Тамак-аштын кошумча продуктуларын баалууландыруу (valorization), тамак-аш өндүрүү жана кайра иштетүү учурунда пайда болгон кабык, сыгынды, урук, кебек жана ушуга окшош калдык агымдарын жөн гана таштанды катары чыгаруунун ордуна; алардын курамындагы фенолдук кошулмаларды, флавоноиддерди, азыктык буланы, антиоксиданттарды, биологиялык активдүү пептиддерди жана башка функционалдык компоненттерди аныктоо, кайра алуу жана кайра пайдаланылуучу кошумча нарктуу продуктыларга айландыруу ыкмасы. Abdelhakim Ridouh даярдаган бул изилдөө 2015–2025 мезгилиндеги адабияттарды карап чыгып, тамак-аштын кошумча продуктуларындагы биологиялык активдүү кошулмаларды мүнөздөөдө колдонулган FTIR, NIR, Raman жана UV–Vis сыяктуу спектроскопиялык ыкмаларды HPLC, GC–MS жана LC–MS сыяктуу химиялык/хроматографиялык ыкмалар менен салыштырган түзүмдөлгөн критикалык сереп болуп саналат.

Макаланын негизги жыйынтыгы — бир да аналитикалык ыкма бардык тамак-аш кошумча продуктуларынын матрицалары жана бардык изилдөө максаттары үчүн универсалдуу түрдө эң мыкты эмес. FTIR, NIR, Raman жана UV–Vis тез скрининг, төмөн же салыштырмалуу төмөн иштетүү чыгымы, аз үлгү даярдоо жана айрым учурларда бузбай талдоо сыяктуу артыкчылыктарды берет, бирок өзгөчө татаал матрицаларда айрым молекулаларды так аныктоо жана төмөн концентрацияларда сандык аныктоо жагынан чектелет. HPLC, GC–MS жана LC–MS болсо молекулалык тандалмалуулук, сезгичтик жана сандык тактыкты жогорураак камсыздайт, бирок аспаптын баасы, үлгү даярдоо, талдоо убактысы жана адистик талаптары жогору.

Ошондуктан сереп эки ыкма үй-бүлөсүн атаандаш варианттар катары эмес, бири-бирин толуктаган аналитикалык катмарлар катары карайт. Автор сунуштаган ыкма — тез спектроскопиялык скринингди зарыл болгондо сезгичирээк хроматографиялык же масс-спектрометриялык ырастоо менен айкалыштыруу, андан кийин хемометрикалык маалыматтарды талдоо жана ылайыктуу калибрлөө моделдери менен колдоо.

Каралган адабияттарда эң көп изилденген чийки заттар — мөмө кабыктары жана сыгындылары, зайтунду кайра иштетүү калдыктары, дан кебеги жана майдалоо кошумча продуктулары, жашылча калдыктары жана буурчак өсүмдүктөрүнүн кошумча продуктулары. Фенолдук кошулмалар менен антиоксиданттар эң көп изилденген биологиялык активдүү кошулмалардын топторунун катарына кирет. Адабияттарда функционалдык азыктар, активдүү жана акылдуу таңгактоо, нутрицевтиктер, ден соолукка арналган продуктулар жана мал тоюту сыяктуу колдонуу тармактары баяндалат.

Муну менен бирге сереп лабораториялык масштабда оң көрүнгөн колдонмо автоматтык түрдө өнөр жайда колдонууга жарайт деген жыйынтык чыгарбайт. Автор стандарттуу талдоо протоколдорунун жетишсиздигин, тамак-аш кошумча продуктуларынын матрицаларынын жогорку өзгөрмөлүүлүгүн, спектроскопиялык калибрлөө моделдеринин көчүрүлүү маселелерин, чыныгы масштабдагы өнөр жай валидациясынын жоктугун жана техно-экономикалык изилдөөлөрдүн чектелүүсүн негизги изилдөө боштуктары катары белгилейт.

Тамак-аштын Кошумча Продуктуларын Баалууландыруу Деген Эмне жана Эмне Үчүн Маанилүү?

Тамак-аштын кошумча продуктуларын баалууландыруу — адатта төмөн нарктуу калдык же таштанды катары эсептелиши мүмкүн болгон айыл чарба жана тамак-ашты кайра иштетүү агымдарындагы пайдаланууга жарактуу химиялык, азыктык же функционалдык компоненттерди аныктап, кайра алып, аларды жаңы экономикалык жана технологиялык ресурс кылып өзгөртүү ыкмасы; бул изилдөө өзгөчө биологиялык активдүү молекулаларды туура мүнөздөө ушул өзгөрүүнүн негизги аналитикалык шарты экенин баса белгилейт.

“Кошумча продукт” менен “таштанды” бир эле нерсеби?

Макаланын контекстинде тамак-ашты кайра иштетүүдө пайда болгон кабык, урук, сыгынды, кебек, майдалоо калдыгы жана ушуга окшош материалдар көп учурда таштанды катары чыгарылса да, алардын баары химиялык жактан баасыз эмес. Бул материалдарда азыктык була, фенолдук кошулмалар, флавоноиддер, антиоксидант кошулмалар, май кислоталары же биологиялык активдүү пептиддер сыяктуу пайдаланууга жарактуу компоненттер болушу мүмкүн.

Баалууландыруу ыкмасынын негизги идеясы калдык материалдын көлөмүн гана азайтуу эмес, анын курамындагы функционалдык компоненттерди илимий түрдө аныктап, ылайыктуу колдонуу багытына багыттоо болуп саналат.

