Oziq-ovqat yon mahsulotlarini valorizatsiya qilish (valorization), oziq-ovqat ishlab chiqarish va qayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan poʻstloq, press qoldigʻi, urugʻ, kepak va shunga oʻxshash qoldiq oqimlarini shunchaki chiqindi sifatida yoʻq qilish oʻrniga; ular tarkibidagi fenolik birikmalar, flavonoidlar, oziq tolasi, antioksidantlar, biologik faol peptidlar va boshqa funksional komponentlarni aniqlash, qayta ajratib olish va qayta foydalanish mumkin boʻlgan qoʻshimcha qiymatli mahsulotlarga aylantirish yondashuvidir. Abdelhakim Ridouh tayyorlagan ushbu tadqiqot 2015–2025 davridagi adabiyotlarni koʻrib chiqib, oziq-ovqat yon mahsulotlaridagi biologik faol birikmalarni tavsiflashda qoʻllanadigan FTIR, NIR, Raman va UV–Vis kabi spektroskopik usullarni HPLC, GC–MS va LC–MS kabi kimyoviy/xromatografik usullar bilan taqqoslaydigan tuzilmali tanqidiy sharhdir.

Maqolaning asosiy xulosasi shuki, birorta analitik usul barcha oziq-ovqat yon mahsuloti matritsalari va barcha tadqiqot maqsadlari uchun universal ravishda ustun emas. FTIR, NIR, Raman va UV–Vis tezkor skrining, past yoki nisbatan past ishlatish xarajati, kam namuna tayyorlash va ayrim hollarda buzmasdan tahlil qilish kabi afzalliklarni bersa-da, ayniqsa murakkab matritsalarda alohida molekulalarni aniq identifikatsiya qilish va past konsentratsiyalarda miqdoriy aniqlash jihatidan cheklangan. HPLC, GC–MS va LC–MS esa yuqoriroq molekulyar selektivlik, sezgirlik va miqdoriy aniqlikni ta’minlaydi, biroq asbob-uskunalar narxi, namuna tayyorlash, tahlil vaqti va malaka talabi yuqoriroq.

Shu sababli sharh ikki usul oilasini raqobatchi variantlar emas, balki bir-birini toʻldiruvchi analitik qatlamlar sifatida baholaydi. Muallif taklif qilgan yondashuv tezkor spektroskopik skriningni zarur boʻlganda yanada sezgir xromatografik yoki massa-spektrometrik tasdiqlash bilan birlashtirish, soʻng kemometrik ma’lumotlar tahlili va mos kalibrlash modellari bilan qoʻllab-quvvatlashdan iborat.

Koʻrib chiqilgan adabiyotlarda eng koʻp tadqiq qilingan xomashyolar meva poʻstloqlari va press qoldiqlari, zaytun qayta ishlash qoldiqlari, don kepagi va maydalash yon mahsulotlari, sabzavot qoldiqlari hamda dukkakli ekinlar yon mahsulotlaridir. Fenolik birikmalar va antioksidantlar eng koʻp oʻrganilgan biologik faol birikmalar guruhlari qatoriga kiradi. Adabiyotlarda funksional oziq-ovqatlar, faol va aqlli qadoqlash, nutrasevtiklar, sogʻliq mahsulotlari va hayvon yemi kabi qoʻllanish sohalari qayd etilgan.

Biroq sharh laboratoriya miqyosida ijobiy koʻringan qoʻllanma avtomatik ravishda sanoat miqyosida tatbiq etilishi mumkin degan xulosaga kelmaydi. Muallif ayniqsa standart tahlil protokollarining yetarli emasligini, oziq-ovqat yon mahsuloti matritsalarining yuqori oʻzgaruvchanligini, spektroskopik kalibrlash modellarini koʻchirish muammolarini, haqiqiy miqyosdagi sanoat validatsiyasining yetishmasligini va texnik-iqtisodiy tadqiqotlarning cheklanganligini asosiy tadqiqot boʻshliqlari sifatida belgilaydi.

Oziq-ovqat Yon Mahsulotlarini Valorizatsiya Qilish Nima va Nega Muhim?

Oziq-ovqat yon mahsulotlarini valorizatsiya qilish odatda past qiymatli qoldiq yoki chiqindi deb qaraladigan qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqatni qayta ishlash oqimlaridagi foydalanish mumkin boʻlgan kimyoviy, oziqaviy yoki funksional komponentlarni aniqlash va qayta ajratib olish orqali ularni yangi iqtisodiy va texnologik resursga aylantirish yondashuvidir; ushbu tadqiqot ayniqsa biologik faol molekulalarni toʻgʻri tavsiflash ushbu aylantirishning asosiy analitik sharti ekanini ta’kidlaydi.

“Yon mahsulot” bilan “chiqindi” bir xil narsami?

Maqola kontekstida oziq-ovqatni qayta ishlashda hosil boʻladigan poʻstloq, urugʻ, press qoldigʻi, kepak, maydalash qoldigʻi va shunga oʻxshash materiallar koʻpincha chiqindi sifatida chiqarib tashlansa-da, ularning barchasi kimyoviy jihatdan qiymatsiz emas. Ushbu materiallarda oziq tolasi, fenolik birikmalar, flavonoidlar, antioksidant birikmalar, yogʻ kislotalari yoki biologik faol peptidlar kabi foydalanish mumkin boʻlgan komponentlar boʻlishi mumkin.

Valorizatsiya yondashuvining asosiy gʻoyasi qoldiq material miqdorini shunchaki kamaytirish emas, balki uning tarkibidagi funksional komponentlarni ilmiy ravishda aniqlab, tegishli qoʻllanish sohasiga yoʻnaltirishdir.

