Арзишмандгардонии маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ (valorization), равишест, ки ба ҷойи танҳо ҳамчун партов дур кардани пӯст, тафола, тухмӣ, сабӯс ва ҷараёнҳои дигари боқимондае, ки ҳангоми истеҳсол ва коркарди хӯрокворӣ ба вуҷуд меоянд, пайвастагиҳои фенолӣ, флавоноидҳо, нахи ғизоӣ, антиоксидантҳо, пептидҳои фаъоли биологӣ ва дигар ҷузъҳои функсионалии онҳоро муайян, барқарор ва ба маҳсулоти аз нав истифодашавандаи дорои арзиши иловагӣ табдил медиҳад. Ин таҳқиқоти омодакардаи Abdelhakim Ridouh адабиёти давраи 2015–2025-ро баррасӣ карда, усулҳои спектроскопӣ ба монанди FTIR, NIR, Raman ва UV–Vis-ро, ки барои тавсифи пайвастагиҳои фаъоли биологӣ дар маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ истифода мешаванд, бо усулҳои химиявӣ/хроматографӣ ба монанди HPLC, GC–MS ва LC–MS муқоиса мекунад ва як шарҳи сохторёфтаи интиқодӣ мебошад.

Хулосаи асосии мақола ин аст, ки ҳеҷ як усули аналитикӣ барои ҳамаи матритсаҳои маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ ва ҳамаи ҳадафҳои таҳқиқотӣ ба таври универсалӣ бартарӣ надорад. FTIR, NIR, Raman ва UV–Vis афзалиятҳое ба монанди скрининги зуд, хароҷоти паст ё нисбатан пасти амалиётӣ, омодасозии ками намуна ва дар баъзе ҳолатҳо таҳлили бетаъсирро пешниҳод мекунанд, аммо махсусан дар матритсаҳои мураккаб барои муайянкунии дақиқи молекулаҳои алоҳида ва ченкунии миқдорӣ дар консентратсияҳои паст маҳдуданд. HPLC, GC–MS ва LC–MS интихобнокии молекулавӣ, ҳассосият ва дақиқии миқдориро бештар таъмин мекунанд, вале хароҷоти дастгоҳ, омодасозии намуна, вақти таҳлил ва талаботи тахассус баландтаранд.

Аз ин рӯ, шарҳ ин ду оилаи усулҳоро на ҳамчун интихоби рақиб, балки ҳамчун қабатҳои аналитикии ҳамдигарро пуркунанда арзёбӣ мекунад. Равиши пешниҳодкардаи муаллиф аз муттаҳид кардани скрининги зуд спектроскопӣ бо тасдиқи ҳассостари хроматографӣ ё масс-спектрометрӣ дар ҳолати зарурӣ ва сипас дастгирии он бо таҳлили хемометрии маълумот ва моделҳои мувофиқи калибровка иборат аст.

Дар адабиёти баррасишуда ашёи хоми бештар омӯхташуда пӯст ва тафолаи мева, боқимондаҳои коркарди зайтун, сабӯси ғалладона ва маҳсулоти иловагии ордкунӣ, боқимондаҳои сабзавот ва маҳсулоти иловагии лӯбиёгиҳо мебошанд. Пайвастагиҳои фенолӣ ва антиоксидантҳо аз гурӯҳҳои бештар таҳқиқшудаи пайвастагиҳои фаъоли биологӣ мебошанд. Дар адабиёт соҳаҳои истифода ба монанди хӯрокҳои функсионалӣ, бастабандии фаъол ва интеллектуалӣ, нутрасевтикҳо, маҳсулоти саломатӣ ва хӯроки чорво гузориш шудаанд.

Бо вуҷуди ин, шарҳ ба чунин хулоса намеояд, ки барномаи дар миқёси лабораторӣ мусбат ба назаррасида ба таври автоматӣ дар саноат татбиқшаванда аст. Муаллиф махсусан нокифоя будани протоколҳои стандартии таҳлил, тағйирёбии баланди матритсаҳои маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ, мушкилоти интиқолпазирии моделҳои калибровкаи спектроскопӣ, набудани валидасияи саноатии миқёси воқеӣ ва маҳдудияти таҳқиқоти техникӣ-иқтисодиро ҳамчун холигиҳои асосии таҳқиқотӣ муайян мекунад.

Арзишмандгардонии Маҳсулоти Иловагии Хӯрокворӣ Чист ва Чаро Муҳим Аст?

Арзишмандгардонии маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ равишест, ки ҷузъҳои химиявӣ, ғизоӣ ё функсионалии қобили истифодаи ҷараёнҳои кишоварзӣ ва коркарди хӯроквориро, ки одатан боқимонда ё партови камарзиш ҳисобида мешаванд, муайян ва барқарор карда, онҳоро ба манбаи нави иқтисодӣ ва технологӣ табдил медиҳад; ин таҳқиқот махсусан таъкид мекунад, ки тавсифи дурусти молекулаҳои фаъоли биологӣ шарти асосии аналитикии ин табдил мебошад.

Оё “маҳсулоти иловагӣ” ва “партов” як чизанд?

Дар доираи мақола, гарчанде пӯст, тухмӣ, тафола, сабӯс, боқимондаи ордкунӣ ва маводи монанд, ки ҳангоми коркарди хӯрокворӣ ба вуҷуд меоянд, аксар вақт ҳамчун партов дур карда мешаванд, ҳамаи онҳо аз ҷиҳати химиявӣ беарзиш нестанд. Ин мавод метавонад ҷузъҳои қобили истифода ба монанди нахи ғизоӣ, пайвастагиҳои фенолӣ, флавоноидҳо, пайвастагиҳои антиоксидантӣ, кислотаҳои равғанӣ ё пептидҳои фаъоли биологиро дар бар гирад.

Ғояи асосии равиши арзишмандгардонӣ танҳо кам кардани миқдори маводи боқимонда нест, балки ҷузъҳои функсионалии онро аз ҷиҳати илмӣ муайян карда, ба соҳаи мувофиқи истифода равона кардан аст.

Пайвастагии фаъоли биологӣ чист?