Биологиялык активдүү кошулма деген эмне?

Биологиялык активдүү кошулма, негизги азыктык зат болуудан тышкары биологиялык же технологиялык функция аткара алган химиялык компоненттер үчүн колдонулган кең түшүнүк. Макала баалаган адабияттарда фенолдук кошулмалар, флавоноиддер, антиоксиданттар, каротиноиддер, май кислоталары, азыктык була жана биологиялык активдүү пептиддер сыяктуу класстар өзгөчө белгиленет.

Бул түшүнүк кошулма адамдарда сөзсүз далилденген клиникалык пайда берет дегенди билдирбейт. Көптөгөн булак изилдөөлөр экстракция, химиялык мүнөздөө же in vitro функционалдык талдоо деңгээлинде.

Серепте өзгөчө белгиленген тамак-аш кошумча продуктуларынын булактары

Бул таблица серептин адабияттардагы мисалдарды жалпылаган классификациясы; ар бир сап тиешелүү бардык кошумча продуктулар бирдей курамга ээ экенин же көрсөтүлгөн колдонмо коммерциялык масштабда ырасталганын билдирбейт.

Спектроскопиялык жана Химиялык Ыкмаларды Эмне Үчүн Бирге Колдонуу Керек?

Серептин негизги аналитикалык көз карашы боюнча спектроскопия тез скринингде жана процессти көзөмөлдөөдө, ал эми хроматографиялык жана масс-спектрометриялык ыкмалар айрым кошулмаларды ишенимдүү аныктоо жана сандык баалоодо артыкчылыкка ээ; ошондуктан толук мүнөздөө үчүн эки ыкманы бири-бирин толуктаган түрдө айкалыштыруу ишенимдүүрөөк.

“Спектроскопиялык ыкма” деген эмне?

Спектроскопиялык ыкмалар электромагниттик нурлануунун үлгүдөгү молекулалар менен өз ара аракеттенүүсүн өлчөп, химиялык түзүлүш же курам жөнүндө маалымат берет. FTIR инфракызыл жутулууну, NIR жакын инфракызыл аймакты, Raman жарыктын ийкемсиз чачыроосун, UV–Vis болсо ультрафиолет жана көрүнүүчү аймактардагы жутулууну колдонот.

Бул ыкмалардын жалпы артыкчылыгы — адатта тез өлчөө жана салыштырмалуу аз үлгү даярдоо. Бирок татаал тамак-аш матрицаларында сигналдар көптөгөн молекулалардын биргелешкен салымын камтыгандыктан, бир химиялык түрдү так бөлүп көрсөтүү дайыма мүмкүн боло бербейт.

“Химиялык референстик ыкма” деген эмне?

Макала HPLC, GC–MS жана LC–MS сыяктуу техникаларды жогорку тактык, сезгичтик жана молекулалык тандалмалуулукту камсыз кылган химиялык/хроматографиялык референстик ыкмалар катары баалайт.

Бул техникаларда максат жалпы молекулалык манжа изин гана алуу эмес, аралашмадагы компоненттерди бөлүү, белгилүү аналиттерди аныктоо жана зарыл болсо аларды сандык өлчөө.

Бул жердеги “төмөн”, “орто”, “жогорку” жана “өтө жогорку” түшүнүктөрү макаланын сапаттык салыштыруу класстары; булак аларды бирдиктүү жалпы сандык натыйжалуулук шкаласына айландырбайт.

FTIR, NIR, Raman жана UV–Vis Ортосунда Кандай Айырма Бар?

FTIR функционалдык топтор жана жалпы молекулалык манжа изи үчүн, NIR курамды тез баалоо жана процессти көзөмөлдөө үчүн, Raman деталдуу молекулалык термелүү манжа изи үчүн, UV–Vis болсо жарыкты жуткан хромофор топтор жана жалпы курам түрүндөгү тез өлчөөлөр үчүн ылайыгыраак деп эсептелет; ар бир ыкманын натыйжалуулугу үлгү матрицасына, максаттуу кошулмага жана калибрлөөнүн сапатына көз каранды.

FTIR — Фурье-өзгөртүлгөн Инфракызыл Спектроскопия

FTIR, молекулалык байланыштар инфракызыл нурланууну белгилүү жыштыктарда жутат деген принципке негизделет. Молекуланын ичиндеги байланыш термелүүлөрү химиялык түзүлүшкө көз каранды болгондуктан, алынган спектр үлгү үчүн мүнөздүү “молекулалык манжа изин” бере алат.

Серепте FTIR фенолдук кошулмалар, углеводдор, белоктор жана май кислоталары сыяктуу ар түрдүү кошулма класстарынын жалпы структуралык мүнөздөмөсү үчүн тез жана бузбай турган ыкма катары бааланат.

Негизги артыкчылыктары:

• Тез талдоо.
• Салыштырмалуу төмөн иштетүү чыгымы.
• Аз же чектелген үлгү даярдоо.
• Бузбай өлчөө мүмкүнчүлүгү.
• Сапатты көзөмөлдөө жана алдын ала скрининг үчүн ылайыктуулук.

Негизги чектөөлөрү:

• Татаал матрицаларда айрым молекулаларга карата тандалмалуулук чектелүү болушу мүмкүн.
• Төмөн концентрациядагы максаттарды сандык аныктоо хроматографиялык ыкмаларга караганда кыйыныраак болушу мүмкүн.
• Сандык жыйынтыктар күчтүү калибрлөө моделдерине жана ишенимдүү референстик спектрлерге көз каранды.
• Бир матрицада иштелип чыккан моделди башка тамак-аш кошумча продуктунун матрицасына көчүрүү дайыма ийгиликтүү боло бербейт.