Biologik faol birikma nima?

Biologik faol birikma, asosiy oziq modda boʻlishidan tashqari biologik yoki texnologik funksiyani bajarishi mumkin boʻlgan kimyoviy komponentlar uchun ishlatiladigan keng tushunchadir. Maqola baholagan adabiyotlarda fenolik birikmalar, flavonoidlar, antioksidantlar, karotinoidlar, yogʻ kislotalari, oziq tolasi va biologik faol peptidlar kabi sinflar alohida ajralib turadi.

Ushbu tushuncha birikma odamlarda albatta isbotlangan klinik foyda beradi degani emas. Koʻplab manba tadqiqotlari ekstraksiya, kimyoviy tavsiflash yoki in vitro funksional tahlil darajasidadir.

Sharhda ajratib koʻrsatilgan oziq-ovqat yon mahsuloti manbalari

Ushbu jadval sharhda adabiyotdagi misollarni umumlashtiruvchi tasnifdir; har bir qator barcha tegishli yon mahsulotlar bir xil tarkibga ega ekanini yoki koʻrsatilgan qoʻllanish tijorat miqyosida tasdiqlanganini anglatmaydi.

Spektroskopik va Kimyoviy Usullar Nega Birgalikda Qoʻllanishi Kerak?

Sharhning asosiy analitik qarashiga koʻra, spektroskopiya tezkor skrining va jarayon monitoringida, xromatografik va massa-spektrometrik usullar esa alohida birikmalarni ishonchli identifikatsiya qilish va miqdoriy aniqlashda ustun; shu sababli keng qamrovli tavsiflash uchun ikki usulni bir-birini toʻldiruvchi tarzda birlashtirish yanada mustahkam yondashuv hisoblanadi.

“Spektroskopik usul” nimani anglatadi?

Spektroskopik usullar elektromagnit nurlanishning namunadagi molekulalar bilan oʻzaro ta’sirini oʻlchab, kimyoviy tuzilish yoki tarkib haqida ma’lumot beradi. FTIR infraqizil yutilishni, NIR yaqin infraqizil sohani, Raman yorugʻlikning noelastik sochilishini, UV–Vis esa ultrabinafsha va koʻrinadigan sohalardagi yutilishni qoʻllaydi.

Ushbu usullarning umumiy afzalligi odatda tez oʻlchash va nisbatan kam namuna tayyorlashdir. Biroq murakkab oziq-ovqat matritsalarida signallar koʻplab molekulalarning umumiy hissasini oʻz ichiga olgani uchun bitta kimyoviy turni aniq ajratish har doim ham mumkin emas.

“Kimyoviy referens usul” nimani anglatadi?

Maqola HPLC, GC–MS va LC–MS kabi texnikalarni yuqori aniqlik, sezgirlik va molekulyar selektivlikni ta’minlaydigan kimyoviy/xromatografik referens usullar sifatida baholaydi.

Ushbu texnikalarda maqsad faqat umumiy molekulyar barmoq izi olish emas, balki aralashmadagi komponentlarni ajratish, muayyan analitlarni identifikatsiya qilish va kerak boʻlganda ularni miqdoriy oʻlchashdir.

Bu yerdagi “past”, “oʻrta”, “yuqori” va “juda yuqori” ifodalari maqolaning sifat jihatidan taqqoslash sinflaridir; manba ularni bitta umumiy raqamli samaradorlik shkalasiga aylantirmaydi.

FTIR, NIR, Raman va UV–Vis Oʻrtasida Qanday Farq Bor?

FTIR funksional guruhlar va umumiy molekulyar barmoq iziga, NIR tezkor tarkibni baholash va jarayon monitoringiga, Raman batafsilroq molekulyar tebranish barmoq iziga, UV–Vis esa yorugʻlikni yutuvchi xromofor guruhlar va umumiy tarkib turidagi tezkor oʻlchovlarga koʻproq mos deb qaraladi; har bir usulning samaradorligi namuna matritsasi, maqsadli birikma va kalibrlash sifatiga bogʻliq.

FTIR — Furye Oʻzgartirishli Infraqizil Spektroskopiya

FTIR, molekulyar bogʻlarning infraqizil nurlanishni muayyan chastotalarda yutishi prinsipiga asoslanadi. Molekula ichidagi bogʻ tebranishlari kimyoviy tuzilishga bogʻliq boʻlgani uchun olingan spektr namuna uchun xos “molekulyar barmoq izi”ni berishi mumkin.

Sharhda FTIR fenolik birikmalar, uglevodlar, oqsillar va yogʻ kislotalari kabi turli birikma sinflarini umumiy strukturaviy tavsiflash uchun tezkor va buzmaydigan usul sifatida baholanadi.

Asosiy afzalliklari:

• Tezkor tahlil.
• Nisbatan past ishlatish xarajati.
• Kam yoki cheklangan namuna tayyorlash.
• Buzmasdan oʻlchash imkoniyati.
• Sifat nazorati va dastlabki skrining uchun moslik.

Asosiy cheklovlari:

• Murakkab matritsalarda alohida molekulalar boʻyicha selektivlik cheklangan boʻlishi mumkin.
• Past konsentratsiyali maqsadlarni miqdoriy aniqlash xromatografik usullarga qaraganda qiyinroq boʻlishi mumkin.
• Miqdoriy natijalar kuchli kalibrlash modellari va ishonchli referens spektrlarga bogʻliq.
• Bir matritsada ishlab chiqilgan modelni boshqa oziq-ovqat yon mahsuloti matritsasiga koʻchirish har doim ham muvaffaqiyatli boʻlmasligi mumkin.