Пайвастагии фаъоли биологӣ, мафҳуми васеъест барои ҷузъҳои химиявие, ки илова бар будан ҳамчун моддаи асосии ғизоӣ метавонанд вазифаи биологӣ ё технологӣ иҷро кунанд. Дар адабиёте, ки мақола арзёбӣ мекунад, синфҳо ба монанди пайвастагиҳои фенолӣ, флавоноидҳо, антиоксидантҳо, каротиноидҳо, кислотаҳои равғанӣ, нахи ғизоӣ ва пептидҳои фаъоли биологӣ барҷастаанд.

Ин мафҳум маънои онро надорад, ки пайвастагӣ ҳатман барои инсон фоидаи клиникии исботшуда дорад. Бисёр таҳқиқоти манбаъ дар сатҳи экстраксия, тавсифи химиявӣ ё таҳлили функсионалии in vitro мебошанд.

Манбаъҳои маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ, ки дар шарҳ барҷастаанд

Ин ҷадвал таснифест, ки намунаҳои адабиётро дар шарҳ ҷамъбаст мекунад; ҳар сатр нишон намедиҳад, ки ҳамаи маҳсулоти иловагии дахлдор таркиби якхела доранд ё истифодаи зикршуда дар миқёси тиҷоратӣ тасдиқ шудааст.

Чаро Усулҳои Спектроскопӣ ва Химиявиро Якҷоя Истифода Бурдан Лозим?

Нигоҳи асосии аналитикии шарҳ ин аст, ки спектроскопия дар скрининги зуд ва мониторинги раванд, усулҳои хроматографӣ ва масс-спектрометрӣ бошад дар муайянкунии боэътимод ва ченкунии миқдории пайвастагиҳои алоҳида бартарӣ доранд; бинобар ин барои тавсифи ҳамаҷониба якҷоя кардани ин ду усул ба таври ҳамдигарро пуркунанда боэътимодтар аст.

“Усули спектроскопӣ” чӣ маъно дорад?

Усулҳои спектроскопӣ бо чен кардани ҳамтаъсирии шуоъҳои электромагнитӣ бо молекулаҳои намуна дар бораи сохтор ё таркиби химиявӣ маълумот медиҳанд. FTIR ҷаббиши инфрасурх, NIR минтақаи наздики инфрасурх, Raman парокандашавии ғайричандири рӯшноӣ ва UV–Vis ҷаббишро дар минтақаҳои ултрабунафш ва намоён истифода мебарад.

Афзалияти умумии ин усулҳо одатан ченкунии зуд ва омодасозии нисбатан ками намуна мебошад. Аммо дар матритсаҳои мураккаби хӯрокворӣ, азбаски сигналҳо саҳми муштараки молекулаҳои зиёдро дар бар мегиранд, ҳамеша ҷудо кардани дақиқи як навъи химиявӣ имконпазир нест.

“Усули референсии химиявӣ” чӣ маъно дорад?

Мақола техникаҳои HPLC, GC–MS ва LC–MS-ро ҳамчун усулҳои референсии химиявӣ/хроматографӣ, ки дақиқӣ, ҳассосият ва интихобнокии молекулавии баландро таъмин мекунанд, арзёбӣ мекунад.

Дар ин техникаҳо мақсад танҳо гирифтани изи ангуштии умумии молекулавӣ нест, балки ҷудо кардани ҷузъҳои омехта, муайян кардани аналитҳои мушаххас ва дар ҳолати зарурӣ чен кардани миқдории онҳо мебошад.

Ифодаҳои “паст”, “миёна”, “баланд” ва “хеле баланд” дар ин ҷо синфҳои муқоисавии сифатии мақола мебошанд; манбаъ онҳоро ба як миқёси ягонаи рақамии самаранокӣ табдил намедиҳад.

Байни FTIR, NIR, Raman ва UV–Vis Чӣ Фарқ Аст?

FTIR барои гурӯҳҳои функсионалӣ ва изи ангуштии умумии молекулавӣ, NIR барои арзёбии зуди таркиб ва мониторинги раванд, Raman барои изи ангуштии муфассалтари ларзишҳои молекулавӣ ва UV–Vis барои гурӯҳҳои хромофории ҷаббандаи рӯшноӣ ва ченкуниҳои зуди навъи таркиби умумӣ мувофиқтар шуморида мешавад; самаранокии ҳар усул ба матритсаи намуна, пайвастагии ҳадаф ва сифати калибровка вобаста аст.

FTIR — Спектроскопияи Инфрасурх бо Табдили Фурйе

FTIR, ба принсипе асос ёфтааст, ки пайвандҳои молекулавӣ шуоъҳои инфрасурхро дар басомадҳои муайян ҷаббида мегиранд. Азбаски ларзишҳои пайвандҳои дохили молекула аз сохтори химиявӣ вобастаанд, спектри гирифташуда метавонад барои намуна “изи ангуштии молекулавӣ”-и хос диҳад.

Дар шарҳ FTIR ҳамчун усули зуд ва вайроннакунанда барои тавсифи умумии сохтории синфҳои гуногуни пайвастагиҳо, аз ҷумла пайвастагиҳои фенолӣ, карбогидратҳо, сафедаҳо ва кислотаҳои равғанӣ арзёбӣ мешавад.

Афзалиятҳои асосӣ:

• Таҳлили зуд.
• Хароҷоти нисбатан пасти амалиётӣ.
• Омодасозии кам ё маҳдуди намуна.
• Имкони ченкунии вайроннакунанда.
• Мувофиқ барои назорати сифат ва скрининги пешакӣ.

Маҳдудиятҳои асосӣ:

• Дар матритсаҳои мураккаб интихобнокӣ барои молекулаҳои алоҳида метавонад маҳдуд бошад.
• Ченкунии миқдории ҳадафҳои консентратсияи паст метавонад нисбат ба усулҳои хроматографӣ душвортар бошад.
• Натиҷаҳои миқдорӣ ба моделҳои қавии калибровка ва спектрҳои боэътимоди референсӣ вобастаанд.
• Моделе, ки дар як матритса таҳия шудааст, на ҳамеша метавонад ба матритсаи дигари маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ бомуваффақият интиқол дода шавад.