Ошондуктан макала FTIR жалгыз өзү ар бир кошулманы так аныктоо үчүн жетиштүү деп айтпайт.

NIR — Жакын Инфракызыл Спектроскопия

NIR, электромагниттик спектрдин жакын инфракызыл аймагындагы жутулууну өлчөө аркылуу органикалык курам жөнүндө тез баалоолорду берет. Фенолдор, белоктор, липиддер жана углеводдор менен байланышкан спектралдык маалымат алынат.

NIRдин негизги артыкчылыгы — жогорку көлөмдүү жана реалдуу убакыттагы талдоого ылайыктуулугу. Химиялык реактивдерди аз колдонуу да өнөр жай процессин көзөмөлдөөдө артыкчылык бере алат.

Бирок NIR көп учурда бир кошулманы түздөн-түз “көрүүдөн” көрө, спектралдык үлгү менен референстик химиялык маанинин ортосундагы статистикалык байланышты үйрөнгөн калибрлөө моделине таянат.

Ошондуктан моделдин натыйжалуулугу:

• үлгүлөрдүн ар түрдүүлүгүнө,
• матрицанын гетерогендүүлүгүнө,
• референстик талдоолордун тактыгына,
• калибрлөө маалымат топтомунун камтуусуна

көз каранды.

Raman спектроскопиясы

Raman спектроскопиясы, жарык молекулалар менен өз ара аракеттенгенден кийин анын өтө кичинекей бөлүгүнүн энергиясы өзгөрүп чачырайт деген принципке негизделет. Бул энергия айырмасы молекулалык термелүүлөр менен байланышкандыктан химиялык түзүлүш жөнүндө өзгөчө маалымат бере алат.

Серепте Ramандын маанилүү артыкчылыктары — жогорку химиялык спецификалуулук, аз үлгү даярдоо жана айрым суу же нымдуу үлгүлөрдү түздөн-түз изилдөө мүмкүнчүлүгү.

Маанилүү чектөө болсо флуоресценциялык интерференция болуп саналат. Өсүмдүк тектүү кошумча продуктулардагы табигый пигменттер же флуоресценттик кошулмалар Raman сигналынын үстүнө күчтүү фон берип, максаттуу молекулалык термелүүлөрдү көрүүнү кыйындатышы мүмкүн.

Мындан тышкары, аспаптын баасы жана чыныгы өнөр жай чөйрөсүндө жетиштүү валидациянын чектелүү болушу серепте Ramандын кеңири өнөр жай колдонулушуна тоскоол болгон факторлордун катарында көрсөтүлөт.

UV–Vis спектроскопиясы

UV–Vis, үлгү ультрафиолет жана көрүнүүчү жарык аймактарында кайсы толкун узундуктарын кандай деңгээлде жутарын аныктайт. Хромофор камтыган фенолдор, флавоноиддер жана табигый пигменттер сыяктуу кошулмалардын жалпы же топтук өзгөчөлүктөрүн баалоодо кеңири колдонулушу мүмкүн.

Артыкчылыктары:

• Жөнөкөй иштөө принциби.
• Тез талдоо.
• Салыштырмалуу төмөн аспап баасы.
• Күнүмдүк сапат көзөмөлүнө ылайыктуулук.

Чектөөсү — татаал аралашмаларда ар түрдүү молекулалардын жутулуу тилкелери бири-бирине дал келиши мүмкүн. Ошондуктан UV–Vis көп учурда белгилүү бир молекуланын так кимдигин аныктоодон көрө жалпы фенолдук, жалпы флавоноиддик же ушуга окшош топтук аналитикалык көрсөткүчтөргө ылайыктуу.

HPLC, GC–MS жана LC–MS Кайсы Учурларда Артыкчылыктуу?

HPLC учма эмес көп компоненттүү аралашмалардагы максаттуу заттарды бөлүү жана сандык аныктоодо, GC–MS өзгөчө учма жана жарым учма кошулмаларды бөлүп, структуралык аныктоодо, LC–MS болсо татаал матрицалардагы төмөн концентрациядагы жана учма эмес кошулмаларды жогорку сезгичтик менен аныктоодо өзгөчөлөнөт.

HPLC — Жогорку Натыйжалуу Суюк Хроматография

HPLC, аралашмадагы компоненттердин кыймылдуу фаза менен туруктуу фазанын ортосундагы ар башка өз ара аракеттенүүсүн колдонуп заттарды бири-биринен бөлөт.

Сереп HPLCни өзгөчө:

• фенолдук кошулмаларды,
• флавоноиддерди,
• каротиноиддерди,
• органикалык кислоталарды

сыяктуу кошулмаларды бөлүү жана сандык аныктоо үчүн маанилүү референстик техника катары баалайт.

HPLCнин күчтүү жагы — жалпы сигнал гана бербестен, аралашманын компоненттерин бөлө алышы. Ылайыктуу стандарттар жана детекторлор менен айрым кошулмалардын көлөмүн аныктоого болот.

Негизги чектөөлөр — аспап жана чыгым материалдарынын жогорку баасы, татаалыраак үлгү даярдоо, узагыраак талдоо убактысы жана адистешкен операторго муктаждык.

GC–MS — Газ Хроматографиясы-Масс-Спектрометрия

GC–MS, газ хроматографиясынын бөлүү жөндөмүн масс-спектрометриянын молекулалык аныктоо күчү менен айкалыштырат.

