Номуайянии маънои ҳуқуқӣ (ambiguity) ҳолатест, ки матни ҳуқуқӣ ё ибораи шартномавӣ дар заминаи ҳуқуқӣ ва тиҷоратӣ ба зиёда аз як маънои оқилона роҳ медиҳад. Таҳқиқоти тавсифӣ-таҳлилии El Jaili El Hagmohamed Abdalla Omer ва Jodah Ibrahim Mohamed Elnor Rahama сарчашмаҳои забоншиносӣ ва ҳуқуқии ин номуайяниро, сабабҳои он дар таҳияи шартнома, таъсири он ба тарҷумаи ҳуқуқии англисӣ-арабӣ, усулҳои тафсири судҳо ва истилоҳҳои ҳуқуқиеро, ки ба ambiguity монанданд, вале ҳаммаъно нестанд, меомӯзад. Таҳқиқот омӯзиши маълумоти эмпирикӣ нест; он бар адабиёти ҳуқуқӣ, луғатҳо, манбаъҳои таҳияи шартнома, қарорҳои судӣ ва муқоисаҳои истилоҳӣ асос ёфтааст.

Натиҷаи асосии таҳқиқот ин аст, ки номуайянии маънои шартномавӣ танҳо аз он ба вуҷуд намеояд, ки калимаҳо якчанд маънои луғавӣ доранд. Сохтори ҷумла, замина, мафҳумҳои муайяннашуда, истилоҳоти номуназзам, истифодаи бандҳои стандартии шартнома бидуни мутобиқсозӣ ба замина, такрори нолозим, ихтилоф байни бандҳои шартнома ва номуайян мондани ҳуқуқи татбиқшаванда ва механизмҳои ҳалли баҳс низ метавонанд хавфи тафсирро зиёд кунанд.

Таҳқиқоти манбаъ далел меорад, ки номуайянии шартномавӣ бо паёмадҳое ба монанди баҳси ҳуқуқӣ, тафсири нодуруст, хароҷот, таъхири лоиҳа, коҳиши эътимод байни тарафҳо ва душворӣ дар татбиқпазирии бандҳои шартнома алоқаманд аст. Дар муқобил, таърифҳои равшан, истилоҳоти пайваста, забони шартномавии мувофиқ ба замина, кам кардани жаргони нолозими ҳуқуқӣ, муайян кардани мафҳумҳои техникӣ ва ҳифзи якпорчагии шартнома ҳамчун воситаҳои асосии пешгирикунанда нишон дода мешаванд.

Натиҷаи муҳими дуюми таҳқиқот ин аст, ки мафҳумҳои ambiguity ва vagueness набояд ба ҷойи ҳам истифода шаванд. Ambiguity бештар ба он дахл дорад, ки як ибора ба ду ё зиёда тафсири алтернативӣ роҳ медиҳад, дар ҳоле ки vagueness ба он вобаста аст, ки ҳудуди татбиқи як мафҳумро дақиқ муайян кардан имконнопазир аст. Манбаъ ҳамчунин далел меорад, ки дар тафсири судӣ аз матнмеҳварии сахте, ки танҳо ба маънои калима такя мекунад, ба сӯи равишҳои васеътари тафсир, ки махсусан дар баъзе қарорҳои ҳуқуқии ИМА ва Англия замина, ҳадафи тиҷоратӣ ва оқилонагии объективиро ба назар мегиранд, рушд мушоҳида мешавад.

1. Чаро ҳуқуқ нисбат ба номуайянӣ дар забон махсусан ҳассос аст?

Қоидаҳои ҳуқуқӣ, шартномаҳо, қонунҳо ва танзимҳои конститутсионӣ тавассути забон ифода мешаванд. Аз ин рӯ, агар калима ё сохтори ҷумла дар матне, ки паёмади ҳуқуқӣ дорад, ба зиёда аз як тарзи оқилона фаҳмида шавад, ин метавонад нисбат ба номуайянӣ дар муоширати оддӣ паёмадҳои вазнинтар дошта бошад.