Аз ин рӯ, мақола намегӯяд, ки FTIR танҳо барои муайянкунии дақиқи ҳар пайвастагӣ кофӣ аст.

NIR — Спектроскопияи Наздики Инфрасурх

NIR, ҷаббишро дар минтақаи наздики инфрасурхи спектри электромагнитӣ чен карда, дар бораи таркиби органикӣ арзёбиҳои зуд медиҳад. Маълумоти спектралӣ вобаста ба фенолҳо, сафедаҳо, липидҳо ва карбогидратҳо гирифта мешавад.

Афзалияти асосии NIR мувофиқ будан барои таҳлили ҳаҷми калон ва вақти воқеӣ мебошад. Истеъмоли ками реактивҳои химиявӣ низ метавонад барои мониторинги равандҳои саноатӣ бартарӣ диҳад.

Бо вуҷуди ин, NIR аксар вақт ба ҷойи “дидани” мустақими як пайвастагӣ ба модели калибровкае такя мекунад, ки робитаи омории байни нақши спектралӣ ва қимати референсии химиявиро меомӯзад.

Аз ин рӯ, самаранокии модел ба:

• гуногунии намунаҳо,
• гетерогении матритса,
• дақиқии таҳлилҳои референсӣ,
• фарогирии маҷмӯи маълумоти калибровка

вобаста аст.

Спектроскопияи Raman

Спектроскопияи Raman, ба принсипе асос ёфтааст, ки пас аз ҳамтаъсирии рӯшноӣ бо молекулаҳо энергияи қисми хеле хурди он тағйир ёфта пароканда мешавад. Азбаски ин фарқи энергия бо ларзишҳои молекулавӣ алоқаманд аст, он метавонад дар бораи сохтори химиявӣ маълумоти махсус диҳад.

Дар шарҳ афзалиятҳои муҳими Raman ҳамчун махсусияти баланди химиявӣ, омодасозии ками намуна ва имкони омӯзиши мустақими баъзе намунаҳои обӣ ё намнок нишон дода мешаванд.

Маҳдудияти муҳим бошад дахолати флуоресенсия аст. Дар маҳсулоти иловагии растанигӣ пигментҳои табиӣ ё пайвастагиҳои флуоресентӣ метавонанд ба сигнали Raman заминаи қавӣ илова кунанд ва дидани ларзишҳои молекулавии ҳадафро мушкил созанд.

Ғайр аз ин, хароҷоти дастгоҳ ва маҳдуд будани валидасияи кофӣ дар муҳити воқеии саноатӣ дар шарҳ аз монеаҳои истифодаи васеи Raman дар саноат шуморида мешаванд.

Спектроскопияи UV–Vis

UV–Vis, муайян мекунад, ки намуна дар минтақаҳои ултрабунафш ва намоёни рӯшноӣ кадом дарозии мавҷҳоро ва то чӣ андоза ҷаббида мегирад. Он метавонад барои арзёбии хусусиятҳои умумӣ ё ҷамъии пайвастагиҳои дорои хромофор, ба монанди фенолҳо, флавоноидҳо ва пигментҳои табиӣ, васеъ истифода шавад.

Афзалиятҳо:

• Принсипи кори оддӣ.
• Таҳлили зуд.
• Хароҷоти нисбатан пасти дастгоҳ.
• Қобили истифода барои назорати мунтазами сифат.

Маҳдудият он аст, ки дар омехтаҳои мураккаб бандҳои ҷаббиши молекулаҳои гуногун метавонанд ҳампӯш шаванд. Аз ин рӯ, UV–Vis бештар барои нишондиҳандаҳои ҷамъии аналитикӣ, аз қабили фенолҳои умумӣ, флавоноидҳои умумӣ ё монанди инҳо мувофиқ аст, на барои муайян кардани шахсияти дақиқи як молекулаи мушаххас.

HPLC, GC–MS ва LC–MS Дар Кадом Ҳолатҳо Афзалият Доранд?

HPLC барои ҷудокунӣ ва ченкунии миқдории моддаҳои ҳадаф дар омехтаҳои бисёрҷузъаи ғайрибухоршаванда, GC–MS махсусан барои ҷудокунӣ ва муайянкунии сохтории пайвастагиҳои бухоршаванда ва нимбухоршаванда, LC–MS бошад барои муайян кардани пайвастагиҳои консентратсияи паст ва ғайрибухоршаванда дар матритсаҳои мураккаб бо ҳассосияти баланд бартарӣ дорад.

HPLC — Хроматографияи Моеъи Баландсамар

HPLC, аз фарқи ҳамтаъсири ҷузъҳои омехта бо фазаи ҳаракаткунанда ва фазаи собит истифода бурда, моддаҳоро аз ҳам ҷудо мекунад.

Шарҳ HPLC-ро махсусан барои:

• пайвастагиҳои фенолӣ,
• флавоноидҳо,
• каротиноидҳо,
• кислотаҳои органикӣ

ҳамчун техникаи муҳими референсӣ барои ҷудокунӣ ва ченкунии миқдорӣ арзёбӣ мекунад.

Ҷиҳати қавии HPLC он аст, ки ба ҷойи додани танҳо сигнали умумӣ метавонад ҷузъҳои омехтаро ҷудо кунад. Бо стандартҳо ва детекторҳои мувофиқ миқдори пайвастагиҳои алоҳидаро муайян кардан мумкин аст.

Маҳдудиятҳои асосӣ хароҷоти баланди дастгоҳ ва маводи сарфшаванда, омодасозии мураккабтари намуна, вақти дарозтари таҳлил ва ниёз ба оператори тахассусӣ мебошанд.

GC–MS — Хроматографияи Газӣ-Масс-Спектрометрия

GC–MS, қобилияти ҷудокунии хроматографияи газиро бо қудрати муайянкунии молекулавии масс-спектрометрия муттаҳид мекунад.