Shu sababli maqola FTIRning oʻzi har bir birikmani aniq identifikatsiya qilish uchun yetarli deb aytmaydi.

NIR — Yaqin Infraqizil Spektroskopiya

NIR, elektromagnit spektrning yaqin infraqizil sohasidagi yutilishni oʻlchab, organik tarkib haqida tezkor baholar beradi. Fenoliklar, oqsillar, lipidlar va uglevodlarga oid spektral ma’lumot olish mumkin.

NIRning asosiy afzalligi yuqori hajmli va real vaqt tahliliga mosligidir. Kimyoviy reaktiv sarfining pastligi ham sanoat jarayonini monitoring qilish nuqtai nazaridan afzallik berishi mumkin.

Biroq NIR koʻpincha bitta birikmani bevosita “koʻrish”dan koʻra, spektral naqsh bilan referens kimyoviy qiymat oʻrtasidagi statistik bogʻlanishni oʻrganuvchi kalibrlash modeliga tayanadi.

Shuning uchun model samaradorligi:

• namunalar xilma-xilligiga,
• matritsa geterogenligiga,
• referens tahlillarning aniqligiga,
• kalibrlash ma’lumotlar toʻplamining qamroviga

bogʻliq.

Raman spektroskopiyasi

Raman spektroskopiyasi, yorugʻlik molekulalar bilan oʻzaro ta’sirlashgandan keyin uning juda kichik qismining energiyasi oʻzgarib sochilishi prinsipiga asoslanadi. Ushbu energiya farqi molekulyar tebranishlar bilan bogʻliq boʻlgani uchun kimyoviy tuzilish haqida oʻziga xos ma’lumot berishi mumkin.

Sharhda Ramanning muhim afzalliklari yuqori kimyoviy spetsifiklik, kam namuna tayyorlash va ayrim suvli yoki nam namunalarni bevosita tekshirish imkoniyati sifatida koʻrsatiladi.

Muhim cheklov esa fluoresans xalaqitidir. Oʻsimlik kelib chiqishidagi yon mahsulotlarda tabiiy pigmentlar yoki fluoresans birikmalar Raman signalining ustiga kuchli fon berishi va maqsadli molekulyar tebranishlarni koʻrishni qiyinlashtirishi mumkin.

Bundan tashqari, asbob narxi va haqiqiy sanoat muhitida yetarli validatsiyaning cheklanganligi sharhda Ramanning keng sanoat qoʻllanishi oldidagi toʻsiqlar qatorida koʻrsatiladi.

UV–Vis spektroskopiyasi

UV–Vis, namunaning ultrabinafsha va koʻrinadigan yorugʻlik sohalarida qaysi toʻlqin uzunliklarini qay darajada yutishini aniqlaydi. Xromofor saqlovchi fenoliklar, flavonoidlar va tabiiy pigmentlar kabi birikmalarning umumiy yoki yigʻma xususiyatlarini baholashda keng qoʻllanishi mumkin.

Afzalliklari:

• Oddiy ishlash prinsipi.
• Tezkor tahlil.
• Nisbatan past asbob narxi.
• Muntazam sifat nazorati uchun qoʻllash imkoniyati.

Cheklovi esa murakkab aralashmalarda turli molekulalarning yutilish tasmalarining ustma-ust tushishi mumkinligidir. Shu sababli UV–Vis koʻp hollarda ma’lum bitta molekulaning aniq kimligini aniqlashdan koʻra umumiy fenolik, umumiy flavonoid yoki shunga oʻxshash yigʻma analitik koʻrsatkichlar uchun mos.

HPLC, GC–MS va LC–MS Qaysi Holatlarda Afzal?

HPLC uchuvchan boʻlmagan koʻp komponentli aralashmalardagi maqsadli moddalarning ajratilishi va miqdoriy aniqlanishida, GC–MS ayniqsa uchuvchan va yarim uchuvchan birikmalarni ajratib strukturaviy identifikatsiya qilishda, LC–MS esa murakkab matritsalarda past konsentratsiyali va uchuvchan boʻlmagan birikmalarni yuqori sezgirlik bilan aniqlashda ajralib turadi.

HPLC — Yuqori Samarali Suyuqlik Xromatografiyasi

HPLC, aralashmadagi komponentlarning harakatchan faza bilan turgʻun faza oʻrtasidagi turlicha oʻzaro ta’sirlaridan foydalanib moddalarni bir-biridan ajratadi.

Sharh HPLCni ayniqsa:

• fenolik birikmalar,
• flavonoidlar,
• karotinoidlar,
• organik kislotalar

kabi birikmalarni ajratish va miqdoriy aniqlashda muhim referens texnika sifatida baholaydi.

HPLCning kuchli tomoni faqat umumiy signal hosil qilish oʻrniga aralashma komponentlarini ajrata olishidir. Mos standartlar va detektorlar yordamida alohida birikmalar miqdorini aniqlash mumkin.

Asosiy cheklovlar yuqori asbob va sarf materiallari xarajati, murakkabroq namuna tayyorlash, uzoqroq tahlil vaqti va malakali operator zaruratidir.

GC–MS — Gaz Xromatografiyasi-Massa Spektrometriyasi

GC–MS, gaz xromatografiyasining ajratish qobiliyatini massa spektrometriyasining molekulyar identifikatsiya kuchi bilan birlashtiradi.

Sharhda GC–MS ayniqsa:

• uchuvchan aromatik birikmalar,
• efir moyi komponentlari,
• yogʻ kislotalari,
• uchuvchan va yarim uchuvchan metabolitlar

uchun kuchli usul sifatida baholanadi.