Шартнома танҳо ҳуҷҷате нест, ки ниятҳои тарафҳоро сабт мекунад. Он инчунин муайян мекунад, ки кадом тараф кадом корро анҷом медиҳад, кадом ӯҳдадории молиявиро ба зимма мегирад, хавфҳо чӣ гуна тақсим мешаванд, дар ҳолати вайронкунӣ чӣ паёмадҳо ба вуҷуд меоянд ва дар баҳс кадом механизмҳои ҳуқуқӣ истифода мешаванд.

Аз ин рӯ, номуайянӣ дар таҳқиқоти манбаъ на танҳо ҳамчун хатои забоншиносӣ, балки ҳамчун мушкилоти тақсимоти хавф баррасӣ мешавад. Агар масъулиятҳои тарафҳо дар шартнома ба таври равшан тақсим нашаванд, натиҷа метавонад баъдтар аз тафсири суд ё мақоми дигари ҳалли баҳс вобаста гардад.

Яке аз таъкидҳои муҳими манбаъ ин аст, ки ҳамаи номуайяниро комилан бартараф кардан мумкин нест. Матнҳои мураккаби ҳуқуқӣ аз забони табиӣ истифода мекунанд ва чандирии тафсирии забони табииро пурра нест кардан имконнопазир аст. Аз ин рӯ, ҳадаф тавлиди тафсилоти беохир нест, балки эҷоди забони равшан ва пайвастаи ҳуқуқиест, ки ихтилофҳои тафсирии ба таври оқилона пешбинишавандаро кам мекунад.

Номуайянии Маънои Ҳуқуқӣ (Ambiguity) Чист?

Номуайянии маънои ҳуқуқӣ ҳолатест, ки ибораи ҳуқуқӣ дар дохили тамоми шартнома ё матни ҳуқуқӣ ва заминаи дахлдори ҳуқуқӣ-тиҷоратӣ ба ду ё зиёда тафсири оқилона роҳ медиҳад. Таҳқиқоти манбаъ таъкид мекунад, ки танҳо баъдтар ба ихтилоф афтодани тарафҳо ambiguity-ро ба вуҷуд намеорад; худи матн ё татбиқи матн ба воқеаҳои воқеӣ бояд ба зиёда аз як маънои оқилона роҳ диҳад.

2. Номуайянии умумӣ ва забоншиносии маъно

Манбаъ мафҳуми ambiguity-ро дар ду доираи гуногун баррасӣ мекунад.

Ambiguity дар маънои умумии ҳуқуқӣ ҳолатест, ки матн равшан нест ё имкони зиёда аз як тафсирро ба вуҷуд меорад. Дар амалияи ҳуқуқӣ таваҷҷуҳи асосӣ ба ҳамин доира равона мешавад.

Ambiguity-и танги забоншиносӣ бошад аз хусусиятҳои сохтории калимаҳо ва ҷумлаҳо ба вуҷуд меояд. Як калима метавонад зиёда аз як маънои луғавӣ дошта бошад ё сохтори грамматикии ҷумла ду тарзи хонданро ба вуҷуд орад; ин ҳолатҳо метавонанд ба ин категория дохил шаванд.

Ин ду равиш яксон нестанд. Забоншинос метавонад омӯзад, ки номуайянӣ аз калима ё сохтори ҷумла чӣ гуна ба вуҷуд меояд; судя бошад бояд арзёбӣ кунад, ки оё ин номуайянӣ натиҷаи ҳуқуқии банди шартномаро тағйир медиҳад ё не.

3. Lexical ambiguity: Бисёрмаъноӣ дар сатҳи калима

Lexical ambiguity ҳолатест, ки як калима зиёда аз як маъно дорад. Агар калима дар сатҳи луғат ба объект ё мафҳумҳои гуногун ишора карда тавонад, замина бояд муайян кунад, ки кадом маъно истифода мешавад.

Дар матни ҳуқуқӣ мушкил он нест, ки калима аз ҷиҳати назариявӣ чанд маъно дорад, балки он аст, ки заминаи шартнома кадом маънои пешбинишударо ба қадри кофӣ равшан нишон намедиҳад.

Дар калимаҳои техникӣ ё соҳавӣ ин мушкил метавонад боз ҳам бештар шавад. Як мафҳум метавонад дар гурӯҳи муайяни касбӣ маънои махсус дошта бошад, дар ҳоле ки хонандаи оддӣ ҳамон калимаро бо маънои умумии забон фаҳмад.

