâkin dikkate şâyân bir tebeddül olarak tefsîr etmektedir.

Ḳānûn ayrıca yaşın vesîḳalarla emîn sûretde taʿyîn edilemediği hâllerde Çocuḳ Maḥkemesi’nin ṭıbbî değerlendirmeye mürâcaʿat edebilmesini öngören bir yaş taʿyîn mekanizması ihtivâ etmektedir.

Menbaʿ, 2025 düzenlemesinin çocuğa müteʿalliḳ ʿadlî ve idârî muʿâmelelerde çocuġun en yüksek menfaʿatine evveliyyet verilmesini ve çocuğa refâhı, haysiyyeti ve inkişâfına münâsib muʿâmele edilmesini lâzım gördüğünü belirtmektedir.

17. madde dâʾiresinde tevkîf olunan veyâ ʿadlî sürece dâḫil olan çocuḳların meccânî ḥuḳūḳî temsîl ḥaḳḳı hakkında iḫbâr edilmesi de tedḳîḳde mühim temînât olarak ele alınmaktadır.

Çocuġun ebeveyn, velî, ḥuḳūḳ müşâviri veyâ tercümân desteğiyle sürece iştirâk edebilmesi, çocuḳ ʿadâletinin yetişkin cezâ ʿadâletinden tefrîḳi baḳımından mühimdir.

9. Mesʾûliyyet-i cezâʾiyye ile çocuḳ statüsü niçin aynı değildir?

Menbaʿ tedḳîḳ Somali Cezâ Ḳānûnu’nun 14 yaşla alâḳalı mesʾûliyyet-i cezâʾiyye ḥaddini ele almaktadır. Lâkin mesʾûliyyet-i cezâʾiyyenin başlayabileceği bir yaşın bulunması, şaḫsın sair ḥuḳūḳ sahalarında artık çocuḳ olarak ḥimâye edilmeyeceği maʿnâsına gelmez.

Bu tefrîḳ ḥuḳūḳ taʿlîmi baḳımından ehemmiyyetlidir. Mesʾûliyyet-i cezâʾiyye, şaḫsın cezâ ḥuḳūḳunda fiʿillerinden hangi şartlarda mesʾûl tutulabileceğini taʿyîn eder. Çocuḳ statüsü ise taʿlîm, çalışma, ʿâile, ictimâʿî ḥimâye ve beynelmilel çocuḳ ḥaḳları dâḫil daha vâsiʿ bir ḥuḳūḳî sahayı şâmil olabilir.

Binâenaleyh Cezâ Ḳānûnu’ndaki yaş ḥaddini Ḳānûn-ı Esâsî’nin 18 yaş altı çocuḳ taʿrîfinin doğrudan bedeli gibi okumak ṣaḥîḥ değildir.

10. 2025 İş Ḳānûnu çocuḳ emeğini nasıl ele almaktadır?

Menbaʿ tedḳîḳe göre 2025 Somali İş Ḳānûnu, 18 yaşına ulaşmamış şaḫısları çocuḳ olarak taʿrîf etmekte ve çocuḳların çalışma ḥayâtına iştirâkini ḫuṣûṣî ḥimâye aḥkâmına bağlamaktadır.

Tedḳîḳin naḳlettiği 125. madde, 13-15 yaş arasındaki çocuḳların yalnız muʿayyen ḫafîf işlerde çalışabilmesine dâʾir taḥdîdler ihtivâ etmektedir.

Memnûʿ yaşın altında çocuḳ çalıştırılması veyâ çocuḳların mevzuʿâtın menʿ ettiği işlerde çalıştırılması baḳımından mesʾûliyyet aḥkâmı bulunduğu da tedḳîḳde belirtilmektedir.

Bu çerçeve çocuḳ emeğinin tamâmının aynı ḥuḳūḳî ḳategoriye girmediğini göstermektedir. Ḫafîf iş, tehlikeli iş, cebrî çalışma ve iḳtiṣâdî istismâr gibi mefhûmların ḥuḳūḳî mâhiyyetleri birbirinden ayrıdır.

11. Müsellaḥ çatışma ve çocuḳların ḥimâyesi

Menbaʿ tedḳîḳ Somali Millî Sivilleri Ḥimâye Siyâseti’ni de çocuḳların ḥimâyesi baḳımından ele almaktadır.

Tedḳîḳde siyâset, müsellaḥ çatışma ve ʿaskerî ʿameliyyâtda çocuḳlar dâḫil müdâfaʿasız zümrelerin ḥimâyesiyle irtibâtlandırılmıştır. Çocuḳların müsellaḥ gruplarca veyâ ʿameliyyâtla alâḳalı sûretde ʿaskere alınması, istismâr edilmesi ve sair zarar şekilleri ḫuṣûṣî ḥimâye sahaları arasında îzâḥ edilmektedir.