Дар шарҳ GC–MS махсусан барои:

• пайвастагиҳои ароматии бухоршаванда,
• ҷузъҳои равғанҳои эфирӣ,
• кислотаҳои равғанӣ,
• метаболитҳои бухоршаванда ва нимбухоршаванда

ҳамчун усули қавӣ арзёбӣ мешавад.

Маҳдудияти муҳими GC–MS ин аст, ки ҳамаи молекулаҳо ба қадри кофӣ бухоршаванда нестанд. Ниёзи баъзе пайвастагиҳои фенолӣ ё ғайрибухоршаванда ба ҳосиласозии химиявӣ пеш аз таҳлил метавонад омодасозии намунаро дароз кунад ва манбаи иловагии тағйирёбиро ба вуҷуд оварад.

LC–MS — Хроматографияи Моеъ-Масс-Спектрометрия

LC–MS, қобилияти ҷудокунии хроматографияи моеъро бо муайянкунии масс-спектрометрӣ муттаҳид мекунад. Манбаъ LC–MS-ро яке аз платформаҳои пурқуввати аналитикӣ барои тавсифи пайвастагиҳои мураккаби дорои консентратсияи паст арзёбӣ мекунад.

Он метавонад барои таҳлили фенолҳо, флавоноидҳо, пептидҳои фаъоли биологӣ ва дигар метаболитҳо истифода шавад. Ҳамон платформа метавонад ҳам муайянкунии сифатӣ ва ҳам бо усули мувофиқ таҳлили миқдориро таъмин кунад.

Бо вуҷуди ин:

• хароҷоти баланди дастгоҳ,
• талаботи баланди нигоҳдорӣ,
• коркарди мураккаби маълумот,
• ниёз ба кормандони тахассусӣ

монеаҳои асосии истифодаи мунтазами саноатӣ мебошанд.

Чаро спектроскопияро метавон ҳамчун “скрининги пешакӣ” ва хроматографияро ҳамчун “тасдиқ” баррасӣ кард?

Агар дар хатти истеҳсолӣ садҳо намуна зуд санҷида шаванд, фиристодани ҳар намуна бевосита ба таҳлили гарон ва тӯлонии хроматографӣ метавонад амалӣ набошад. Дар равиши ҳамгирои пешниҳодкардаи шарҳ, усулҳои спектроскопӣ метавонанд қабати зуди иттилооти аввалияро таъмин кунанд; намунаҳои ҳадаф ё натиҷаҳои муҳим баъдан метавонанд бо HPLC, GC–MS ё LC–MS муфассал тасдиқ карда шаванд.

Ин қоидаи универсалӣ нест, ки ҳар натиҷаи спектроскопӣ ҳатман бояд бо хроматография санҷида шавад. Интихоби усул бояд аз пайвастагии ҳадаф, матритса, дақиқии зарурӣ ва мақсади истифода вобаста бошад.

Озмоишҳои анъанавии антиоксидантӣ ва фенолӣ чиро чен мекунанд?

Фарқ кардани натиҷаҳои DPPH, ABTS ва FRAP аз якдигар ба таври автоматӣ маънои хатои таҷрибавиро надорад; озмоишҳо метавонанд ҷанбаҳои гуногуни химиявии рафтори антиоксидантиро чен кунанд. Аз ин рӯ, шарҳ таъкид мекунад, ки набояд гумон кард, ки як озмоиши колориметрӣ тамоми рафтори антиоксидантиро ифода мекунад.

Хемометрия чист?

Хемометрия, истифодаи усулҳои математикӣ ва оморӣ барои баровардани робитаҳои пурмаъно аз маълумоти бисёртағйирёбандаи химиявӣ ва спектроскопӣ мебошад. Азбаски дар усулҳои NIR ва FTIR як спектр метавонад садҳо ё ҳазорҳо тағйирёбандаи дарозии мавҷ/адади мавҷро дар бар гирад, ба ҷойи тафсири дастии қуллаҳои алоҳида моделсозии намунаҳо лозим шуда метавонад.

Шарҳ ҳамгироии спектроскопияро бо хемометрия ва абзорҳои зеҳни сунъӣ яке аз самтҳои муҳими таҳқиқоти оянда медонад. Аммо шарҳи ҷорӣ модели зеҳни сунъии худро омӯзонда ва ягон метрикаи дақиқии AI эҷод накардааст.

Истифодаҳои асосии пайвастагиҳои гирифташуда аз маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ

• Хӯрокҳои функсионалӣ: истифодаи нах, фенолҳо, флавоноидҳо ва ҷузъҳои антиоксидантӣ дар формулаҳои хӯрокворӣ.
• Бастабандии фаъол ва интеллектуалӣ: дохил кардани экстрактҳои табиии дорои хусусиятҳои антиоксидантӣ ё зиддимикробӣ ба маводи бастабандӣ.
• Нутрасевтикҳо ва маҳсулоти саломатӣ: истифодаи пайвастагиҳои фаъоли биологии дуруст тавсифшуда дар корҳои таҳияи маҳсулот.
• Хӯроки чорво: истифодаи маҳсулоти иловагии дорои нах ва ҷузъҳои фаъоли биологӣ дар барномаҳои мувофиқи ғизодиҳӣ.
• Иқтисоди даврӣ: кам кардани ҳаҷми партов ва эҷоди арзиши иловагии иқтисодӣ аз ҳамон ҷараёни мавод.

Шарҳ намегӯяд, ки ҳамаи ин истифодаҳо ба сатҳи камолоти саноатӣ расидаанд. Муаллиф равшан қайд мекунад, ки бисёр равишҳо дар миқёси лабораторӣ ё пилотӣ боқӣ мондаанд ва маълумот дар бораи қобилияти дарозмуддати иқтисодӣ, талаботи танзимкунанда ва истеҳсоли миқёси воқеӣ нокифоя аст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Бо Равиши PRISMA Чӣ Гуна 44 Таҳқиқот Интихоб Шуд?

Мувофиқи ҷараёни PRISMA, ки дар манбаъ пешниҳод шудааст, аз Scopus, ScienceDirect ва SpringerLink 17.830 сабти англисӣ гирифта шуда, 1.530 дубликат хориҷ гардида, 16.300 сабт дар сатҳи унвон ва хулоса скрининг шуда, 174 матни пурра аз ҷиҳати мувофиқат арзёбӣ гардида ва ба синтези ниҳоии сифатӣ 44 таҳқиқот дохил шудааст.