4. Syntactic ambiguity: Номуайянӣ аз сохтори ҷумла

Syntactic ambiguity ҳолатест, ки калимаҳои ҷудогона равшананд, аммо сохтори ҷумла ба зиёда аз як робитаи пайвастшавӣ ё тавсифӣ роҳ медиҳад.

Масалан, агар равшан набошад, ки сифат танҳо исми баъд аз худро тавсиф мекунад ё якчанд унсури рӯйхатро, доираи ӯҳдадорӣ метавонад тағйир ёбад.

Барои кам кардани чунин мушкилот аломатҳои китобатӣ, сохтори параллелӣ, ҷумлаи кӯтоҳ, робитаи равшани мубтадо-хабар ва рӯйхатбандии якмаъно муҳиманд.

5. Semantic ambiguity

Semantic ambiguity ҳолатест, ки калима ё ибора дар сатҳи маъно ба зиёда аз як тафсир роҳ медиҳад. Манбаъ мисол меорад, ки ибораҳои дорои арзёбӣ, ба монанди “reasonable time”, метавонанд байни тарафҳо интизориҳои гуногун ба вуҷуд оранд.

Бо вуҷуди ин, қисми чунин ибораҳо метавонанд ба ҷои ambiguity ба категорияи vagueness низ наздик шаванд. Сабаби қисман ба ҳам бархӯрдани таснифҳои истифодашуда дар бахшҳои гуногуни манбаъ ҳамин аст.

6. Contextual ambiguity

Contextual ambiguity ҳолатест, ки ҳангоми хондани ибора танҳо ва ҳангоми хондани он дар доираи тамоми шартнома, дигар ҳуҷҷатҳо, амалияи тиҷоратӣ ё заминаи соҳавӣ тафсирҳои гуногун пайдо мешаванд.

Дохил кардани ҳуҷҷати дигар ба шартнома тавассути истинод, истифодаи истилоҳи соҳавӣ бидуни таъриф ё ифодаи ҳамон мафҳум дар бандҳои гуногун бо шаклҳои гуногун метавонад хавфи номуайянии заминавиро зиёд кунад.

Фарқи Номуайянии Patent ва Latent Чист?

Patent ambiguity ҳолатест, ки номуайянӣ аз рӯи худи ҳуҷҷат, яъне ҳангоми хондани матни шартнома бевосита дида мешавад; latent ambiguity бошад ҳолатест, ки матн дар назари аввал равшан менамояд, аммо ҳангоми татбиқи банд ба воқеаҳои воқеӣ ё шароити беруна имкони ду ё зиёда маъно ба вуҷуд меояд. Дар таҳқиқоти манбаъ ин ду категория ҳамчун шаклҳои зоҳиршавии номуайянии ҳуқуқӣ ҷудо карда мешаванд.

7. Patent ambiguity

Номуайянии patent дар худи матн дида мешавад. Санаҳои зиддиятнок, муҳлатҳои гуногун барои як ӯҳдадорӣ ё вазифае, ки маълум нест ба кадом тараф тааллуқ дорад, намунаҳое мебошанд, ки ҳангоми хондани шартнома ошкор мешаванд.

Ин гуна номуайянӣ аксар вақт пеш аз имзои шартнома тавассути таҳрири бодиққат ва санҷиши байниҳамдигарӣ бартараф карда мешавад.

8. Latent ambiguity

Дар номуайянии latent матн худ аз худ мушкилнок ба назар намерасад. Аммо ҳангоми татбиқи банд ба воқеияти мушаххас он метавонад ба якчанд объект, асъор, шахс, ҷой ё амалияи тиҷоратӣ мувофиқат кунад.

Дар манбаъ танҳо ҳамчун “dollar” нишон додани асъор, агар аз шароити беруна маълум набошад кадом доллар дар назар аст, ҳамчун намунаи latent ambiguity истифода мешавад.

9. Extrinsic ambiguity

Манбаъ ҳамчунин зери унвони extrinsic ambiguity муҳокима мекунад, ки тағйирот ё рӯйдодҳои берун аз шартнома метавонанд душвории тафсирро ба вуҷуд оранд.