Menbaʿ ayrıca 4 Aralıḳ 2025 târîḫinde Vükelâ Meclisi’nin 1949 Cenevre Muʿâhedelerinin İlâve Protokollerini taṣdîḳ ettiğini bildirmektedir.

Bu fasıl, ʿâile ḥuḳūḳu veyâ çocuḳ ʿadâletindeki yaş taʿrîflerinden farklı olarak beynelmilel insânî ḥuḳūḳ ve sivillerin müsellaḥ çatışmada ḥimâyesi bağlamına dâʾirdir.

12. Çocuḳların ḥimâyesinde hangi müʾesseseler rol almaktadır?

Tedḳîḳ çocuḳ ḥimâyesini yalnız ḳānûnlardan mürekkeb bir niẓâm olarak görmemektedir. Ḥuḳūḳ ḳavâʿidini tatbîḳ edecek maḥkemeler, żabıṭa birimleri ve refâh müʾesseseleri de ḥimâye niẓâmının cüzʾüdür.

13. Analar ve Çocuḳlar Refâhı ʿÂlî Meclisi

Menbaʿ tedḳîḳ, 24 Hazîrân 1984 târîḫli 22 numaralı Ḳānûnla teʾsîs edilen Analar ve Çocuḳlar Refâhı ʿÂlî Meclisi’ni çocuḳ ve ʿâile refâhıyla alâḳalı mühim bir müʾessesâtî yapı olarak incelemektedir.

Tedḳîḳe göre Meclis’in vazîfeleri yalnız muʿâvenet sunmakla maḥdûd değildir. Devlet siyâsetleri ve terakkî stratejileri hakkında tavṣiye vermek, program taṣarlamak ve tatbîḳ etmek, ḥuḳūḳî ve tanzîmî tedbîrler teklif etmek, taʿlîm faʿâliyyetlerini koordinasyon etmek ve alâḳalı devlet ve gayr-i devlet müʾesseselerini murâḳabe etmek gibi vazîfeler de zikredilmektedir.

Tedḳîḳ, Meclis’in çocuḳ refâhı ve rehabilitasyon müʾesseselerini desteklemek, tedḳîḳ ve maʿlûmât cemʿi, bölgesel ve beynelmilel çerçevelerle münâsebet kurmak ve menbaʿ inkişâf ettirmek gibi vazîfelerini de teʾsîs mevzuʿâtından hareketle îzâḥ etmektedir.

Bu îzâḥlar müʾessesenin ḥuḳūḳî vazîfe taʿrîfini gösterir. Tedḳîḳde müʾessesenin bu vazîfeleri hangi muvaffaḳiyyet derecesiyle îfâ ettiğini ölçen saha değerlendirmesi yoktur.

14. Somali Çocuḳları İnkişâf Teşkîlâtı

Menbaʿ, Şubat 1986 târîḫli 3 numaralı Ḳānûnla teşkîl edilen Somali Çocuḳları İnkişâf Teşkîlâtı’nı da incelemektedir.

Tedḳîḳin beyânında bu yapı ḥuḳūḳî şahsiyyete mâlik bir devlet müʾessesesi olarak çocuḳların refâh ve inkişâfını desteklemeyi, aynı zamanda ebeveyn veyâ velîlerle irtibâtlı ictimâʿî destek usûlünü ḳuvvetlendirmeyi maḳṣad edinmektedir.

Bu usûl çocuḳ ḥimâyesini yalnız çocuğa müdâḫale eden müstaḳil bir niẓâm değil, çocuġun baḳım muhîti ve ʿâile ḳudretiyle irtibâtlı ictimâʿî ḥuḳūḳ sahası olarak görmektedir.

15. Beynelmilel ḥuḳūḳ niçin mühimdir?

Beynelmilel ve bölgesel insan ḥaḳları vesîḳaları, çocuḳların yalnız ʿâile içindeki baḳım nesneleri değil, kendilerine mahsûs ḥaḳlara mâlik ferdler olarak ele alınmasını sağlayan standardlar vazʿ etmektedir.

Menbaʿ tedḳîḳ, Birleşmiş Milletler Çocuḳ Ḥaḳlarına Dâʾir Muʿâhedesi, Medenî ve Siyâsî Ḥaḳlara Dâʾir Beynelmilel Misâḳ, İḳtiṣâdî, İctimâʿî ve Kültürel Ḥaḳlara Dâʾir Beynelmilel Misâḳ, Engellilerin Ḥaḳlarına Dâʾir Muʿâhede ve İşkenceye Ḳarşı Muʿâhede gibi vâsıtaları Somali’de çocuḳ ve ʿâile ḥimâyesiyle irtibâtlı olarak münâḳaşa etmektedir.