Тарҳи шарҳ

Муаллиф таҳқиқотро structured critical narrative review яъне шарҳи сохторёфтаи интиқодии ривоятӣ номида, барои баланд бардоштани шаффофияти интихоби таҳқиқот аз принсипҳои PRISMA истифода кардааст.

PRISMA чаҳорчӯбаи гузоришдиҳӣ дар шарҳҳои низомманд аст, ки нишон медиҳад сабтҳо аз куҷо омадаанд, дар кадом марҳила чанд таҳқиқот хориҷ шудаанд ва ба синтези ниҳоӣ чанд таҳқиқот дохил шудаанд. Истифодаи PRISMA худ аз худ таҳқиқотро ба мета-таҳлил табдил намедиҳад.

Давраи ҷустуҷӯи адабиёт

Ҷустуҷӯ давраи 2015–2025-ро фаро мегирад. Ҳадаф арзёбии адабиёти муосир дар бораи тавсифи пайвастагиҳои фаъоли биологӣ, ки аз партовҳои хӯрокворӣ ва маҳсулоти иловагии агро-хӯрокворӣ ба даст меоянд, бо усулҳои спектроскопӣ ва химиявии аналитикӣ мебошад.

Пойгоҳҳои маълумот ва ибораҳои ҷустуҷӯ

AND оператор ҳузури якҷояи ду гурӯҳи мафҳумҳоро талаб мекунад, дар ҳоле ки OR ба мавҷудияти ҳар яке аз истилоҳҳои алтернативии ҳамон гурӯҳи мафҳум иҷозат медиҳад. Ҳамин тавр, масалан, дар баробари нашрияҳое, ки калимаи “food waste”-ро истифода мебаранд, нашрияҳое, ки “byproducts”-ро истифода мебаранд, низ метавонанд ба ҷустуҷӯ дохил карда шаванд.

Ёддошт дар бораи шумораи пойгоҳҳои маълумот дар манбаъ: Матни усул ибораи “four major academic databases”-ро истифода мебарад; аммо дар ҳамон ҷумла ва Ҷадвали 1 танҳо се пойгоҳи маълумот — Scopus, ScienceDirect ва Springer — муайян шудаанд. Манбаъ пойгоҳи чоруми маълумотро ном намебарад.

Ёддошт дар бораи шумораи сабтҳо дар манбаъ: Хулоса 26.152 ҳуҷҷат ва 17.830 мақолаи таҳқиқотии англисӣ ва баррасишуда аз ҷониби ҳамсолонро гузориш медиҳад. Сутуни “English articles”-и Ҷадвали 1 воқеан ба 17.830 мерасад, дар ҳоле ки сутуни “Research articles” ба 17.838 мерасад. Матни усул бошад қимати 17.830-ро бевосита “research articles” меномад.

Меъёрҳои дохилкунӣ

• Дар маҷаллаи илмии баррасишуда аз ҷониби ҳамсолон, ки дар пойгоҳҳои интихобшуда индекс шудааст, нашр шуда бошад.
• Ба забони англисӣ нашр шуда бошад.
• Ба партови хӯрокворӣ, боқимондаи кишоварзӣ ё маҳсулоти иловагии коркарди агро-хӯрокворӣ марбут бошад.
• Тавсиф/таҳлили пайвастагиҳои фаъоли биологиро бо усули спектроскопӣ ё химиявӣ дар бар гирад.
• Истифодаи пайвастагиҳои фаъоли биологӣ ё стратегияи арзишмандгардонии партови хӯроквориро гузориш диҳад.

Меъёрҳои хориҷкунӣ

• Нашрияҳои баррасинашуда.
• Хулосаҳои конфронс, бобҳои китоб, номаҳо ба муҳаррир ва маводи конфронсӣ.
• Нашрияҳо ба забонҳои ғайрианглисӣ.
• Таҳқиқоте, ки ба партовҳои ғайрихӯрокворӣ тамаркуз мекунанд.
• Таҳқиқоте, ки тавсифи пайвастагиҳои фаъоли биологиро дар бар намегиранд.
• Сабтҳои такрорӣ.
• Таҳқиқоте, ки барои арзёбии пурмазмуни интиқодӣ ҷузъиёти нокифояи методологӣ ё аналитикӣ медиҳанд.

Санҷиши қадам ба қадами рақамҳои PRISMA

Занҷири арифметикии дохилии расми PRISMA мувофиқ аст. Аммо Ҷадвали 2-и манбаъ барои “Present review” қимати “Initial records”-ро 4.538 медиҳад. Азбаски матни мақола дар ҳамон параграф мегӯяд, ки 17.830 сабт ёфт шудааст, байни ин ду қимат фарқи шарҳнашудаи дохили манбаъ вуҷуд дорад.

Арзёбии сифат чӣ гуна анҷом дода шуд?

Муаллиф мегӯяд, ки таҳқиқоти дохилшударо аз рӯи панҷ андозаи асосии методологӣ арзёбӣ кардааст:

Манбаъ ин панҷ андозаро ба як холҳои умумии рақамии сифат ё холҳои стандартии risk-of-bias табдил намедиҳад. Арзёбии сифат асосан ҳамчун чаҳорчӯбаи сифатӣ барои дастгирии тафсири интиқодии натиҷаҳо истифода шудааст.

Маълумот чӣ гуна истихроҷ шуд?

Манбаъ мегӯяд, ки барои ҳар таҳқиқоти дохилшуда гурӯҳҳои зерини маълумот ба таври низомманд сабт шуданд:

• навъи партови хӯрокворӣ ё маҳсулоти иловагии агро-хӯрокворӣ,
• синф ва шахсияти пайвастагиҳои фаъоли биологии истихроҷшуда,
• усули спектроскопӣ ва/ё химиявии аналитикии истифодашуда,
• натиҷаҳои асосии аналитикӣ ва натиҷаҳои миқдорӣ,
• стратегияҳо ё истифодаҳои пешниҳодшудаи арзишмандгардонӣ.