GC–MSning muhim cheklovi barcha molekulalarning yetarlicha uchuvchan emasligidir. Ayrim fenolik yoki uchuvchan boʻlmagan birikmalarni tahlildan oldin kimyoviy hosilalash kerak boʻlishi namuna tayyorlash vaqtini uzaytirishi va qoʻshimcha oʻzgaruvchanlik manbaini keltirib chiqarishi mumkin.

LC–MS — Suyuqlik Xromatografiyasi-Massa Spektrometriyasi

LC–MS, suyuqlik xromatografiyasining ajratish qobiliyatini massa-spektrometrik identifikatsiya bilan birlashtiradi. Manba LC–MSni past konsentratsiyalarda uchraydigan murakkab birikmalarni tavsiflashda eng kuchli analitik platformalardan biri sifatida baholaydi.

Fenoliklar, flavonoidlar, biologik faol peptidlar va boshqa metabolitlarni tahlil qilishda qoʻllanishi mumkin. Xuddi shu platforma ham sifat jihatidan identifikatsiya, ham tegishli usul bilan miqdoriy tahlilni ta’minlashi mumkin.

Biroq:

• yuqori asbob narxi,
• yuqori texnik xizmat talabi,
• murakkab ma’lumotlarni qayta ishlash,
• malakali xodimlarga ehtiyoj

muntazam sanoat qoʻllanishi oldidagi asosiy toʻsiqlardir.

Nega spektroskopiyani “dastlabki skrining”, xromatografiyani esa “tasdiqlash” roli sifatida koʻrish mumkin?

Ishlab chiqarish liniyasida yuzlab namunalarni tezkor tekshirish kerak boʻlsa, har bir namunani bevosita qimmat va uzoq davom etadigan xromatografik tahlilga yuborish amaliy boʻlmasligi mumkin. Sharh taklif qilgan integratsiyalashgan yondashuvda spektroskopik usullar tezkor dastlabki ma’lumot qatlamini ta’minlashi mumkin; maqsadli namunalar yoki muhim natijalar keyinchalik HPLC, GC–MS yoki LC–MS bilan batafsil tasdiqlanishi mumkin.

Bu har bir spektroskopik natija albatta xromatografiya bilan tekshirilishi kerak degan universal qoida emas. Usul tanlovi maqsadli birikma, matritsa, kerakli aniqlik va foydalanish maqsadiga qarab amalga oshirilishi kerak.

An’anaviy antioksidant va fenolik testlar nimani oʻlchaydi?

DPPH, ABTS va FRAP natijalarining bir-biridan farq qilishi avtomatik ravishda tajriba xatosini anglatmaydi; testlar antioksidant xatti-harakatning turli kimyoviy jihatlarini oʻlchashi mumkin. Shu sababli sharh bitta kolorimetrik test barcha antioksidant xatti-harakatni ifodalaydi deb hisoblamaslik kerakligini ta’kidlaydi.

Xemometriya nima?

Xemometriya, koʻp oʻzgaruvchili kimyoviy va spektroskopik ma’lumotlardan mazmunli bogʻlanishlarni chiqarish uchun matematik va statistik usullardan foydalanishdir. NIR va FTIR kabi usullarda bitta spektr yuzlab yoki minglab toʻlqin uzunligi/toʻlqin soni oʻzgaruvchilarini oʻz ichiga olgani sababli, alohida choʻqqilarni qoʻlda talqin qilish oʻrniga naqshlarni modellashtirish talab qilinishi mumkin.

Sharh spektroskopiyani xemometriya va sun’iy intellekt vositalari bilan integratsiyalashni kelajakdagi muhim tadqiqot yoʻnalishlaridan biri sifatida koʻrsatadi. Biroq joriy sharh oʻz sun’iy intellekt modelini oʻqitmagan va hech qanday AI aniqlik metrikasini yaratmagan.

Oziq-ovqat yon mahsulotlaridan olinadigan birikmalarning asosiy qoʻllanishlari

• Funksional oziq-ovqatlar: tola, fenoliklar, flavonoidlar va antioksidant komponentlarni oziq-ovqat formulalarida qoʻllash.
• Faol va aqlli qadoqlash: antioksidant yoki antimikrob xususiyatga ega tabiiy ekstraktlarni qadoqlash materiallariga qoʻshish.
• Nutratsevtiklar va sogʻliq mahsulotlari: tegishli ravishda tavsiflangan biologik faol birikmalardan mahsulot ishlab chiqish ishlarida foydalanish.
• Hayvon yemi: tola va biologik faol komponentlar saqlovchi yon mahsulotlarni tegishli yem qoʻllanmalarida ishlatish.
• Aylanma iqtisodiyot: chiqindi miqdorini kamaytirish va ayni material oqimidan qoʻshimcha iqtisodiy qiymat yaratish.

Sharh ushbu qoʻllanishlarning barchasi sanoat yetukligiga yetganini aytmaydi. Muallif koʻplab yondashuvlar laboratoriya yoki pilot miqyosda qolayotganini hamda uzoq muddatli iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati, tartibga solish talablari va haqiqiy miqyosdagi ishlab chiqarish boʻyicha ma’lumot yetishmasligini ochiq qayd etadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

PRISMA Yondashuvi bilan 44 Tadqiqot Qanday Tanlandi?