Tedḳîḳ CEDAW’ı da bu listede Somali’nin taraf olduğu muʿâhedeler arasında göstermektedir. Lâkin Verianla’nın cârî resmî ḥuḳūḳî statü kontrolünde 2026 târîḫli BM materyalleri Somali’nin CEDAW’ı henüz taṣdîḳ etmediğini göstermektedir. Binâenaleyh CEDAW aşağıda çocuḳ ve ʿâile ḥaḳları baḳımından alâḳalı beynelmilel ḥuḳūḳ standardı olarak îzâḥ edilmekte, Somali’nin ḳaṭʿî taraflıḳ statüsü olarak sunulmamaktadır.

16. Çocuḳ Ḥaḳlarına Dâʾir Muʿâhede’nin esâs usûlü

Birleşmiş Milletler Çocuḳ Ḥaḳlarına Dâʾir Muʿâhedesi (Convention on the Rights of the Child, CRC), çocuḳların müstaḳil ḥaḳ ṣâḥibleri olduğunu ḳabûl eden beynelmilel insan ḥaḳları muʿâhedesidir.

Menbaʿ tedḳîḳ CRC dâʾiresinde çocuġun en yüksek menfaʿati umdesini, ʿâile muhîtinin ehemmiyyetini, ebeveyn mesʾûliyyetini, çocuġun ʿâilesiyle münâsebetinin ḥimâyesini ve devletin ebeveyne çocuḳ terbiyesi vazîfelerinde münâsib destek sağlamasını öne çıḳarmaktadır.

Şiddet, istismâr, iḳtiṣâdî sömürü, çocuḳ emeği ve sair muzır tatbîḳlere ḳarşı ḥimâye de tedḳîḳde CRC’nin merkezî vazîfelerinden biri olarak ele alınmıştır.

Çocuġun ḥayât, beḳā ve inkişâf ḥaḳḳı; isim, tâbiʿiyyet ve efkârını beyân ḥaḳḳı; ṣıḥḥat, gıdâ, temiz su ve taʿlîm gibi esâs ḫidmetlere erişim de menbaʿda îzâḥ edilen ḥaḳ zümreleri arasındadır.

17. ICCPR çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarıyla nasıl alâḳalıdır?

Medenî ve Siyâsî Ḥaḳlara Dâʾir Beynelmilel Misâḳ (ICCPR), ʿâileyi cemʿiyyetin esâs birimi olarak ḥimâye eden ve çocuḳlar baḳımından ḫuṣûṣî ḥimâye mükellefiyyetleri ihtivâ eden beynelmilel insan ḥaḳları vesîḳasıdır.

Menbaʿ tedḳîḳ ICCPR’nin ʿâile ḥayâtı, zevceynin ḥaḳ ve mesʾûliyyetleri, çocuḳların tefrîḳe uğramadan ḫuṣûṣî ḥimâye görmesi, tevellüd tescîli, isim ve tâbiʿiyyet ile ḫuṣûṣî ḥayât ve ʿâile ḥayâtına keyfî müdâḫaleye ḳarşı ḥimâye aḥkâmını münâḳaşa etmektedir.

Bu ḥimâye sahaları ʿâile ḥuḳūḳundan ayrı değildir; lâkin bütün ʿâile münâzaʿalarının doğrudan ICCPR tarafından tafṣîlen ḥalledildiği maʿnâsına da gelmez. Misâḳ devletlere esâs insan ḥaḳları mükellefiyyetleri yükler.

18. ICESCR’nin ʿâile ve çocuḳ baḳımından rolü

İḳtiṣâdî, İctimâʿî ve Kültürel Ḥaḳlara Dâʾir Beynelmilel Misâḳ (ICESCR), ʿâile ve çocuḳların ictimâʿî ve iḳtiṣâdî şartlarını insan ḥaḳları çerçevesinde ele almaktadır.

Menbaʿ tedḳîḳde ʿâileye vâsiʿ ḥimâye sağlanması, izdivâcın serbest rıżâya müstenid olması, anaların velâdetden evvel ve sonra ḥimâyesi ve çocuḳların iḳtiṣâdî ve ictimâʿî istismârdan ḥimâyesi öne çıḳarılmaktadır.

Çocuḳ ṣıḥḥati, ṣağlam inkişâf, taʿlîm ve ʿâilenin kâfî maʿîşet seviyesi; gıdâ, libâs ve mesken gibi sahalarla birlikte değerlendirilmektedir.

Bu ḥaḳlar yalnız çocuḳ ḥimâyesi müʾesseselerinin vazîfeleri değil, daha vâsiʿ ictimâʿî devlet mükellefiyyetleriyle irtibâtlıdır.