Сипас усулҳо аз рӯи дақиқӣ, ҳассосият, суръати таҳлил, хароҷоти амалиётӣ ва қобили татбиқ дар саноат муқоиса шуданд.

Тамоюли нашрҳо чиро нишон дод?

Расми 2-и манбаъ нишон медиҳад, ки шумораи нашрияҳои марбут дар давраи 2015–2025 умуман афзуда, пас аз 2020 афзоиш тезтар шудааст ва 2025 соле будааст, ки дар ҳар се пойгоҳи маълумот шумораи баландтарини нашрияҳо ба даст омадааст. Гузориш шудааст, ки шумораи солонаи нашрияҳои ScienceDirect дар тамоми график баландтарин, Springer дуюм ва Scopus пасттар буд.

Азбаски қиматҳои хоми солонаи рақамии Расми 2 дар шакли ҷадвали алоҳида дода нашудаанд, Verianla ин графикро бо эҷоди нуқтаҳои тахминӣ аз нав намекашад.

Чаҳорчӯбаи ҳамгирои аналитикии пешниҳодкардаи мақола

Мантиқи ин чаҳорчӯба чист?

Дар марҳилаи аввал намунаи маҳсулоти иловагӣ, ки дуруст ҷамъоварӣ ва омода шудааст, метавонад бо усулҳои зуд спектроскопӣ скрининг шавад. Агар сигнали спектроскопӣ барои истифодаи ҳадаф кофӣ набошад ё тасдиқи шахсияти молекулавӣ зарур бошад, усулҳои интихобноктар ба монанди HPLC, GC–MS ё LC–MS истифода мешаванд.

Маълумоти спектралӣ ва химиявӣ баъдан метавонанд бо усулҳои хемометрӣ, якҷоясозии маълумот ва моделҳои калибровка якҷоя арзёбӣ шаванд. Ҳадафи ниҳоӣ танҳо ҷавоб додан ба саволи “дар намуна чӣ ҳаст?” нест, балки интиқоли боэътимоди маълумоти гирифташуда ба раванди воқеии арзишмандгардонӣ ба монанди хӯрокворӣ, бастабандӣ, нутрасевтик ё хӯроки чорво мебошад.

Дар Расми 4-и мақола дар марҳилаи саноатӣ TRL, хароҷот, талаботи танзимкунанда ва васеъкунии миқёс низ алоҳида зикр шудаанд. TRL, Technology Readiness Level, яъне сатҳи омодагии технология мебошад ва равиши камолотест, ки нишон медиҳад технология аз марҳилаи аввали таҳқиқот то сатҳи истифодаи воқеӣ то чӣ андоза наздик шудааст.

Натиҷаҳои асосии таҳқиқот

• Маҳсулоти иловагии коркарди хӯрокворӣ манбаъҳои муҳим, вале нокифоя истифодашудаи пайвастагиҳои дорои арзиши биологӣ ва технологӣ мебошанд.
• Аксари таҳқиқоти баррасишуда ба маҳсулоти иловагии пайдоиши растанигӣ тамаркуз мекунанд.
• Фенолҳо ва пайвастагиҳои антиоксидантӣ аз гурӯҳҳои маъмултарини биологии фаъол мебошанд.
• FTIR ва NIR барои скрининги зуд ва тавсифи васеъ торафт бештар истифода мешаванд.
• Усулҳо ба монанди HPLC ва GC–MS нақши марказии худро дар муайянкунии ҳассостар ва ченкунии миқдории пайвастагиҳои алоҳида нигоҳ медоранд.
• LC–MS махсусан барои таҳлили пешрафтаи пайвастагиҳои мураккаб ва пастконсентратсия қавӣ аст.
• Ягон усули аналитикӣ барои ҳамаи ҳадафҳо ба таври универсалӣ беҳтарин нест.
• Ҳамгироии скрининги спектроскопӣ бо таҳлилҳои тасдиқкунандаи химиявӣ ҳамчун ҳамаҷонибатарин равиш пешниҳод мешавад.
• Байни таҳқиқот дар протоколҳои экстраксия, дастгоҳ, калибровка ва гузоришдиҳӣ гетерогении назаррас вуҷуд дорад.
• Тасдиқи миқёси саноатӣ ва техникӣ-иқтисодӣ дар адабиёт нисбат ба таҳқиқоти лабораторӣ маҳдудтар аст.

Соҳаҳои истифодае, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

Дар шарҳ бар асоси адабиёт соҳаҳои зерини истифода барҷастаанд:

• формулаҳои хӯроки функсионалӣ,
• системаҳои консервантҳои табиӣ,
• бастабандии фаъол ва интеллектуалӣ,
• нутрасевтикҳо ва маҳсулоти саломатӣ,
• хӯроки чорво,
• соҳаҳои истифодаи косметикӣ,
• иқтисоди даврӣ ва кам кардани партов.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Нишон дода нашудааст, ки ҳамаи пайвастагиҳои фаъоли биологии аз маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ гирифташуда барои саломатии инсон фоидаи клиникӣ медиҳанд.
• Исбот нашудааст, ки ҳар маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ аз ҷиҳати иқтисодӣ коркардшаванда аст.
• Нишон дода нашудааст, ки FTIR ё NIR дар ҳамаи ҳолатҳо метавонад HPLC, GC–MS ё LC–MS-ро иваз кунад.
• Нишон дода нашудааст, ки HPLC, GC–MS ё LC–MS дар ҳар истифода аз ҷиҳати иқтисодӣ мувофиқтарин усул аст.
• Мақола дар лабораторияи худ экстраксияи нави маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ ё таҷрибаи аналитикӣ анҷом надодааст.
• Мақола мета-таҳлил анҷом надода ва андозаи умумии таъсирро ҳисоб накардааст.
• Мақола модели AI/ML-и худро омӯзонда нест.
• Барои он ки ҳамгироии AI афзоиши муайяни дақиқиро таъмин мекунад, метрикаи нави самаранокӣ тавлид нашудааст.
• Чаҳорчӯбаи ҳамгирои пешниҳодшудаи Расми 4 раванди ягонаи стандартии дар саноат тасдиқшуда нест.
• Истифодаҳои хӯроки функсионалӣ, нутрасевтикӣ ё маҳсулоти саломатӣ далели мустақими табобати клиникӣ нестанд.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Маҳдудияти аввалине, ки муаллиф равшан зикр мекунад, ин аст, ки ҷустуҷӯи адабиёт бо баъзе пойгоҳҳои калони маълумот ва нашрияҳои англисӣ маҳдуд шудааст. Ин метавонад боиси хориҷ мондани таҳқиқоти марбуте гардад, ки ба забонҳои дигар ё берун аз платформаҳои ҷустуҷӯшуда нашр шудаанд.