Серепте GC–MS өзгөчө:

• учма ароматтык кошулмалар,
• эфир майынын компоненттери,
• май кислоталары,
• учма жана жарым учма метаболиттер

үчүн күчтүү ыкма катары бааланат.

GC–MSнин маанилүү чектөөсү — бардык молекулалар жетиштүү деңгээлде учма эмес. Айрым фенолдук же учма эмес кошулмалар талдоого чейин химиялык туундулоо процессин талап кылышы үлгү даярдоо убактысын узартып, кошумча өзгөрмөлүүлүк булагын түзүшү мүмкүн.

LC–MS — Суюк Хроматография-Масс-Спектрометрия

LC–MS, суюк хроматографиянын бөлүү жөндөмүн масс-спектрометриялык идентификация менен айкалыштырат. Булак LC–MSти төмөн концентрациялардагы татаал кошулмаларды мүнөздөө үчүн эң күчтүү аналитикалык платформалардын бири катары баалайт.

Фенолдорду, флавоноиддерди, биологиялык активдүү пептиддерди жана башка метаболиттерди талдоодо колдонулушу мүмкүн. Ошол эле платформа сапаттык идентификацияны да, ылайыктуу ыкма менен сандык талдоону да камсыздай алат.

Бирок:

• аспаптын жогорку баасы,
• жогорку тейлөө талабы,
• татаал маалымат иштетүү,
• адистешкен персоналга муктаждык

күнүмдүк өнөр жай колдонулушунун алдындагы негизги тоскоолдуктар.

Эмне үчүн спектроскопияны “алдын ала скрининг”, хроматографияны “ырастоо” ролунда кароого болот?

Өндүрүш линиясында жүздөгөн үлгүлөрдү тез текшерүү талап кылынса, ар бир үлгүнү түздөн-түз кымбат жана узак хроматографиялык талдоого жөнөтүү практикалык болбой калышы мүмкүн. Сереп сунуштаган интеграцияланган ыкмада спектроскопиялык ыкмалар тез баштапкы маалымат катмарын бере алат; максаттуу үлгүлөр же критикалык жыйынтыктар кийин HPLC, GC–MS же LC–MS менен деталдуу түрдө ырасталышы мүмкүн.

Бул ар бир спектроскопиялык жыйынтык сөзсүз хроматография менен текшерилиши керек деген универсалдуу эреже эмес. Ыкманы тандоо максаттуу кошулмага, матрицага, талап кылынган тактыкка жана колдонуу максатына жараша жасалышы керек.

Салттуу антиоксидант жана фенолдук тесттер эмнени өлчөйт?

DPPH, ABTS жана FRAP жыйынтыктарынын бири-биринен айырмаланышы автоматтык түрдө эксперименттик ката дегенди билдирбейт; тесттер антиоксидант жүрүм-турумдун ар башка химиялык жактарын өлчөшү мүмкүн. Ошондуктан сереп бир гана колориметриялык тест бардык антиоксидант жүрүм-турумду билдирет деп кабыл албоо керектигин баса белгилейт.

Хемометрика деген эмне?

Хемометрика, көп өзгөрмөлүү химиялык жана спектроскопиялык маалыматтардан маанилүү байланыштарды чыгаруу үчүн математикалык жана статистикалык ыкмаларды колдонуу. NIR жана FTIR сыяктуу ыкмаларда бир спектр жүздөгөн же миңдеген толкун узундугу/толкун саны өзгөрмөлөрүн камтыгандыктан, айрым чокуларды кол менен чечмелөөнүн ордуна үлгүлөрдү моделдөө талап кылынышы мүмкүн.

Сереп спектроскопияны хемометрика жана жасалма интеллект куралдары менен интеграциялоону келечектеги маанилүү изилдөө багыттарынын бири катары көрсөтөт. Бирок учурдагы сереп өзүнүн жасалма интеллект моделин үйрөткөн эмес жана эч кандай AI тактык метрикасын түзгөн эмес.

Тамак-аш кошумча продуктуларынан алынган кошулмалардын негизги колдонмолору

• Функционалдык азыктар: була, фенолдор, флавоноиддер жана антиоксидант компоненттерди азык формулаларында колдонуу.
• Активдүү жана акылдуу таңгактоо: антиоксидант же антимикробдук касиет көрсөткөн табигый экстракттарды таңгактоочу материалдарга кошуу.
• Нутрицевтиктер жана ден соолукка арналган продуктулар: ылайыктуу мүнөздөлгөн биологиялык активдүү кошулмаларды продукт иштеп чыгууда колдонуу.
• Мал тоюту: була жана биологиялык активдүү компоненттерди камтыган кошумча продуктуларды ылайыктуу тоют колдонмолорунда пайдалануу.
• Айланма экономика: таштанды көлөмүн азайтуу жана ошол эле материалдык агымдан кошумча экономикалык нарк түзүү.

Сереп бул колдонмолордун баары өнөр жай жетилгендигине жетти деп айтпайт. Автор көптөгөн ыкмалар лабораториялык же пилоттук масштабда калганын жана узак мөөнөттүү экономикалык ишке ашыруу, жөнгө салуучу талаптар жана чыныгы масштабдагы өндүрүш боюнча маалымат жетишсиз экенин ачык белгилейт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

PRISMA Ыкмасы менен 44 Изилдөө Кантип Тандалды?