Manbada keltirilgan PRISMA oqimiga koʻra Scopus, ScienceDirect va SpringerLinkdan 17.830 ingliz tilidagi yozuv olingan, 1.530 dublikat chiqarilgan, 16.300 yozuv sarlavha va annotatsiya darajasida skrining qilingan, 174 toʻliq matn muvofiqlik boʻyicha baholangan va yakuniy sifat sinteziga 44 tadqiqot kiritilgan.

Sharh dizayni

Muallif tadqiqotni structured critical narrative review ya’ni tuzilmali tanqidiy narrativ sharh deb ta’riflagan va tadqiqotlarni tanlash shaffofligini oshirish uchun PRISMA tamoyillaridan foydalangan.

PRISMA tizimli sharhlarda yozuvlar qayerdan kelganini, qaysi bosqichda nechta tadqiqot chiqarib tashlanganini va yakuniy sintezga nechta tadqiqot kiritilganini koʻrsatadigan hisobot tuzilmasidir. PRISMAning qoʻllanishi oʻz-oʻzidan tadqiqotni meta-tahlilga aylantirmaydi.

Adabiyot qidiruv davri

Qidiruv 2015–2025 davrini qamrab oladi. Maqsad oziq-ovqat chiqindilari va agro-oziq-ovqat yon mahsulotlaridan olinadigan biologik faol birikmalarni spektroskopik va kimyoviy analitik usullar bilan tavsiflash boʻyicha soʻnggi adabiyotlarni baholashdir.

Ma’lumotlar bazalari va qidiruv iboralari

AND operatori ikki tushuncha guruhining birgalikda uchrashishini talab qilsa, OR ayni tushuncha guruhidagi muqobil atamalardan istalgan bittasining mavjud boʻlishiga ruxsat beradi. Shunday qilib, masalan, “food waste” soʻzidan foydalangan nashrlar bilan birga “byproducts” atamasini ishlatgan nashrlar ham qidiruvga kiritilishi mumkin.

Manbadagi ma’lumotlar bazalari soni boʻyicha izoh: Usul matnida “four major academic databases” iborasi ishlatiladi; biroq ayni jumlada va 1-jadvalda faqat Scopus, ScienceDirect va Springer nomli uchta ma’lumotlar bazasi keltiriladi. Manba toʻrtinchi ma’lumotlar bazasini nomlamaydi.

Manbadagi yozuvlar soni boʻyicha izoh: Annotatsiya 26.152 hujjat va 17.830 ingliz tilidagi ekspert baholangan tadqiqot maqolasini bildiradi. 1-jadvalning “English articles” ustuni haqiqatan 17.830 ga yetadi, “Research articles” ustuni esa 17.838 ga yetadi. Usul matni esa 17.830 qiymatini bevosita “research articles” deb ataydi.

Kiritish mezonlari

• Tanlangan ma’lumotlar bazalarida indekslangan ekspert baholangan ilmiy jurnalda nashr etilgan boʻlish.
• Ingliz tilida nashr etilgan boʻlish.
• Oziq-ovqat chiqindisi, qishloq xoʻjaligi qoldigʻi yoki agro-oziq-ovqat qayta ishlash yon mahsuloti bilan bogʻliq boʻlish.
• Biologik faol birikmalarni spektroskopik yoki kimyoviy usul bilan tavsiflash/tahlil qilishni oʻz ichiga olish.
• Biologik faol birikmalar qoʻllanmasi yoki oziq-ovqat chiqindilarini valorizatsiya qilish strategiyasini xabar qilish.

Chiqarib tashlash mezonlari

• Ekspert baholanmagan nashrlar.
• Konferensiya tezislari, kitob boblari, muharrirga xatlar va konferensiya materiallari.
• Ingliz tilidan boshqa tillardagi nashrlar.
• Oziq-ovqatga aloqador boʻlmagan chiqindilarga qaratilgan tadqiqotlar.
• Biologik faol birikmalar tavsifini oʻz ichiga olmagan tadqiqotlar.
• Dublikat yozuvlar.
• Mazmunli tanqidiy baholash uchun yetarli metodologik yoki analitik tafsilot bermagan tadqiqotlar.

PRISMA raqamlarini bosqichma-bosqich tekshirish

PRISMA rasmining ichki arifmetik zanjiri izchil. Biroq manba 2-jadvalda “Present review” uchun “Initial records” qiymatini 4.538 deb beradi. Maqola matni ayni paragrafda 17.830 yozuv topilganini aytgani uchun, ikki qiymat oʻrtasida izohlanmagan manba ichki farqi mavjud.

Sifat baholashi qanday bajarildi?

Muallif kiritilgan tadqiqotlarni beshta asosiy metodologik yoʻnalish boʻyicha baholaganini bildiradi:

Manba ushbu besh yoʻnalishni bitta raqamli umumiy sifat balli yoki standart risk-of-bias skoriga aylantirmaydi. Sifat baholashi asosan natijalarni tanqidiy talqin qilishni qoʻllab-quvvatlovchi sifat doirasi sifatida ishlatilgan.

Ma’lumotlar qanday ajratib olindi?

Manba har bir kiritilgan tadqiqot uchun quyidagi ma’lumot guruhlari tizimli ravishda qayd etilganini bildiradi:

• oziq-ovqat chiqindisi yoki agro-oziq-ovqat yon mahsuloti turi,
• ajratib olingan biologik faol birikmalarning sinfi va kimligi,
• qoʻllangan spektroskopik va/yoki kimyoviy analitik usul,
• asosiy analitik topilmalar va miqdoriy natijalar,
• taklif etilgan valorizatsiya strategiyalari yoki qoʻllanmalar.

Keyin usullar aniqlik, sezgirlik, tahlil tezligi, ishlatish xarajati va sanoatga tatbiq etish imkoniyati boʻyicha taqqoslangan.