Маҳдудияти дуюми асосӣ тағйирёбии баланди протоколҳои экстраксия, расмиёти аналитикӣ ва шаклҳои гузоришдиҳӣ байни таҳқиқоти дохилшуда мебошад. Ин гетерогенӣ муқоисаи мустақими натиҷаҳои таҳқиқоти гуногунро душвор мекунад.

Маҳдудияти сеюм ин аст, ки қисми назарраси таҳқиқоти баррасишуда дар шароити лабораторӣ гузаронида шудаанд. Далелҳо дар бораи қобилияти иқтисодии миқёси саноатӣ, мутобиқат ба талаботи танзимкунанда, устувории дарозмуддати раванд ва самаранокии хатти истеҳсолии воқеӣ маҳдудтаранд.

Маҳдудияти чорум интиқолпазирии моделҳои калибровкаи спектроскопӣ мебошад. Модели NIR/FTIR, ки барои як маҳсулот ё матритса таҳия шудааст, метавонад дар маҳсулоти иловагии хӯроквории дигар бо таркиби химиявии фарқкунанда бо ҳамон дақиқӣ кор накунад.

Масъалаи панҷум набудани стандартсозии аналитикӣ мебошад. Фарқ кардани сутунҳои HPLC, фазаҳои ҳаракаткунанда, шароити экстраксия, усулҳои пешкоркарди спектроскопӣ ва стратегияҳои калибровка байни таҳқиқот муқоисаи мустақими натиҷаҳоро мушкил месозад.

Тавсияҳо барои таҳқиқоти оянда

• Таҳияи протоколҳои стандартии аналитикии аз ҷиҳати байналмилалӣ тасдиқшуда.
• Тасдиқи низомманди моделҳои калибровкаи спектроскопӣ дар матритсаҳои гуногун ва гетерогении хӯрокворӣ.
• Таҳқиқоти валидасияи байнилабораторӣ.
• Таҳлилҳои қобилияти техникӣ-иқтисодӣ.
• Намоишҳои саноатии миқёси воқеӣ.
• Ҳамкории қавитар байни академия ва саноати хӯрокворӣ.
• Ҳамгироии назоратшудаи хемометрия ва абзорҳои AI бо таҳлили спектроскопӣ.
• Арзёбии ҳамаҷонибатари профилҳои бехатарӣ ва токсикологӣ.
• Ба назар гирифтани талаботи танзимкунанда ва васеъкунии миқёс дар марҳилаҳои аввали таҳқиқот.

Номувофиқатҳои муҳими дохили манбаъ

• Навъи мақола: Гарчанде сарлавҳаи болоии PDF “ORIGINAL ARTICLE” аст, хулоса ва бахши усул таҳқиқотро равшан ҳамчун review / structured critical narrative review тавсиф мекунанд.
• Соли нашр: Ҷилд/шумора ва истиноди пешниҳодшуда 2025-ро нишон медиҳанд, дар ҳоле ки санаҳои қабул, бозбинӣ, қабул ва нашр 2026 мебошанд.
• Шумораи пойгоҳҳои маълумот: Матн “four major academic databases” мегӯяд, вале танҳо Scopus, ScienceDirect ва Springer номбар мешаванд.
• Қимати 17.830: Дар Ҷадвали 1 маҷмӯи English articles 17.830, маҷмӯи Research articles 17.838 аст; матни усул 17.830-ро research articles меномад.
• Шумораи сабтҳои ибтидоӣ: Хулоса 26.152 ҳуҷҷати умумӣ, ҷараёни PRISMA 17.830 сабти англисӣ ва Ҷадвали 2 барои Present review 4.538 initial records нишон медиҳад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Valorization of Food By-Products Employing Spectroscopic and Chemical Methods: Characterization and Applications of Functional Biomolecules

Муаллиф: Abdelhakim Ridouh.

Муаллифи масъул: Abdelhakim Ridouh.

Почтаи электронӣ: abdelhakim.ridouh@crtaa.dz

Телефон: +213 (660 862 421)

Муассиса: Research Center in Agri-Food Technologies, Food Safety Division, Targa Ouzemmour Road, University Campus, Bejaia, 06000, Algeria.

Маҷалла: The North African Journal of Food and Nutrition Research.

Ихтисораи маҷалла: Nor. Afr. J. Food Nutr. Res.

ISSN: 2588-1582.

Ҷилд: 9.

Шумора: Special Issue — Potential of Food By-Products.

Саҳифаҳо: S77–S97.

DOI: 10.51745/najfnr.9.SI.S77-S97.

Соли библиографии дар шумора нишон додашуда: 2025.

Санаи расмии нашри онлайни мақола: 15 августи 2026.

Санаи қабул: 31 январи 2026.

Санаи бозбинӣ: 20 апрели 2026.

Санаи пазируфтан: 25 июли 2026.

Ёддошт оид ба санаи библиографӣ: PDF ва шумораи махсус нишони Volume 9 / 2025 доранд ва PDF дар истиноди пешниҳодшуда соли 2025-ро истифода мебарад. Бо вуҷуди ин, мақола дар 2026 қабул, бозбинӣ ва пазируфта шуда, 15 августи 2026 онлайн нашр шудааст. Сабти расмии онлайни маҷалла низ нишони шумораро 2025 нигоҳ дошта, санаи нашрро 2026 нишон медиҳад.