Булакта берилген PRISMA агымына ылайык Scopus, ScienceDirect жана SpringerLinkтен 17.830 англис тилдүү жазуу алынган, 1.530 дубликат алынып салынган, 16.300 жазуу аталыш жана аннотация деңгээлинде скринингден өткөн, 174 толук текст ылайыктуулук боюнча бааланган жана акыркы сапаттык синтезге 44 изилдөө киргизилген.

Серептин дизайны

Автор изилдөөнү structured critical narrative review башкача айтканда түзүмдөлгөн критикалык баяндоочу сереп катары аныктаган жана изилдөөлөрдү тандоонун ачыктыгын жогорулатуу үчүн PRISMA принциптерин колдонгон.

PRISMA системалуу серептерде жазуулар кайдан келгенин, кайсы этапта канча изилдөө чыгарылганын жана акыркы синтезге канча изилдөө киргизилгенин ачык көрсөткөн отчеттук алкак. PRISMA колдонулушу өзүнөн өзү изилдөөнү мета-анализге айландырбайт.

Адабият издөө мезгили

Издөө 2015–2025 мезгилин камтыйт. Максат — тамак-аш таштандыларынан жана агро-тамак-аш кошумча продуктуларынан алынган биологиялык активдүү кошулмаларды спектроскопиялык жана химиялык аналитикалык ыкмалар менен мүнөздөөгө байланыштуу акыркы адабияттарды баалоо.

Маалымат базалары жана издөө сөз айкаштары

AND оператору эки түшүнүк тобунун бирге болушун талап кылса, OR ошол эле түшүнүк тобундагы альтернативдүү терминдердин каалаганынын болушуна жол берет. Ошентип, мисалы, “food waste” сөзүн колдонгон жарыялар менен катар “byproducts” колдонгон жарыялар да издөөгө киргизилиши мүмкүн.

Булактагы маалымат базаларынын саны боюнча эскертүү: Ыкма текстинде “four major academic databases” деген сөз айкашы колдонулат; бирок ошол эле сүйлөмдө жана 1-таблицада Scopus, ScienceDirect жана Springer деген үч гана маалымат базасы көрсөтүлөт. Булак төртүнчү маалымат базасын атабайт.

Булактагы жазуулардын саны боюнча эскертүү: Кыскача маалыматта 26.152 документ жана 17.830 англис тилдүү рецензияланган изилдөө макаласы көрсөтүлөт. 1-таблицанын “English articles” мамычасы чындап 17.830 га жетсе, “Research articles” мамычасы 17.838 ге жетет. Ыкма тексти болсо 17.830 маанисин түздөн-түз “research articles” деп атайт.

Киргизүү критерийлери

• Тандалган маалымат базаларында индекстелген рецензияланган илимий журналда жарыяланган болушу.
• Англис тилинде жарыяланган болушу.
• Тамак-аш таштандысы, айыл чарба калдыгы же агро-тамак-аш кайра иштетүү кошумча продуктусу менен байланыштуу болушу.
• Биологиялык активдүү кошулмаларды спектроскопиялык же химиялык ыкма менен мүнөздөөнү/талдоону камтышы.
• Биологиялык активдүү кошулмалардын колдонулушун же тамак-аш таштандыларын баалууландыруу стратегиясын баяндашы.

Чыгарып салуу критерийлери

• Рецензияланбаган жарыялар.
• Конференция тезистери, китеп бөлүмдөрү, редакторго каттар жана конференция материалдары.
• Англис тилинен башка тилдердеги жарыялар.
• Тамак-ашка тиешеси жок таштандыларга багытталган изилдөөлөр.
• Биологиялык активдүү кошулмаларды мүнөздөөнү камтыбаган изилдөөлөр.
• Дубликат жазуулар.
• Маанилүү критикалык баалоо үчүн жетишсиз методологиялык же аналитикалык маалымат берген изилдөөлөр.

PRISMA сандарын кадам сайын текшерүү

PRISMA сүрөтүнүн ички арифметикалык чынжыры ырааттуу. Бирок булактагы 2-таблицада “Present review” үчүн “Initial records” мааниси 4.538 деп берилген. Макала тексти ошол эле абзацта 17.830 жазуу табылганын айткандыктан, эки маанинин ортосунда түшүндүрүлбөгөн булак ичиндеги айырма бар.

Сапатты баалоо кандай жүргүзүлгөн?

Автор киргизилген изилдөөлөрдү беш негизги методологиялык өлчөм боюнча баалаганын билдирет:

Булак бул беш өлчөмдү бирдиктүү сандык жалпы сапат баллына же стандарттуу risk-of-bias скоруна айландырбайт. Сапатты баалоо негизинен жыйынтыктарды критикалык чечмелөөнү колдогон сапаттык алкак катары колдонулган.

Маалыматтар кандай чыгарылган?

Булак ар бир киргизилген изилдөө үчүн төмөнкү маалымат топтору системалуу түрдө катталганын билдирет:

• тамак-аш таштандысынын же агро-тамак-аш кошумча продуктусунун түрү,
• алынган биологиялык активдүү кошулмалардын классы жана кимдиги,
• колдонулган спектроскопиялык жана/же химиялык аналитикалык ыкма,
• негизги аналитикалык табылгалар жана сандык жыйынтыктар,
• сунушталган баалууландыруу стратегиялары же колдонмолор.

Андан кийин ыкмалар тактык, сезгичтик, талдоо ылдамдыгы, иштетүү чыгымы жана өнөр жайда колдонууга жарамдуулук жагынан салыштырылган.