Ин категория дар манбаъ пурра бо latent ambiguity яксон карда намешавад. Аз ин рӯ, ба ҷои он ки ин ду истилоҳ ба таври худкор ҳаммаъно дониста шаванд, бояд қабул кард, ки манбаъ онҳоро ҳамчун меҳварҳои гуногуни шарҳ истифода мекунад.

10. Intentional ва unintentional ambiguity

Манбаъ ҳамчунин байни номуайянии қасдӣ ва ғайриқасдӣ фарқ мегузорад.

Intentional ambiguity, махсусан дар адабиёт, метавонад хусусияти эҷодие бошад, ки ба як матн тафсирҳои гуногун медиҳад. Баръакс, дар таҳияи шартнома қасдан гузоштани номуайянӣ аз ҷониби яке аз тарафҳо барои он ки баъдтар аз тафсирҳои алтернативӣ истифода барад, метавонад аз ҷиҳати эътимод, некниятӣ ва пешбинишавандагии ҳуқуқӣ мушкил эҷод кунад.

Unintentional ambiguity вақте пайдо мешавад, ки муаллиф бе огоҳӣ ибораи бисёрмаъно ё печидаро месозад. Дар матнҳои ҳуқуқӣ ҳадафи асосии пешгирии таҳқиқот аксаран ҳамин категорияи дуюм аст.

Фарқи Ambiguity ва Vagueness Чист?

Ambiguity бештар мушкили муайян кардани он аст, ки аз байни ду ё зиёда маънои ҷудошаванда кадомаш бояд татбиқ шавад; vagueness бошад мушкили он аст, ки ҳудуди татбиқи мафҳумро дақиқ муайян кардан имконнопазир аст ва ҳолатҳои марзӣ вуҷуд доранд. Тибқи таҳқиқоти манбаъ, замина дар ambiguity аксар вақт барои муайян кардани кадом маънои алтернативӣ дуруст аст кӯмак мекунад, дар ҳоле ки дар vagueness минтақаи марзии ибораҳое чун “оқилона”, “кофӣ” ё “фавран” метавонад пурра аз байн наравад.

11. Чаро vagueness ҳамеша хато нест?

Яке аз фарқгузориҳои муҳими таҳқиқоти манбаъ ин аст, ки vagueness дар ҳар ҳолат навишти нодурусти шартнома нест.

Ибораҳое ба монанди “саъю кӯшиши оқилона”, “тағйироти муҳими манфӣ”, “фавран” ё “ҷиддӣ” метавонанд дар ҳолатҳои ояндае, ки онҳоро бо рақамҳои дақиқ ифода кардан имконнопазир аст, чандирӣ таъмин кунанд.

Аз ин рӯ, ҳадаф дар навишти ҳуқуқӣ аз байн бурдани ҳамаи номуайянӣ нест. Дар ҷое, ки дақиқӣ амалан мумкин аст, ифодаи равшан бояд истифода шавад; дар ҷое, ки чандирӣ лозим аст, номуайянӣ бояд бошуурона, назоратшаванда ва дар замина истифода гардад.

12. Reasonable-person standard

Манбаъ ба аҳамияти меъёри “шахси оқилона” ҳангоми татбиқи баъзе стандартҳои vague ишора мекунад.

Ҳадафи ин равиш он аст, ки меъёрҳое ба монанди “оқилона” ё “қаноатбахш” пурра ба арзёбии субъективӣ вогузор нашаванд.

Аммо мазмуни муфассали ҳуқуқии стандарти шахси оқилона метавонад вобаста ба юрисдиксия ва намуди шартнома фарқ кунад. Аз ин рӯ, чаҳорчӯбаи дар манбаъ шарҳдодашуда набояд ҳамчун санҷиши ягона барои ҳамаи низомҳои ҳуқуқӣ умумӣ карда шавад.

13. Obscurity: Чаро мураккаб будан худ аз худ ҳуқуқитар нест?

Дар таҳқиқоти манбаъ obscurity ҳамчун пӯшидагие баррасӣ мешавад, ки фаҳмиши навишти ҳуқуқиро бе зарурат душвор мекунад.