Nashrlar tendensiyasi nimani koʻrsatdi?

Manba 2-rasm 2015–2025 oraligʻida tegishli nashrlar soni umumiy ravishda oshganini, 2020 dan keyin oʻsish tezlashganini va 2025 uchala ma’lumotlar bazasida ham eng yuqori nashr soniga erishilgan yil boʻlganini bildiradi. ScienceDirectning yillik nashr sonlari grafik davomida eng yuqori, Springerniki ikkinchi, Scopusniki esa pastroq boʻlgani qayd etilgan.

2-rasmning yillik xom raqamli qiymatlari alohida jadval koʻrinishida berilmagani sababli Verianla ushbu grafikni taxminiy nuqtalar hosil qilib qayta chizmaydi.

Maqola taklif qilgan integratsiyalashgan analitik doira

Ushbu doiraning mantiqi nima?

Birinchi bosqichda tegishli tarzda yigʻilgan va tayyorlangan yon mahsulot namunasi tezkor spektroskopik usullar bilan skrining qilinishi mumkin. Agar spektroskopik signal maqsadli foydalanish uchun yetarli boʻlmasa yoki molekulyar kimlikni tasdiqlash kerak boʻlsa, HPLC, GC–MS yoki LC–MS kabi selektivroq usullar qoʻllanishi mumkin.

Spektral va kimyoviy ma’lumotlar keyin xemometrik usullar, ma’lumotlar fuzioni va kalibrlash modellari bilan birgalikda baholanishi mumkin. Yakuniy maqsad faqat “namunada nima bor?” savoliga javob berish emas, balki olingan ma’lumotni oziq-ovqat, qadoqlash, nutratsevtik yoki yem kabi haqiqiy valorizatsiya jarayoniga ishonchli tarzda koʻchirishdir.

Maqolaning 4-rasmida sanoat bosqichida TRL, xarajat, tartibga solish talablari va masshtabni kengaytirish ham alohida koʻrsatilgan. TRL, Technology Readiness Level, ya’ni texnologiya tayyorgarlik darajasi tushunchasi boʻlib, texnologiyaning dastlabki tadqiqot bosqichidan real qoʻllanish darajasiga qanchalik yaqinligini ifodalovchi yetuklik yondashuvidir.

Tadqiqotning asosiy topilmalari

• Oziq-ovqatni qayta ishlash yon mahsulotlari biologik va texnologik qiymatga ega birikmalar uchun muhim, ammo yetarli darajada foydalanilmayotgan manbalardir.
• Koʻrib chiqilgan tadqiqotlarning aksariyati oʻsimlik kelib chiqishidagi yon mahsulotlarga qaratilgan.
• Fenoliklar va antioksidant birikmalar eng koʻp oʻrganilgan biologik faol guruhlar qatoriga kiradi.
• FTIR va NIR tezkor skrining va keng tavsiflash uchun tobora koʻproq qoʻllanmoqda.
• HPLC va GC–MS kabi usullar alohida birikmalarni sezgirroq identifikatsiya qilish va miqdoriy aniqlashda markaziy rolini saqlab qolmoqda.
• LC–MS ayniqsa murakkab va past konsentratsiyali birikmalarni ilgʻor tahlil qilishda kuchli.
• Bitta analitik usul barcha maqsadlar uchun universal ravishda eng yaxshi emas.
• Spektroskopik skriningni tasdiqlovchi kimyoviy tahlillar bilan integratsiyalash eng keng qamrovli yondashuv sifatida tavsiya etiladi.
• Tadqiqotlar orasida ekstraksiya, asbob, kalibrlash va hisobot protokollarida sezilarli geterogenlik mavjud.
• Sanoat miqyosidagi va texnik-iqtisodiy tasdiqlash adabiyotlarda laboratoriya tadqiqotlariga qaraganda cheklanganroq.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan qoʻllanish sohalari

Sharhda adabiyot asosida quyidagi qoʻllanish sohalari ajratib koʻrsatiladi:

• funksional oziq-ovqat formulalari,
• tabiiy konservant tizimlari,
• faol va aqlli qadoqlash,
• nutratsevtiklar va sogʻliq mahsulotlari,
• hayvon yemlari,
• kosmetik qoʻllanish sohalari,
• aylanma iqtisodiyot va chiqindilarni kamaytirish.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Oziq-ovqat yon mahsulotlaridan olingan barcha biologik faol birikmalar inson salomatligida klinik foyda berishi koʻrsatilmagan.
• Har bir oziq-ovqat yon mahsulotini iqtisodiy jihatdan qayta ishlash mumkinligi isbotlanmagan.
• FTIR yoki NIR barcha holatlarda HPLC, GC–MS yoki LC–MS oʻrnini bosa olishi koʻrsatilmagan.
• HPLC, GC–MS yoki LC–MS har bir qoʻllanishda iqtisodiy jihatdan eng maqbul usul ekani koʻrsatilmagan.
• Maqola oʻz laboratoriyasida yangi oziq-ovqat yon mahsuloti ekstraksiyasi yoki analitik tajriba oʻtkazmagan.
• Maqola meta-tahlil oʻtkazmagan va umumiy ta’sir kattaligini hisoblamagan.
• Maqola oʻz AI/ML modelini oʻqitmagan.
• AI integratsiyasi ma’lum aniqlik oshishini ta’minlagani boʻyicha yangi samaradorlik metrikasi yaratilmagan.
• Taklif qilingan integratsiyalashgan 4-rasm doirasi sanoatda tasdiqlangan yagona standart jarayon emas.
• Funksional oziq-ovqat, nutratsevtik yoki sogʻliq mahsuloti qoʻllanmalari bevosita klinik davolash dalili emas.