Жарыялардын тенденциясы эмнени көрсөттү?

Булактагы 2-сүрөт 2015–2025 аралыгында тиешелүү жарыялардын саны жалпысынан өскөнүн, 2020-жылдан кийин өсүү тездетилгенин жана 2025 үч маалымат базасында тең эң жогорку жарыя санына жеткен жыл болгонун билдирет. ScienceDirectтин жылдык жарыя саны график боюнча эң жогорку, Springerдики экинчи, Scopusтуку болсо төмөнүрөөк болгон.

2-сүрөттүн жылдык чийки сандык маанилери өзүнчө таблица түрүндө берилбегендиктен Verianla бул графикти болжолдуу чекиттерди түзүп кайра тартпайт.

Макала сунуштаган интеграцияланган аналитикалык алкак

Бул алкактын логикасы эмнеде?

Биринчи баскычта ылайыктуу түрдө чогултулган жана даярдалган кошумча продукт үлгүсү тез спектроскопиялык ыкмалар менен скринингден өткөрүлүшү мүмкүн. Эгер спектроскопиялык сигнал максаттуу колдонуу үчүн жетишсиз болсо же молекулалык кимдикти ырастоо керек болсо, HPLC, GC–MS же LC–MS сыяктуу тандалмалуураак ыкмалар колдонулушу мүмкүн.

Спектралдык жана химиялык маалыматтар кийин хемометрикалык ыкмалар, маалыматтарды бириктирүү жана калибрлөө моделдери менен чогуу бааланышы мүмкүн. Акыркы максат “үлгүдө эмне бар?” деген суроого гана жооп берүү эмес, алынган маалыматты тамак-аш, таңгактоо, нутрицевтик же тоют сыяктуу чыныгы баалууландыруу процессине ишенимдүү өткөрүү.

Макаланын 4-сүрөтүндө өнөр жай баскычында TRL, чыгым, жөнгө салуучу талаптар жана масштабды кеңейтүү да өзүнчө көрсөтүлгөн. TRL, Technology Readiness Level, башкача айтканда технологиянын даярдык деңгээли түшүнүгү болуп, технологиянын алгачкы изилдөө баскычынан чыныгы колдонуу деңгээлине канчалык жакын экенин көрсөткөн жетилүү мамилеси.

Изилдөөнүн негизги табылгалары

• Тамак-ашты кайра иштетүүнүн кошумча продуктулары биологиялык жана технологиялык наркы бар кошулмалар үчүн маанилүү, бирок жетишсиз колдонулган булактар.
• Каралган изилдөөлөрдүн көбү өсүмдүк тектүү кошумча продуктуларга багытталган.
• Фенолдор жана антиоксидант кошулмалар эң көп изилденген биологиялык активдүү топтордун катарына кирет.
• FTIR жана NIR тез скрининг жана кеңири мүнөздөө үчүн барган сайын көбүрөөк колдонулууда.
• HPLC жана GC–MS сыяктуу ыкмалар айрым кошулмаларды сезгичирээк аныктоо жана сандык баалоодо борбордук ролун сактап келет.
• LC–MS өзгөчө татаал жана төмөн концентрациядагы кошулмаларды терең талдоодо күчтүү.
• Бир да аналитикалык ыкма бардык максаттар үчүн универсалдуу түрдө эң жакшы эмес.
• Спектроскопиялык скринингди ырастоочу химиялык талдоолор менен интеграциялоо эң камтылган ыкма катары сунушталат.
• Изилдөөлөр арасында экстракция, аспап, калибрлөө жана отчет берүү протоколдорунда олуттуу гетерогендүүлүк бар.
• Өнөр жай масштабындагы жана техно-экономикалык ырастоо адабияттарда лабораториялык изилдөөлөргө караганда чектелүү.

Изилдөө колдогон колдонуу тармактары

Серепте адабияттардын негизинде төмөнкү колдонуу тармактары өзгөчө белгиленет:

• функционалдык азык формулалары,
• табигый консервант системалары,
• активдүү жана акылдуу таңгактар,
• нутрицевтиктер жана ден соолукка арналган продуктулар,
• мал тоюттары,
• косметикалык колдонуу тармактары,
• айланма экономика жана таштандыларды азайтуу.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Тамак-аш кошумча продуктуларынан алынган бардык биологиялык активдүү кошулмалар адамдын ден соолугуна клиникалык пайда берет деп көрсөтүлгөн эмес.
• Ар бир тамак-аш кошумча продуктусун экономикалык жактан кайра иштетүүгө болору далилденген эмес.
• FTIR же NIR бардык учурларда HPLC, GC–MS же LC–MSти алмаштыра алары көрсөтүлгөн эмес.
• HPLC, GC–MS же LC–MS ар бир колдонууда экономикалык жактан эң ылайыктуу ыкма экени көрсөтүлгөн эмес.
• Макала өз лабораториясында жаңы тамак-аш кошумча продуктусун экстракциялоо же аналитикалык эксперимент жүргүзгөн эмес.
• Макала мета-анализ жүргүзгөн эмес жана жалпы эффект өлчөмүн эсептеген эмес.
• Макала өзүнүн AI/ML моделин үйрөткөн эмес.
• AI интеграциясы белгилүү бир тактык өсүшүн камсыз кылганы жөнүндө жаңы натыйжалуулук метрикасын түзгөн эмес.
• Сунушталган интеграцияланган 4-сүрөт алкагы өнөр жайда ырасталган бирдиктүү стандарт процесс эмес.
• Функционалдык азык, нутрицевтик же ден соолук продуктусу боюнча колдонмолор түз клиникалык дарылоо далили эмес.