Истифодаи ибораҳои дароз, кӯҳна ва қолабӣ метавонад матнро расмитар нишон диҳад; аммо ин ҳолат ҳатман таъсири ҳуқуқии бандро қавитар намекунад.

Андешаи асосии ин бахш он аст, ки дақиқии ҳуқуқӣ ва мураккабии нолозим як чиз нестанд. Агар ҷумлаи равшан ва кӯтоҳ натиҷаи мувофиқи ҳуқуқиро расонад, калимаҳои зиёдатие, ки танҳо барои анъанавӣ намудан истифода мешаванд, метавонанд фаҳмишро душвор кунанд.

14. Чаро дар тарҷумаи ҳуқуқӣ баробарии калима ба калима кофӣ нест?

Тибқи таҳқиқоти манбаъ, ҳадафи тарҷумаи ҳуқуқӣ танҳо ёфтани калимаҳои аз ҷиҳати маънои луғавӣ монанд байни ду забон нест. Масъалаи асосӣ ин аст, ки истилоҳи тарҷумашуда дар низоми ҳуқуқии ҳадаф ҳамон ё то ҳадди имкон таъсири ҳуқуқии муқоисашавандаро ба вуҷуд орад.

Истилоҳҳои ҳуқуқии англисӣ ва арабӣ дар анъанаҳои ҳуқуқӣ, муассисаҳо ва сохторҳои мафҳумии гуногун рушд кардаанд. Аз ин рӯ, ду калимае, ки дар луғат наздик ба назар мерасанд, аз ҷиҳати паёмади ҳуқуқӣ метавонанд комилан баробар набошанд.

Манбаъ ҳамчунин мегӯяд, ки байни интихоби истилоҳоти устувор дар таҳияи шартномаҳои англисӣ ва амрикоӣ фарқ буда метавонад. Масалан, дар навишти ҳуқуқии Англия best endeavours ё reasonable endeavours, дар навишти ҳуқуқии Амрико бошад best efforts ё reasonable efforts бештар истифода мешаванд.

Ин фарқҳои истилоҳӣ худ аз худ баробарии ҳуқуқиро ифода намекунанд. Таҳиякунандаи шартнома ё тарҷумони ҳуқуқӣ бояд истилоҳро якҷо бо низоми ҳуқуқии мансуб, заминаи шартнома ва паёмади дахлдори ҳуқуқӣ арзёбӣ кунад.

15. Сарчашмаҳои асосии номуайянии шартномавӣ

16. Мушкилоти “shall”, “must” ва “will”

Дар ду бахши ҷудогонаи таҳқиқоти манбаъ феълҳои ёридиҳандаи ифодакунандаи ӯҳдадорӣ аз дидгоҳҳои гуногун баррасӣ мешаванд.

Дар як бахш гуфта мешавад, ки калимаи shall дар таҳияи шартнома бисёр вақт нодуруст истифода мешавад ва барои ӯҳдадории равшан истифодаи must метавонад афзал бошад.

Дар бахши баъдӣ бошад shall барои ӯҳдадорӣ ва will барои рӯйдод ё натиҷаи оянда ҷудо карда мешаванд.

Ин ду шарҳ набояд ба як қоидаи универсалии навишт табдил дода шаванд. Аз дидгоҳи Verianla, натиҷаи асосии омӯзишӣ ин аст, ки ҳамон феъли ёридиҳанда дар тамоми шартнома бо як вазифа ва мутобиқ ба амалияи устувори навишти низоми ҳуқуқӣ истифода шавад.

17. Pronoun ambiguity

Агар як ҷонишин ба зиёда аз як шахс ё объект ишора карда тавонад, метавонад номуайян гардад, ки ӯҳдадорӣ дар шартнома ба кӣ тааллуқ дорад.

Аз ин рӯ, махсусан дар бандҳои мураккаби ӯҳдадорӣ ба ҷои истинодҳое ба монанди “ӯ”, “аз они ӯ”, “инҳо” метавон номи равшани тараф ё объектро такрор кард.