19. CEDAW niçin tedḳîḳde ʿâile ḥaḳlarıyla irtibâtlandırılmıştır?

Ḳadınlara Ḳarşı Her Türlü Tefrîḳin İzâlesi Muʿâhedesi (CEDAW), ʿâile münâsebetlerindeki tefrîḳin izâlesi, ebeveyn mesʾûliyyetleri ve ḳadınların ḥuḳūḳî statüsü baḳımından çocuḳ ve ʿâile refâhıyla irtibâtlı beynelmilel standardlar ihtivâ etmektedir.

Menbaʿ tedḳîḳ bilḫâṣṣa ebeveynin çocuḳlarıyla alâḳalı ḥaḳ ve mesʾûliyyetlerinde çocuġun en yüksek menfaʿatinin gözetilmesi, vesâyet ve evlâd edinme gibi ḥuḳūḳî münâsebetler ve çocuḳ izdivâcının bâtıl sayılmasına müteveccih düzenlemeler üzerinde durmaktadır.

Statü taḥḳîḳ notu: Menbaʿ maḳāle CEDAW’ı Somali’nin taraf olduğu muʿâhedeler arasında saymaktadır; Verianla’nın 2026 târîḫli resmî BM materyalleriyle yaptığı kontrol ise Somali’nin CEDAW’ı henüz taṣdîḳ etmediğini göstermektedir. Binâenaleyh muʿâhedenin normatif muhtevâsı ile Somali baḳımından taraflıḳ statüsü birbirinden tefrîḳ edilmiştir.

20. Engelli çocuḳların ve ʿâilelerin ḥimâyesi

Engellilerin Ḥaḳlarına Dâʾir Muʿâhede (CRPD), engelli çocuḳların sair çocuḳlarla müsâvî ḥaḳ ṣâḥibleri olduğunu ve ʿâile ḥayâtında tefrîḳe uğramamaları lâzım geldiğini ḳabûl eden beynelmilel çerçevedir.

Menbaʿ tedḳîḳ CRPD’nin çocuḳlar baḳımından müsâvât, ʿâile birliğinin ḥimâyesi, ebeveyn ḥaḳları, ṣıḥḥat ve taʿlîm ḫidmetlerine erişim ile cemʿiyyet içinde yaşama ḥaḳḳı gibi sahalarını teʾkîd etmektedir.

Bu usûl, engelli çocuġun yalnız baḳım iḥtiyâcı üzerinden değil, müstaḳil ḥaḳ ṣâḥibi olarak ele alınmasını lâzım gören ḥaḳ esâslı modeli desteklemektedir.

21. İşkenceye Ḳarşı Muʿâhede’nin çocuḳ ḥimâyesiyle münâsebeti

İşkenceye Ḳarşı Muʿâhede (CAT), işkence ve ağır sûʾ-i muʿâmeleye ḳarşı muṭlaḳ mâhiyyetde ḥimâye sağlayan beynelmilel insan ḥaḳları çerçevesidir.

Menbaʿ tedḳîḳ muʿâhedenin çocuḳlar baḳımından bilḫâṣṣa cismanî tamâmiyyet, insan haysiyyeti, sûʾ-i muʿâmele memnûʿiyyeti ve ḥuḳūḳî mürâcaʿat yolları cihetinden ehemmiyyetini îzâḥ etmektedir.

CAT bir ʿâile ḳānûnu değildir. Çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarıyla münâsebeti, çocuḳların bilḫâṣṣa tevkîf, müʾessese baḳımı veyâ devlet ḳudretinin istiʿmâl edildiği sair muhîtlerde ağır sûʾ-i muʿâmeleye ḳarşı ḥimâyesinden neşʾet etmektedir.

22. Beynelmilel Çalışma Teşkîlâtı muʿâhedeleri

Menbaʿ tedḳîḳ Somali’nin 26 Beynelmilel Çalışma Teşkîlâtı muʿâhedesini taṣdîḳ ettiğini belirtmekte ve menbaʿ listesinin nihâyetinde münteḫab altı ILO muʿâhedesini ayrıca göstermektedir.

Bu altı muʿâhedenin tamâmı yalnız çocuḳ ḥuḳūḳuna mahsûs değildir. Tedḳîḳ bunları çalışma ḥaḳḳı, iḳtiṣâdî emniyyet ve çocuḳ emeğinin menʿi üzerinden çocuḳ ve ʿâile refâhıyla irtibâtlandırmaktadır.

23. Afrika Çocuḳ Ḥaḳları ve Refâhı Şartı

Afrika Çocuḳ Ḥaḳları ve Refâhı Şartı (African Charter on the Rights and Welfare of the Child, ACRWC), Afrika ḳıṭʿasındaki çocuḳ ḥaḳlarına mahsûs bölgesel insan ḥaḳları vesîḳasıdır.

Menbaʿ tedḳîḳ Somali’nin Şartı Teşrîn-i evvel 2025’de taṣdîḳ ettiğini ve 52. Afrika taraf devleti olduğunu belirtmektedir.