Изилдөөнүн чектөөлөрү

Автор ачык көрсөткөн биринчи чектөө — адабият издөө белгилүү ири маалымат базалары жана англис тилдүү жарыялар менен чектелген. Бул башка тилдерде же каралган платформалардан тышкары жарыяланган тиешелүү изилдөөлөрдүн сыртта калышына алып келиши мүмкүн.

Экинчи негизги чектөө — киргизилген изилдөөлөрдүн арасында экстракция протоколдору, аналитикалык процедуралар жана отчет берүү формалары боюнча жогорку өзгөрмөлүүлүк болушу. Бул гетерогендүүлүк ар түрдүү изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын түз салыштырууну кыйындатат.

Үчүнчү чектөө — каралган изилдөөлөрдүн олуттуу бөлүгү лабораториялык шарттарда жүргүзүлгөн. Өнөр жай масштабындагы экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгү, жөнгө салуучу талаптарга шайкештик, узак мөөнөттүү процесстин туруктуулугу жана чыныгы өндүрүш линиясынын натыйжалуулугу боюнча далилдер чектелүү.

Төртүнчү чектөө — спектроскопиялык калибрлөө моделдеринин көчүрүлүү мүмкүнчүлүгү. Бир продукт же матрицада иштелип чыккан NIR/FTIR модели химиялык курамы башка тамак-аш кошумча продуктусунда ошол эле тактык менен иштебей калышы мүмкүн.

Бешинчи маселе — аналитикалык стандартташтыруунун жетишсиздиги. HPLC колонкалары, мобилдик фазалар, экстракция шарттары, спектроскопиялык алдын ала иштетүү ыкмалары жана калибрлөө стратегияларынын изилдөөлөр арасында айырмаланышы жыйынтыктарды түз салыштырууну кыйындатат.

Келечектеги изилдөөлөр үчүн сунуштар

• Эл аралык деңгээлде ырасталган стандарттуу аналитикалык протоколдорду иштеп чыгуу.
• Спектроскопиялык калибрлөө моделдерин ар түрдүү жана гетерогендүү тамак-аш матрицаларында системалуу ырастоо.
• Лабораториялар аралык валидация изилдөөлөрү.
• Техно-экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн талдоо.
• Чыныгы масштабдагы өнөр жай демонстрациялары.
• Академия менен тамак-аш өнөр жайынын ортосунда күчтүү кызматташтык.
• Хемометрика жана AI куралдарын спектроскопиялык талдоо менен көзөмөлдүү интеграциялоо.
• Коопсуздук жана токсикологиялык профилдерди кеңири баалоо.
• Жөнгө салуучу жана масштабды кеңейтүү талаптарын изилдөөнүн алгачкы баскычтарында эске алуу.

Булактагы маанилүү дал келбестиктер

• Макаланын түрү: PDFтин жогорку аталышында “ORIGINAL ARTICLE” жазылган, ал эми кыскача маалымат жана ыкма бөлүмү изилдөөнү ачык түрдө review / structured critical narrative review деп аныктайт.
• Жарыяланган жыл: Том/сан жана сунушталган цитата 2025 жылын көрсөтөт, ал эми алынган, кайра каралган, кабыл алынган жана жарыяланган даталар 2026 жылына тиешелүү.
• Маалымат базаларынын саны: Текстте “four major academic databases” деп айтылат, бирок Scopus, ScienceDirect жана Springer гана аталат.
• 17.830 мааниси: 1-таблицада English articles суммасы 17.830, Research articles суммасы 17.838; ыкма текстинде 17.830 мааниси research articles деп аталат.
• Баштапкы жазуулардын саны: Кыскача маалымат 26.152 жалпы документти, PRISMA агымы 17.830 англис тилдүү жазууну, 2-таблица болсо Present review үчүн 4.538 initial records көрсөтөт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Valorization of Food By-Products Employing Spectroscopic and Chemical Methods: Characterization and Applications of Functional Biomolecules

Автор: Abdelhakim Ridouh.

Жооптуу автор: Abdelhakim Ridouh.

Электрондук почта: abdelhakim.ridouh@crtaa.dz

Телефон: +213 (660 862 421)

Мекеме: Research Center in Agri-Food Technologies, Food Safety Division, Targa Ouzemmour Road, University Campus, Bejaia, 06000, Algeria.

Журнал: The North African Journal of Food and Nutrition Research.

Журналдын кыскартылышы: Nor. Afr. J. Food Nutr. Res.

ISSN: 2588-1582.

Том: 9.

Сан: Special Issue — Potential of Food By-Products.

Барактар: S77–S97.

DOI: 10.51745/najfnr.9.SI.S77-S97.

Санда көрсөтүлгөн библиографиялык жыл: 2025.

Макаланын расмий онлайн жарыяланган күнү: 15 август 2026.

Алынган күнү: 31 январь 2026.

Кайра кароо күнү: 20 апрель 2026.

Кабыл алынган күнү: 25 июль 2026.

Библиографиялык дата боюнча эскертүү: PDF жана атайын сан Volume 9 / 2025 белгисин алып жүрөт жана PDF сунушталган цитатада 2025 жылын колдонот. Бирок макала 2026-жылы алынган, кайра каралган, кабыл алынган жана 15 август 2026-жылы онлайн жарыяланган. Журналдын расмий онлайн жазуусу да сан белгисин 2025 бойдон сактап, жарыяланган күндү 2026 деп көрсөтөт.