18. Consideration ва унсурҳои муайяннашудаи шартнома

Манбаъ мафҳуми consideration-ро дар заминаи ҳуқуқи шартномаи common-law низ баррасӣ мекунад. Агар хусусияти арзиш ё иҷрои мутақобилан додашаванда дар шартнома равшан набошад, баҳс ба вуҷуд омада метавонад.

Ин мафҳум истилоҳоти техникии ҳуқуқи шартномавии Англо-Амрикоӣ мебошад ва набояд ба таври худкор бо мафҳумҳои низомҳои дигари ҳуқуқӣ яксон дониста шавад.

Номуайян мондани унсурҳои асосӣ, ба монанди нарх, миқдор, санаи таҳвил ё доираи хизматрасонӣ, низ метавонад ӯҳдадориҳои тарафҳоро баҳснок гардонад.

19. Termination clauses

Агар банди анҷом ё бекоркунӣ равшан набошад, метавонад баҳснок шавад, ки шартнома дар кадом рӯйдод, бо кадом муҳлати огоҳонӣ ва бо кадом паёмадҳо анҷом меёбад.

Аз ин рӯ, ҳуқуқи бекоркунӣ, огоҳонӣ, муҳлат ва ӯҳдадориҳои пас аз бекоркунӣ бояд то ҳадди имкон равшан муайян карда шаванд.

20. Паёмадҳои номуайянии шартномавӣ

21. Material ва minor breach

Манбаъ дар заминаи иҷрои шартнома байни material breach ва вайронкуниҳои хурдтар фарқ мегузорад.

Material breach вайронкунии ҷиддии ӯҳдадориест, ки ҳадафи асосии шартномаро ба таври назаррас халалдор мекунад. Манбаъ мегӯяд, ки чунин вайронкунӣ метавонад паёмадҳои вазнинтари ҳуқуқӣ, ба монанди бекоркунӣ ва ҷубронро ба вуҷуд орад.

Minor breach бошад вайронкунии маҳдудтарест, ки ҳадафи асосии шартномаро пурра аз байн намебарад. Дар ин ҳолат, ҳангоми идомаи иҷрои шартнома, тарафи зарардида метавонад дигар талаботи ҳуқуқӣ дошта бошад.

22. Вайронкунии махфият ва иҷро накардан

Ошкор кардани маълумоти махфӣ бар хилофи шартнома намунаи махсуси вайронкунии шартнома мебошад.

Ҳамин тавр, иҷро накардани ӯҳдадории таҳвили саривақтӣ, пардохт ё риояи стандарти муайяншудаи сифат метавонад баҳс ва зарари молиявӣ ба вуҷуд орад.

Манбаъ ин масъалаҳоро ҳамчун худи ambiguity не, балки ҳамчун соҳаҳое баррасӣ мекунад, ки навишти номуайян метавонад дар бораи доира ва паёмадҳои вайронкунии шартнома баҳси иловагӣ ба вуҷуд орад.

23. Истилоҳҳои ҳуқуқие, ки ба ambiguity монанданд, вале яксон нестанд

24. Фарқи misuse ва misusage

Манбаъ истилоҳҳои misuse ва misusage-ро барои нишон додани он баррасӣ мекунад, ки худи интихоби калима дар забони ҳуқуқӣ метавонад сарчашмаи номуайянӣ бошад.

Misuse маънои истифодаи нодуруст ё бе иҷозатро дорад, дар ҳоле ки misusage метавонад доираҳои истифодаи дигар дошта бошад. Манбаъ нишон медиҳад, ки интихоби нодурусти калима метавонад дар матни ҳуқуқӣ мушкили нолозими истилоҳӣ эҷод кунад.

25. Фарқи carelessness ва negligence

Дар манбаъ carelessness ҳамчун мафҳуми умумии беэҳтиётӣ ё камдиққатӣ баррасӣ мешавад, дар ҳоле ки negligence ҳамчун стандарти техникии эҳтиёт, ки ба ҷавобгарии ҳуқуқӣ пайваст аст, шарҳ дода мешавад.

Negligence танҳо бо он муайян намешавад, ки шахс “фикр мекунад, ки эҳтиёткор буд”. Дар шарҳҳои ҳуқуқии Англо-Амрикоие, ки манбаъ ба онҳо такя мекунад, стандарти объективии “шахси оқилона” муҳим мебошад.