Навъи манбаъ: Нишони болоии PDF “Original Article” аст; мазмун ва усули илмӣ бошад ҳамчун structured critical narrative review / шарҳи сохторёфтаи интиқодии ривоятӣ муайян шуда, принсипҳои PRISMA истифода мешаванд.

Баррасии ҳамсолон: North African Journal of Food and Nutrition Research маҷаллаи баррасишаванда аз ҷониби ҳамсолон аст. Тибқи сиёсати расмии маҷалла, мақолаҳои мувофиқ ба ҳадди ақал ду коршиноси беруна фиристода шуда, баррасии double-blind истифода мешавад.

Ношир: AfAc Publisher.

Платформа: The North African Journal of Food and Nutrition Research платформаи расмии нашри OJS мебошад.

Пайванди расмии нашр: Аз тариқи DOI 10.51745/najfnr.9.SI.S77-S97 дастрас аст.

Литсензия: Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0.

Маблағгузорӣ: Муаллиф хабар медиҳад, ки таҳқиқот бидуни дастгирии молиявии ягон муассиса анҷом дода шудааст.

Сипосгузорӣ: Not applicable.

Пешниҳоди қаблӣ: Қайд шудааст, ки мақола қаблан дар ягон ҷаласа пешниҳод нашудааст.

Preprint: No.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллиф хабар медиҳад, ки ҳеҷ гуна изҳороти бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳми муаллиф: Abdelhakim Ridouh — Conceptualization; Methodology; Literature review; Writing – original draft; Supervision.

Саҳми баробар: Азбаски таҳқиқот якмуаллифӣ аст, ҳолати ҳаммуаллифи аввал/саҳми баробар вуҷуд надорад.

Дастрасии маълумот: Дар PDF-и асосӣ изҳороти алоҳидаи “Data Availability” вуҷуд надорад.

Давраи ҷустуҷӯ: 2015–2025.

Пойгоҳҳои маълумоти номбаршуда: Scopus, ScienceDirect ва Springer/SpringerLink.

Усули ҷустуҷӯ: Дархостҳои мутобиқшуда ба пойгоҳи маълумот, ки бо операторҳои Boolean AND/OR мафҳумҳои партови хӯрокворӣ/маҳсулоти иловагӣ, пайвастагии фаъоли биологӣ ва спектроскопия/хроматографияро муттаҳид мекунанд.

Ҳавзи ибтидоии ҳуҷҷатҳо дар хулосаи манбаъ: 26.152.

Шумораи сабтҳои ибтидоии PRISMA: 17.830.

Шумораи дубликатҳо: 1.530.

Боқимонда барои скрининги унвон/хулоса: 16.300.

Дар марҳилаи унвон/хулоса хориҷшуда: 16.118.

Матни пурра ҷустуҷӯшуда: 182.

Гузориши дастнорас: 8.

Матни пурраи барои мувофиқат арзёбишуда: 174.

Дар марҳилаи матни пурра хориҷшуда: 130.

Ба синтези ниҳоии сифатӣ дохилшуда: 44 таҳқиқот.

Арзёбии сифат: Тарҳи таҳқиқот, тавсифи намуна, валидасияи аналитикӣ, такрорпазирӣ ва аҳамияти саноатӣ.

Мета-таҳлил: Анҷом дода нашудааст. Андозаи умумии таъсир, омори гетерогенӣ ё forest plot гузориш намешавад.

Усулҳои асосии спектроскопӣ: FTIR, NIR, Raman ва UV–Vis.

Усулҳои асосии химиявӣ/хроматографӣ: HPLC, GC–MS ва LC–MS.

Озмоишҳои анъанавии химиявӣ: Folin–Ciocalteu, DPPH, ABTS ва FRAP.

Хулосаи асосии илмӣ: Ягон усул барои ҳамаи вазифаҳои тавсифи маҳсулоти иловагии хӯрокворӣ ба таври универсалӣ бартарӣ надорад; ҳамгироии скрининги зуд спектроскопӣ бо тасдиқи интихобноктари химиявӣ/хроматографӣ ҳамчун стратегияе ҳамаҷонибатар пешниҳод мешавад.

Ҳадди тафсири саноатӣ: Қисми зиёди истифодаҳое, ки дар шарҳ арзёбӣ шудаанд, дар миқёси лабораторӣ ё пилотӣ мебошанд. Далелҳо дар бораи қобилияти дарозмуддати иқтисодӣ, талаботи танзимкунанда ва истифодаи саноатии миқёси воқеӣ маҳдуданд.

Тафсири AI: Ҳамгироии AI ва хемометрия ҳамчун самти таҳқиқоти оянда пешниҳод мешавад; таҳқиқот модели AI-и худро омӯзонда ё метрикаи нави самаранокӣ эҷод накардааст.

Ёддошти мутобиқати дохили манбаъ 1 — навъи таҳқиқот: Гарчанде PDF нишони “Original Article” дорад, усули илмӣ ҳамчун structured critical narrative review муайян карда мешавад.

Ёддошти мутобиқати дохили манбаъ 2 — санаи нашр: Дар ҳоле ки шумора/ҷилд 2025 нишонгузорӣ шудааст, равандҳои қабул, бозбинӣ, пазируфтан ва нашри мақола дар 2026 мебошанд.

Ёддошти мутобиқати дохили манбаъ 3 — шумораи пойгоҳҳои маълумот: Усул ибораи “four major academic databases”-ро истифода мебарад, аммо танҳо се пойгоҳи маълумот номбар мешавад.

Ёддошти мутобиқати дохили манбаъ 4 — шумораи мақолаҳои таҳқиқотӣ: Дар Ҷадвали 1 маҷмӯи Research articles 17.838 ва маҷмӯи English articles 17.830 аст; матни усул 17.830-ро research articles меномад.

Ёддошти мутобиқати дохили манбаъ 5 — шумораи сабтҳои ибтидоӣ: Хулоса 26.152 ҳуҷҷати умумӣ, ҷараёни PRISMA 17.830 сабти англисӣ ва сатри “Present review”-и Ҷадвали 2 4.538 initial records нишон медиҳад. Манбаъ ин фарқро шарҳ намедиҳад.