Булак түрү: PDFтин жогорку белгиси “Original Article”; илимий мазмун жана ыкма болсо structured critical narrative review / түзүмдөлгөн критикалык баяндоочу сереп катары аныкталып, PRISMA принциптери колдонулат.

Рецензия: North African Journal of Food and Nutrition Research рецензияланган журнал. Журналдын расмий саясатына ылайык, ылайыктуу макалалар кеминде эки адис рецензентке жөнөтүлүп, double-blind рецензия колдонулат.

Басмакана: AfAc Publisher.

Платформа: The North African Journal of Food and Nutrition Research расмий OJS жарыялоо платформасы.

Расмий жарыя шилтемеси: DOI 10.51745/najfnr.9.SI.S77-S97 аркылуу жеткиликтүү.

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0.

Каржылоо: Автор изилдөө эч бир мекемеден каржылык колдоо албастан жүргүзүлгөнүн билдирет.

Ыраазычылык: Not applicable.

Мурунку презентация: Макала мурда эч бир жыйында сунушталбаганы белгиленген.

Preprint: No.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор эч кандай кызыкчылыктар кагылышы тууралуу билдирүү жок экенин көрсөтөт.

Автордун салымы: Abdelhakim Ridouh — Conceptualization; Methodology; Literature review; Writing – original draft; Supervision.

Тең салым: Изилдөө бир авторлуу болгондуктан тең биринчи авторлук/тең салым абалы жок.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Негизги PDFте өзүнчө “Data Availability” билдирүүсү жок.

Издөө мезгили: 2015–2025.

Аталган маалымат базалары: Scopus, ScienceDirect жана Springer/SpringerLink.

Издөө ыкмасы: AND/OR Boolean операторлору менен тамак-аш таштандысы/кошумча продукт, биологиялык активдүү кошулма жана спектроскопия/хроматография түшүнүктөрүн бириктирген маалымат базасына ылайыкташтырылган суроолор.

Булактагы кыскача маалыматтагы баштапкы документтер пулу: 26.152.

PRISMA баштапкы жазуулар саны: 17.830.

Дубликаттардын саны: 1.530.

Аталыш/аннотация скринингине калган: 16.300.

Аталыш/аннотация этабында чыгарылган: 16.118.

Толук тексти изделген: 182.

Жеткиликсиз отчет: 8.

Ылайыктуулук үчүн бааланган толук текст: 174.

Толук текст этабында чыгарылган: 130.

Акыркы сапаттык синтезге киргизилген: 44 изилдөө.

Сапатты баалоо: Изилдөө дизайны, үлгүнү мүнөздөө, аналитикалык валидация, кайра өндүрүлүүчүлүк жана өнөр жай мааниси.

Мета-анализ: Жүргүзүлгөн эмес. Жалпы эффект өлчөмү, гетерогендүүлүк статистикасы же forest plot билдирилген эмес.

Негизги спектроскопиялык ыкмалар: FTIR, NIR, Raman жана UV–Vis.

Негизги химиялык/хроматографиялык ыкмалар: HPLC, GC–MS жана LC–MS.

Салттуу химиялык тесттер: Folin–Ciocalteu, DPPH, ABTS жана FRAP.

Негизги илимий жыйынтык: Бир да ыкма тамак-аш кошумча продуктуларын мүнөздөөнүн бардык милдеттери үчүн универсалдуу түрдө артык эмес; тез спектроскопиялык скринингди тандалмалуураак химиялык/хроматографиялык ырастоо менен интеграциялоо эң камтылган стратегия катары сунушталат.

Өнөр жай боюнча чечмелөө чеги: Серепте бааланган колдонмолордун олуттуу бөлүгү лабораториялык же пилоттук масштабда. Узак мөөнөттүү экономикалык ишке ашыруу, жөнгө салуучу талаптар жана чыныгы масштабдагы өнөр жай колдонулушу боюнча далилдер чектелүү.

AI боюнча чечмелөө: AI жана хемометриканы интеграциялоо келечектеги изилдөө багыты катары сунушталат; изилдөө өзүнүн AI моделин үйрөткөн эмес жана жаңы натыйжалуулук метрикасын түзгөн эмес.

Булак ичиндеги ырааттуулук эскертүүсү 1 — изилдөө түрү: PDF “Original Article” белгисин алып жүргөнү менен, илимий ыкма structured critical narrative review катары аныкталат.

Булак ичиндеги ырааттуулук эскертүүсү 2 — жарыяланган дата: Сан/том 2025 деп белгиленсе да, макаланын алынуу, кайра кароо, кабыл алуу жана жарыялоо процесстери 2026-жылы.

Булак ичиндеги ырааттуулук эскертүүсү 3 — маалымат базаларынын саны: Ыкма “four major academic databases” деген сөз айкашын колдонгону менен, үч гана маалымат базасы аталат.

Булак ичиндеги ырааттуулук эскертүүсү 4 — изилдөө макалаларынын саны: 1-таблицада Research articles суммасы 17.838, English articles суммасы 17.830; ыкма текстинде 17.830 мааниси research articles деп аталат.

Булак ичиндеги ырааттуулук эскертүүсү 5 — баштапкы жазуулар саны: Кыскача маалымат 26.152 жалпы документти, PRISMA агымы 17.830 англис тилдүү жазууну жана 2-таблицанын “Present review” сабы 4.538 initial records көрсөтөт. Булак бул айырманы түшүндүрбөйт.