Tadqiqot cheklovlari

Muallif ochiq qayd etgan birinchi cheklov adabiyot qidiruvi muayyan yirik ma’lumotlar bazalari va ingliz tilidagi nashrlar bilan cheklanganidir. Bu boshqa tillarda yoki qidirilgan platformalardan tashqarida nashr etilgan tegishli tadqiqotlar chetda qolishiga olib kelgan boʻlishi mumkin.

Ikkinchi asosiy cheklov kiritilgan tadqiqotlar orasida ekstraksiya protokollari, analitik protseduralar va hisobot shakllari boʻyicha yuqori oʻzgaruvchanlik mavjudligidir. Ushbu geterogenlik turli tadqiqot natijalarini bevosita taqqoslashni qiyinlashtiradi.

Uchinchi cheklov koʻrib chiqilgan tadqiqotlarning katta qismi laboratoriya sharoitida bajarilganidir. Sanoat miqyosidagi iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati, tartibga solish talablariga muvofiqlik, uzoq muddatli jarayon barqarorligi va haqiqiy ishlab chiqarish liniyasi samaradorligi boʻyicha dalillar cheklanganroq.

Toʻrtinchi cheklov spektroskopik kalibrlash modellarining koʻchirilish imkoniyatidir. Bir mahsulot yoki matritsada ishlab chiqilgan NIR/FTIR modeli kimyoviy tarkibi boshqacha boʻlgan boshqa oziq-ovqat yon mahsulotida ayni aniqlikda ishlamasligi mumkin.

Beshinchi muammo analitik standartlashtirishning yetishmasligidir. HPLC kolonkalari, mobil fazalar, ekstraksiya sharoitlari, spektroskopik oldindan ishlov usullari va kalibrlash strategiyalarining tadqiqotlar orasida farqlanishi natijalarni bevosita taqqoslashni qiyinlashtiradi.

Kelajak tadqiqotlar uchun tavsiyalar

• Xalqaro miqyosda tasdiqlangan standart analitik protokollarni ishlab chiqish.
• Spektroskopik kalibrlash modellarini turli va geterogen oziq-ovqat matritsalarida tizimli ravishda tasdiqlash.
• Laboratoriyalararo validatsiya tadqiqotlari.
• Texnik-iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati tahlillari.
• Haqiqiy miqyosdagi sanoat demonstratsiyalari.
• Akademiya bilan oziq-ovqat sanoati oʻrtasida kuchliroq hamkorlik.
• Xemometriya va AI vositalarini spektroskopik tahlil bilan nazoratli integratsiyalash.
• Xavfsizlik va toksikologik profillarni kengroq baholash.
• Tartibga solish va masshtabni kengaytirish talablarini dastlabki tadqiqot bosqichlarida hisobga olish.

Manbadagi muhim nomuvofiqliklar

• Maqola turi: PDF yuqori sarlavhasida “ORIGINAL ARTICLE” yozilgan boʻlsa, annotatsiya va usul boʻlimi tadqiqotni aniq review / structured critical narrative review sifatida ta’riflaydi.
• Nashr yili: Jild/son va tavsiya etilgan iqtibos 2025 ni koʻrsatsa, qabul qilish, qayta koʻrib chiqish, tasdiqlash va nashr sanalari 2026 yilga tegishli.
• Ma’lumotlar bazalari soni: Matnda “four major academic databases” deyilgan, biroq faqat Scopus, ScienceDirect va Springer nomlari keltiriladi.
• 17.830 qiymati: 1-jadvalda English articles jami 17.830, Research articles jami 17.838; usul matni 17.830 ni research articles deb ataydi.
• Boshlangʻich yozuvlar soni: Annotatsiya 26.152 jami hujjat, PRISMA oqimi 17.830 ingliz tilidagi yozuv, 2-jadval esa Present review uchun 4.538 initial records koʻrsatadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Valorization of Food By-Products Employing Spectroscopic and Chemical Methods: Characterization and Applications of Functional Biomolecules

Muallif: Abdelhakim Ridouh.

Mas’ul muallif: Abdelhakim Ridouh.

E-pochta: abdelhakim.ridouh@crtaa.dz

Telefon: +213 (660 862 421)

Muassasa: Research Center in Agri-Food Technologies, Food Safety Division, Targa Ouzemmour Road, University Campus, Bejaia, 06000, Algeria.

Jurnal: The North African Journal of Food and Nutrition Research.

Jurnal qisqartmasi: Nor. Afr. J. Food Nutr. Res.

ISSN: 2588-1582.

Jild: 9.

Son: Special Issue — Potential of Food By-Products.

Sahifalar: S77–S97.

DOI: 10.51745/najfnr.9.SI.S77-S97.

Sonda koʻrsatilgan bibliografik yil: 2025.

Maqolaning rasmiy onlayn nashr sanasi: 15 avgust 2026.

Qabul qilingan sana: 31 yanvar 2026.

Qayta koʻrib chiqish sanasi: 20 aprel 2026.

Qabul qilish sanasi: 25 iyul 2026.

Bibliografik sana izohi: PDF va maxsus son Volume 9 / 2025 yorligʻiga ega va PDF tavsiya etilgan iqtibosda 2025 yilni ishlatadi. Biroq maqola 2026 yilda qabul qilingan, qayta koʻrib chiqilgan, tasdiqlangan va 15 avgust 2026 da onlayn nashr etilgan. Jurnalning rasmiy onlayn qaydi ham son yorligʻini 2025 sifatida saqlagan holda nashr sanasini 2026 deb koʻrsatadi.