Ин чоргона схемаест, ки мақолаи манбаъ истифода мекунад. Азбаски формулаи ҳуқуқии унсурҳои negligence ва унсурҳои иловагӣ вобаста ба юрисдиксия фарқ мекунанд, он набояд ҳамчун модели ягона ба ҳамаи низомҳои ҳуқуқӣ татбиқ шавад.

26. Comparative ва contributory negligence

Манбаъ инчунин ба ду равиши гуногуни тақсими айб дар ҳуқуқи ИМА ишора мекунад.

Дар равиши contributory negligence айби худи даъвогар метавонад дар баъзе юрисдиксияҳо талаби ҷубронро комилан манъ кунад.

Дар равиши comparative negligence бошад ҷавобгарӣ метавонад мувофиқи таносуби нисбии айби тарафҳо тақсим шавад.

Ин бахш навъи мустақими ambiguity нест. Манбаъ мафҳуми negligence-ро васеътар шарҳ медиҳад, то нишон диҳад, ки истилоҳҳои ҳуқуқии зоҳиран монанд аз ҷиҳати доираи техникии худ чӣ гуна фарқ мекунанд.

27. Dispute, controversy, difference ва disagreement

Дар манбаъ ин чор истилоҳ ҳаммаъно ҳисобида намешаванд.

Dispute баҳси воқеӣ байни ҳуқуқҳо, талабҳо ё даъвоҳои муқобили тарафҳост.

Controversy дар манбаъ, махсусан дар луғатҳои ҳуқуқии ИМА ва заминаи судӣ, бо идеяи баҳсе алоқаманд аст, ки метавонад дар суд баррасӣ шавад.

Difference дар маънои умумитар метавонад фарқ доштани ду унсур ё ихтилофро ифода кунад.

Disagreement бошад маънои он аст, ки ду ё зиёда шахс як назар надоранд.

Ҳамаи ин фарқҳо тезиси асосии таҳқиқотро дастгирӣ мекунанд, ки дар тарҷумаи ҳуқуқӣ истилоҳҳое, ки дар забони рӯзмарра наздик менамоянд, набояд механикӣ ба ҷойи якдигар истифода шаванд.

28. Claim ва award

Claim дар забони ҳуқуқӣ метавонад маънои талаб кардани ҳуқуқ ё пешниҳоди даъворо дошта бошад.

Award бошад, махсусан дар ҳакамӣ ё дигар равандҳои қарордиҳӣ, метавонад маънои қарор ё натиҷаи пулии таъиншударо дошта бошад.

Аз ин рӯ, “claim” талабест, ки тарафи баҳс пешниҳод мекунад; “award” бошад метавонад дар баъзе механизмҳои ҳал қароре бошад, ки дар охири баҳс ба вуҷуд меояд.

29. Фарқи ignorance ва mistake

Манбаъ мафҳуми ignorance-ро ҳамчун набудани дониш шарҳ медиҳад, дар ҳоле ки mistake бо дониш ё иттилои мавҷуда, вале нодуруст ё расидан ба хулосаи нодуруст алоқаманд аст.

Дар шарҳи назарияи ҳуқуқие, ки манбаъ меорад, ignorance метавонад категорияи васеътар бошад ва mistake яке аз ҳолатҳои дохили ҳамин мушкили васеи дониш ҳисобида шавад.

30. Discrepancy, inconsistency ва conflict

Ин се мафҳум дар навишти ҳуқуқӣ метавонанд ба ҳам монанд намоянд, вале яксон нестанд.

Discrepancy мавҷуд будани фарқ байни ду ҳуҷҷат, маълумот ё рақамест, ки интизор меравад яксон ё мувофиқ бошанд.

Inconsistency ҳолатест, ки ду банд аз ҷиҳати мантиқӣ ё ҳуқуқӣ якҷоя татбиқ шуда наметавонанд.

Conflict бошад метавонад муқобилияти мустақимтар байни ду қоидаи ҳуқуқӣ, банди шартнома, низоми ҳуқуқӣ ё маҷмӯи далелҳоро ифода кунад.