Resmî statü taḥḳîḳ notu: Cârî ACERWC sicillerinde Somali’nin taṣdîḳ târîḫi 4 Nisan 2026 olarak gösterilmektedir. Binâenaleyh Verianla beyânında menbaʿ maḳāledeki Teşrîn-i evvel 2025 târîḫi ḳaṭʿî ḥuḳūḳî statü olarak istiʿmâl edilmemiştir.

Şartın tedḳîḳdeki ehemmiyyeti, çocuḳların taʿlîm, ṣıḥḥat, istismâr ve ihmâlden ḥimâye ḥaḳlarının Afrika’nın bölgesel insan ḥaḳları niẓâmında ayrıca temînât altına alınmasıdır.

Tedḳîḳin Usûli ve Netîceleri

Doktriner Ḥuḳūḳ Tedḳîḳi Bu Çalışmada Neyi İnceler?

Doktriner ḥuḳūḳ tedḳîḳi, ḥuḳūḳ ḳavâʿidini, ḳānûn-ı esâsî ve ḳānûn aḥkâmını, muʿâhedeleri, ḥuḳūḳî müʾesseseleri ve bunlar arasındaki normatif münâsebetleri ḥuḳūḳ metinleri üzerinden muntazam sûretde inceleyen tedḳîḳ usûlidir. Bu tedḳîḳde usûl, Somali çocuḳ ve ʿâile ḥuḳūḳuna müteʿalliḳ birincil ḥuḳūḳ menbaʿlarıyla beynelmilel ve bölgesel vesîḳaların ve ikincil literatürün birlikte tefsîrine müsteniddir; anket, mülâḳāt, tecrübe veyâ kemiyetî istatistik taḥlîli yapılmamıştır.

24. Tedḳîḳde istiʿmâl edilen birincil ḥuḳūḳ menbaʿları

Maḳālenin nihâyetinde verilen ḥuḳūḳî menbaʿ envanteri, tedḳîḳin hangi düzenlemeleri esâs aldığını göstermektedir.

25. Tedḳîḳin beynelmilel ve bölgesel menbaʿları

Tedḳîḳ ayrıca Birleşmiş Milletler insan ḥaḳları muʿâhedelerini, ILO muʿâhedelerini ve Afrika bölgesel çocuḳ ḥaḳları çerçevesini değerlendirmektedir.

Bu usûl, dâḫilî ḥuḳūḳun yalnız kendi aḥkâmı içinde değil, devletin beynelmilel mükellefiyyetleri ve beynelmilel insan ḥaḳları standardlarıyla münâsebeti içinde tefsîrini istihdâf etmektedir.

Maʿa-mâ-fîh maḳāle sistematik literatür taraması değildir. Menbaʿda veri tabanı arama stratejisi, idḫâl-iḫrâc ölçüleri, vesîḳa sayısı veyâ müstaḳil kodlama protokolü rapor edilmemektedir.

Binâenaleyh ikincil literatürün hangi şâmil intiḫâb usûliyle teşkîl edildiği tam olarak yeniden üretilemez.

26. Tedḳîḳin başlıca netîcesi: Çok tabaḳalı lâkin âhenksiz bir ḥimâye niẓâmı

Tedḳîḳe göre Somali’de çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarının ḥimâyesi için ḳānûn-ı esâsî, ḳānûnî, müʾessesâtî, beynelmilel ve bölgesel unsurlardan mürekkeb çok tabaḳalı bir ḥuḳūḳî çerçeve mevcûddur.

Mesʾele ḥimâye normlarının tamâmen yokluğu değildir. Esâs mesʾele, normların birbiriyle her zaman aynı taʿrîfi ve aynı ḥuḳūḳî usûlü istiʿmâl etmemesi ve tatbîḳ müʾesseselerinin bu farḳlarla ḳarşılaşabilmesidir.

Bilḫâṣṣa çocuḳ yaşına müteʿalliḳ farḳlılık, müdeḳḳiḳlerin ḥuḳūḳî telîf teklifinin merkezindedir.

27. Ḳānûn-ı esâsî 18 yaş taʿrîfi niçin mühimdir?

Menbaʿ tedḳîḳ Ḳānûn-ı Esâsî’nin 29(8). maddesindeki 18 yaş altı çocuḳ taʿrîfini, dâḫilî ḥuḳūḳ silsile-i merâtibindeki en yüksek normatif standardın sağladığı müşterek ölçü olarak değerlendirmektedir.

Bununla beraber Ḳānûn-ı Esâsî’deki taʿrîfin mevcûdiyyeti, daha eski veyâ sektörel ḳānûnlardaki muḫtelif yaş aḥkâmının tatbîḳde kendiliğinden ortadan ḳalḳtığını göstermemektedir.