Manba turi: PDF yuqori yorligʻi “Original Article”; ilmiy mazmun va usul esa structured critical narrative review / tuzilmali tanqidiy narrativ sharh sifatida ta’riflanadi va PRISMA tamoyillaridan foydalaniladi.

Ekspert baholash: North African Journal of Food and Nutrition Research ekspert baholangan jurnaldir. Jurnalning rasmiy siyosatiga koʻra, mos maqolalar kamida ikki nafar mutaxassis taqrizchiga yuboriladi va double-blind ekspert baholash qoʻllanadi.

Nashriyot: AfAc Publisher.

Platforma: The North African Journal of Food and Nutrition Research rasmiy OJS nashr platformasi.

Rasmiy nashr havolasi: DOI 10.51745/najfnr.9.SI.S77-S97 orqali kirish mumkin.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0.

Moliyalashtirish: Muallif tadqiqot hech qanday muassasadan moliyaviy koʻmak olmasdan bajarilganini bildiradi.

Minnatdorchilik: Not applicable.

Oldingi taqdimot: Maqola ilgari biror yigʻilishda taqdim etilmagani koʻrsatilgan.

Preprint: No.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Muallif hech qanday manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildiradi.

Muallif hissasi: Abdelhakim Ridouh — Conceptualization; Methodology; Literature review; Writing – original draft; Supervision.

Teng hissa: Tadqiqot bitta muallifli boʻlgani uchun teng birinchi mualliflik/teng hissa holati mavjud emas.

Ma’lumotlar mavjudligi: Asosiy PDFda alohida “Data Availability” bayonoti mavjud emas.

Qidiruv davri: 2015–2025.

Nomlangan ma’lumotlar bazalari: Scopus, ScienceDirect va Springer/SpringerLink.

Qidiruv usuli: AND/OR Boolean operatorlari bilan oziq-ovqat chiqindisi/yon mahsulot, biologik faol birikma va spektroskopiya/xromatografiya tushunchalarini birlashtiruvchi, ma’lumotlar bazasiga moslashtirilgan soʻrovlar.

Manba annotatsiyasidagi dastlabki hujjatlar havzasi: 26.152.

PRISMA boshlangʻich yozuvlar soni: 17.830.

Dublikatlar soni: 1.530.

Sarlavha/annotatsiya skriningiga qolgan: 16.300.

Sarlavha/annotatsiya bosqichida chiqarib tashlangan: 16.118.

Toʻliq matni izlangan: 182.

Olib boʻlmagan hisobot: 8.

Muvofiqlik uchun baholangan toʻliq matn: 174.

Toʻliq matn bosqichida chiqarib tashlangan: 130.

Yakuniy sifat sinteziga kiritilgan: 44 tadqiqot.

Sifat baholashi: Tadqiqot dizayni, namuna tavsifi, analitik validatsiya, takrorlanuvchanlik va sanoat ahamiyati.

Meta-tahlil: Oʻtkazilmagan. Umumiy ta’sir kattaligi, geterogenlik statistikasi yoki forest plot xabar qilinmagan.

Asosiy spektroskopik usullar: FTIR, NIR, Raman va UV–Vis.

Asosiy kimyoviy/xromatografik usullar: HPLC, GC–MS va LC–MS.

An’anaviy kimyoviy testlar: Folin–Ciocalteu, DPPH, ABTS va FRAP.

Asosiy ilmiy xulosa: Bitta usul barcha oziq-ovqat yon mahsulotlarini tavsiflash vazifalari uchun universal ravishda ustun emas; tezkor spektroskopik skriningni selektivroq kimyoviy/xromatografik tasdiqlash bilan integratsiyalash eng keng qamrovli strategiya sifatida tavsiya etiladi.

Sanoat talqini chegarasi: Sharhda baholangan qoʻllanmalarning katta qismi laboratoriya yoki pilot miqyosda. Uzoq muddatli iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati, tartibga solish talablari va haqiqiy miqyosdagi sanoat qoʻllanishi boʻyicha dalillar cheklangan.

AI talqini: AI va xemometriya integratsiyasi kelajak tadqiqot yoʻnalishi sifatida tavsiya etiladi; tadqiqot oʻz AI modelini oʻqitmagan yoki yangi samaradorlik metrikasini yaratmagan.

Manba ichki izchillik izohi 1 — tadqiqot turi: PDF “Original Article” yorligʻiga ega boʻlsa-da, ilmiy usul structured critical narrative review sifatida ta’riflanadi.

Manba ichki izchillik izohi 2 — nashr sanasi: Son/jild 2025 deb yorliqlangan boʻlsa-da, maqolaning qabul qilinish, qayta koʻrib chiqilish, tasdiqlanish va nashr jarayonlari 2026 yilda.

Manba ichki izchillik izohi 3 — ma’lumotlar bazalari soni: Usul “four major academic databases” iborasini ishlatadi, biroq faqat uchta ma’lumotlar bazasi nomlanadi.

Manba ichki izchillik izohi 4 — tadqiqot maqolalari soni: 1-jadvalda Research articles jami 17.838, English articles jami 17.830; usul matni 17.830 ni research articles deb ataydi.

Manba ichki izchillik izohi 5 — boshlangʻich yozuvlar soni: Annotatsiya 26.152 jami hujjat, PRISMA oqimi 17.830 ingliz tilidagi yozuv va 2-jadvalning “Present review” qatori 4.538 initial records koʻrsatadi. Manba bu farqni izohlamaydi.