Müdeḳḳiḳlerin telîf teklifi, tam da bu ḳānûn-ı esâsî standard ile sektörel düzenlemeler arasındaki farḳın izâlesine müteveccihtir.

28. Ḥuḳūḳî telîf ne maʿnâya gelir?

Ḥuḳūḳî telîf, bütün ḥuḳūḳ sahalarını tek bir ḳānûna taḥvîl etmek maʿnâsına gelmez. Tedḳîḳdeki teklif, bilḫâṣṣa çocuḳ taʿrîfi ve çocuḳ ḥimâyesi temînâtı gibi esâs mesâʾilde birbiriyle teʿâruż eden veyâ muḫtelif netîceler doğuran aḥkâm arasında daha mütesâniḳ bir ḥuḳūḳî standard teşkîl edilmesidir.

Müdeḳḳiḳler yalnız mevzuʿât taʿdîlini kâfî görmemektedir. Müʾessesâtî ḳudret, tatbîḳ ve icrâ mekanizmaları ile muḫtelif ḥuḳūḳ niẓâmları arasındaki koordinasyon da teklifler arasındadır.

29. Müʾessesâtî ḳudret mesʾelesi

Menbaʿ netîceleri, ḥuḳūḳî ḥaḳların metinlerde bulunmasının tatbîḳi tek başına temîn etmediğini ileri sürmektedir.

Çocuḳ maḥkemeleri, polis ve çocuḳ refâhından mesʾûl müʾesseselerin kâfî menbaʿ, iḫtiṣâṣ ve koordinasyona mâlik olması ḥaḳların fiʿlen tatbîḳi baḳımından mühim görülmektedir.

Lâkin tedḳîḳ bu müʾesseselerin bütçesini, meʾmûr sayısını, dosya netîcelerini veyâ ḫidmet alan çocuḳ sayısını taḥlîl etmemektedir.

Binâenaleyh “müʾessesâtî ḳudret zaʿfı” menbaʿın ḥuḳūḳî ve literatüre müstenid değerlendirmesidir; bu maḳālede üretilmiş kemiyetî müʾessese performans göstergesi değildir.

30. Tatbîḳ ve icrâ boşluğu

Menbaʿ tedḳîḳ çocuḳ istismârı, iḳtiṣâdî sömürü, çocuḳ emeği ve erken izdivâc gibi muḫâṭaraların ḥuḳūḳî düzenlemelere rağmen ehemmiyyetini muhâfaẓa ettiğini ileri sürmektedir.

Bu sebeble müdeḳḳiḳler yalnız yeni norm vazʿ etmek yerine mevcûd ḳavâʿidin tatbîḳ ve murâḳabesinin ḳuvvetlendirilmesini teklif etmektedir.

Bilḫâṣṣa tehlikeli çocuḳ emeği ve çocuḳların istismârı baḳımından kontrol ve icrâ mekanizmalarının inkişâfı netîce faslının başlıca teklifleri arasındadır.

Maʿa-mâ-fîh tedḳîḳ, mezkûr ihlâllerin millî yaygınlıḳ nisbetlerini kendi veri kümesiyle ḥesâb etmemiştir.

31. Ḥuḳūḳ niẓâmları arasında koordinasyon

Yazılı devlet ḥuḳūḳu, Şerîʿat ve Xeer’in birlikte müʾessir olduğu bir niẓâmda yalnız bir ḥuḳūḳ metninin taʿdîli bütün münâzaʿaları ḥalletmeyebilir.

Tedḳîḳ bu sebeble muḫtelif ḥuḳūḳî yapılar arasındaki koordinasyonun ḳuvvetlendirilmesini teklif etmektedir.

Bu teklif bilḫâṣṣa esâs çocuḳ ḥaḳlarının muḫtelif ḳarâr mekanizmalarında birbirinden tamâmen ayrı sûretlerde tatbîḳini menʿ etmeyi istihdâf etmektedir.

Lâkin maḳāle, bu koordinasyonun tatbîḳ edileceği mufassal müʾessesâtî model veyâ bağlayıcı yeni bir ḳānûn lâyiḥası sunmamaktadır.

32. Beynelmilel mükellefiyyetlerin tatbîḳi

Müdeḳḳiḳler Somali dâḫilî ḥuḳūḳunun beynelmilel ve bölgesel insan ḥaḳları standardlarıyla daha ḳuvvetli sûretde telîf edilmesini teklif etmektedir.

Bu teklif, bir beynelmilel muʿâhedenin yalnız taṣdîḳinin çocuḳların gündelik ḥayâtındaki mesâʾili kendiliğinden ḥalletmediği faraziyesine müsteniddir. Beynelmilel mükellefiyyetlerin dâḫilî ḥuḳūḳda, idârede, maḥkemelerde ve ḥimâye mekanizmalarında tatbîḳi lâzımdır.

Menbaʿ bunun için ḥuḳūḳî telîfin yanında müʾessesâtî taʿlîm, tatbîḳ, murâḳabe ve umûmî şuʿûra ehemmiyyet vermektedir.

33. Tedḳîḳin ḳuvvetli cihetleri

Tedḳîḳin ḳuvvetli cihetlerinden biri, çocuḳ ve ʿâile ḥaḳlarını yalnız tek bir ḳānûn üzerinden ele almamasıdır. Ḳānûn-ı Esâsî, ʿâile ḥuḳūḳu, iş ḥuḳūḳu, cezâ ḥuḳūḳu, çocuḳ ʿadâleti, medenî ḥuḳūḳ, müʾesseseler ve beynelmilel ḥuḳūḳ arasında râbıṭa kurmaktadır.

Bilḫâṣṣa çocuḳ taʿrîfindeki muḫtelif yaş ḥadlerini aynı tedḳîḳ çerçevesine taşımak, ḥuḳūḳî âhenksizliğin anlaşılmasını kolaylaştırmaktadır.

Tedḳîḳ ayrıca çocuḳ ḥaḳlarını ʿâile münâsebetlerinden ayırmamakta; nafaḳa, baḳım, velâyet, ebeveyn mesʾûliyyeti ve ʿâile refâhıyla birlikte ele almaktadır.

Beynelmilel ve Afrika bölgesel ḥuḳūḳ çerçevelerinin incelenmesi de dâḫilî ḥuḳūḳ ile daha vâsiʿ insan ḥaḳları standardları arasındaki münâsebetin görünür hâle gelmesini sağlamaktadır.

34. Tedḳîḳin usûlî ḥudûdları

Birinci ḥad: Tedḳîḳ doktriner ve vesâʾiḳîdir. Çocuḳlar, ʿâileler, ḥâkimler, żabıṭa meʾmûrları veyâ devlet müʾesseseleriyle yeni saha tedḳîḳi yapılmamıştır.

İkinci ḥad: Muʿayyen sayıda maḥkeme ḳarârından mürekkeb sistematik bir içtihâd veri kümesi rapor edilmemektedir.

Üçüncü ḥad: İkincil literatür için mufassal ve yeniden üretilebilir bir sistematik tarama protokolü verilmemiştir.

Dördüncü ḥad: Menbaʿçada bazı râbıṭalar müʾellif bilgisayarındaki mahallî file:///C:/... yollarıdır. Bu hâl bazı ikincil menbaʿların ḳārî tarafından yeniden bulunmasını güçleştirmektedir.

Beşinci ḥad: Müʾesseselerin ḥaḳîḳî tatbîḳ ḳudreti kemiyetçe ölçülmemiştir. Müʾessese sayısı, bütçe, personel, işlem müddeti, daʿvâ netîcesi veyâ ḫidmet tesiri gibi performans göstergeleri sunulmamaktadır.

Altıncı ḥad: Menbaʿda bazı beynelmilel ḥuḳūḳ statüsü maʿlûmâtı cârî resmî sicillerle mutâbıḳ değildir. CEDAW taraflıḳ vazʿiyyeti ve Afrika Çocuḳ Ḥaḳları ve Refâhı Şartı’nın Somali baḳımından taṣdîḳ târîḫi bunların başlıca misâlleridir.

35. Tedḳîḳin desteklediği ve isbât etmediği netîceler

36. Menbaʿ içindeki beynelmilel ḥuḳūḳ statüsü farḳları

Verianla’nın maḳṣadı menbaʿ maḳāledeki bütün iddiʿâları sorgulamadan tekrar etmek değildir. Bilḫâṣṣa değişebilir veyâ resmî sicille taḥḳîḳ edilebilir ḥuḳūḳî statüler ayrıca kontrol edilmiştir.

CEDAW: Menbaʿ tedḳîḳ CEDAW’ı Somali’nin taraf olduğu altı esâs insan ḥaḳları muʿâhedesinden biri olarak saymaktadır. Cârî resmî BM materyalleri ise 2026 itibâriyle Somali’nin CEDAW’ı henüz taṣdîḳ etmediğini göstermektedir. Binâenaleyh CEDAW’ın normatif muhtevâsı maḳāledeki ʿilmî münâḳaşanın bir cüzʾü olarak muhâfaẓa edilmiş, Somali’nin taraflıḳ vazʿiyyeti taḥḳîḳ edilmiş ḥaḳîḳat olarak tekrar edilmemiştir.

Afrika Çocuḳ Ḥaḳları ve Refâhı Şartı: Menbaʿ Teşrîn-i evvel 2025 târîḫini verirken cârî ACERWC sicili Somali’nin taṣdîḳ târîḫini 4 Nisan 2026 olarak göstermektedir. Bu farḳ, menbaʿ metnin ḥuḳūḳî taḥlîli ile cârî resmî statü sicilinin birbirinden tefrîḳ edilmesi lâzım geldiğini göstermektedir.

37. Umûmî ḥuḳūḳî değerlendirme

Osman ve Salad’ın tedḳîḳi, Somali çocuḳ ve ʿâile ḥuḳūḳundaki esâs mesʾelenin “çocuḳları ḥimâye eden hiçbir ḥuḳūḳ ḳāʿidesinin bulunmaması” olmadığını göstermektedir. Bilʿakis Ḳānûn-ı Esâsî, ʿâile ḥuḳūḳu, iş ḥuḳūḳu, çocuḳ ʿadâleti mevzuʿâtı, müʾesseseler ve beynelmilel insan ḥaḳları standardlarından mürekkeb vâsiʿ bir ḥuḳūḳî yapı mevcûddur.

Tedḳîḳin esâs mesʾelesi, bu yapının kendi içinde kâfî derecede mütesâniḳ ve bütünleşmiş olmamasıdır.

Çocuḳ statüsünün bazı ḥuḳūḳ sahalarında 14 veyâ 15 yaşla, başka sahalarda 18 yaşla irtibâtlandırılması, bilḫâṣṣa çocuḳ ʿadâleti ve umûmî çocuḳ ḥaḳları arasındaki normatif münâsebetin açık sûretde ele alınmasını lâzım ḳılmaktadır.

Şerîʿat ve Xeer’in de ḥuḳūḳî ve ictimâʿî ḳarâr süreçlerinde müʾessir olması, telîf mesʾelesini yalnız yazılı ḳānûnların teknik taʿdîlinden daha vâsiʿ bir ḥuḳūḳî idâre mesʾelesine taḥvîl etmektedir.

Tedḳîḳin teklif ettiği ḥal mihveri; çocuḳ taʿrîfinin telîfi, müʾesseselerin ḳuvvetlendirilmesi, tatbîḳ ve icrâ ḳudretinin inkişâfı, muḫtelif ḥuḳūḳ niẓâmları arasındaki koordinasyonun iyileştirilmesi ve beynelmilel mükellefiyyetlerin daha müʾessir sûretde tatbîḳidir.

Maʿa-mâ-fîh bu tekliflerin ḥaḳîḳî dünyadaki tesiri tedḳîḳde ölçülmemiştir. Binâenaleyh tedḳîḳ, ıṣlâḥâtın muvaffaḳ olduğunu gösteren tesir değerlendirmesi değil, ıṣlâḥ iḥtiyâcını gerekçelendiren doktriner ḥuḳūḳ taḥlîlidir.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Aslî akademik tedḳîḳin bibliyografik hüviyyeti

Aslî başlıḳ: Protection of Children’s and Family Rights under Somali Law and International Conventions

Müʾellifler: Ahmed Kheir Osman; Keyd Abdirahman Salad.

Ahmed Kheir Osman’ın müʾessese maʿlûmâtı: Faculty of Graduate Studies and Research, Somali National University, Mogadishu.

Keyd Abdirahman Salad’ın müʾessese maʿlûmâtı: Faculty of Law, SIMAD University, Mogadishu, Somalia; First Instance Court, Banaadir Regional, Somalia.

Mecmûʿa: International Journal of Law and Social Sciences (IJLSS).

Nâşir: International Research Institute Pakistan (IRIP), Pakistan.

Cild / sayı: 2(3), 2026.

Resmî maḳāle ṣaḥîfeleri: 10-29.

DOI: 10.65960/ijlss.2.3.2026.21.

Neşir târîḫi: Resmî maḳāle sicili 20 Eylül 2026 târîḫini; mecmûʿanın sayı sicili ise 29 Eylül 2026 târîḫini göstermektedir.

Menbaʿ nevʿi: Ḥakemli akademik mecmûʿada neşredilmiş doktriner ḥuḳūḳ tedḳîḳi.

Mesʾûl müʾellif: Yüklenen PDF ve resmî maḳāle sicilinde ayrıca belirtilmemiştir.

Veri erişilebilirliği: Resmî maḳāle siciline göre yeni bir veri kümesi üretilmemiş veyâ taḥlîl edilmemiştir; tedḳîḳ umûma açık ḥuḳūḳî vesîḳalar ve neşredilmiş menbaʿlara müsteniddir.

Mâlî destek: Yüklenen PDF’nin görünür metninde ayrı bir mâlî destek beyânı tesbît edilmemiştir.

Menfaʿat teʿârużu: Yüklenen PDF’nin görünür metninde ayrı bir menfaʿat teʿârużu beyânı tesbît edilmemiştir.