Дар шартнома ҳар яке аз ин ҳолатҳо метавонад номуайянии тафсирро зиёд кунад; аммо категорияҳои техникии ҳуқуқии онҳо бо ambiguity яксон нестанд.

31. Variation

Variation дар манбаъ ҳам ҳамчун тағйири умумӣ ва ҳам дар заминаи ҳуқуқи шартнома ҳамчун тағйири баъдии шартнома баррасӣ мешавад.

Махсусан дар шартномаҳои дарозмуддат, агар тағйироти вазифа, нарх, муҳлат ё доира ба таври равшан ҳуҷҷатгузорӣ нашаванд, метавонад байни тарафҳо баҳс пайдо шавад, ки кадом версияи шартнома ё кадом ӯҳдадорӣ амал мекунад.

32. Synonymy ва мушкили doublet/triplet-и ҳуқуқӣ

Манбаъ ба равиши забоншиносӣ ҷой медиҳад, ки ҳеҷ ду калима дар ҳамаи заминаҳо маънои комилан яксон надоранд.

Дар навишти ҳуқуқӣ бо сабабҳои таърихӣ қолабҳое мавҷуданд, ки дар онҳо ду ё се калимаи ҳаммаъно ё наздикмаъно пай дар пай истифода мешаванд.

Гарчанде чунин қаторҳои калима баъзан барои кафолати ҳуқуқӣ истифода мешаванд, зиёд кардани калимаҳое, ки вазифаи ҷудогона надоранд, метавонад redundancy ба вуҷуд орад.

Аз ин рӯ, таҳиякунандаи шартнома бояд арзёбӣ кунад, ки ҳар қатор аз калимаҳои ҳаммаъно вазифаи ҷудогонаи ҳуқуқӣ дорад ё не.

33. Равиши этимологии манбаъ

Дар як бахши муҳими таҳқиқот на танҳо таърифҳои ҳуқуқӣ, балки пайдоиши таърихии истилоҳҳои англисии омӯхташуда низ оварда мешавад. Ҳадафи ин таҳлилҳои этимологӣ нишон додани он аст, ки калимаҳо бо мурури замон чӣ гуна қабатҳои гуногуни маъно ба даст овардаанд.

Хешии этимологӣ маънои онро надорад, ки ду истилоҳ дар ҳуқуқи муосир маънои техникии яксон доранд. Паёми асосии омӯзишии муқоисаҳои истилоҳии таҳқиқоти манбаъ низ ҳамин аст.

34. Принсипҳои навиште, ки манбаъ барои кам кардани номуайянӣ пешниҳод мекунад

35. Чаро vagueness-и назоратшаванда баъзан зарур аст?

Манбаъ эътироф мекунад, ки шартномаҳо ва қонунҳо наметавонанд ҳамаи тафсилоти ҳар воқеаро пешакӣ муайян кунанд.

Аз ин рӯ, дар баъзе ҳолатҳо истифодаи стандартҳои чандир ба монанди “оқилона”, “кофӣ”, “ҷиддӣ” ё монанди инҳо метавонад аз ҷиҳати амалӣ зарур бошад.

Аммо ҳангоми истифодаи чунин истилоҳ қисми боқимондаи шартнома, заминаи тиҷоратӣ ва дар ҳолати зарурӣ таърифҳо бояд ҳудуди тафсири истилоҳро дастгирӣ кунанд.

Тавсияи таҳқиқот навишти мутавозини шартномаест, ки қабул мекунад номуайянӣ ва чандирӣ як чиз нестанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

36. Усули таҳқиқот

Таҳқиқоти манбаъ усули тавсифӣ-таҳлилиро истифода мекунад.

Дар ин усул муҳаққиқон ба ҷои тавлиди маълумоти нави таҷрибавӣ мафҳумҳои ҳуқуқиро таъриф мекунанд, адабиёти пешини ҳуқуқӣ ва намунаҳои қарорҳоро меомӯзанд, фарқҳои байни истилоҳҳои наздикро таҳлил мекунанд ва аз ҷиҳати таҳияи шартнома натиҷаҳои нормативӣ мебароранд.

Дар таҳқиқот раванди ҷамъоварии маълумоти миқдорӣ, интихоб, пурсиш, таҷриба ё санҷиши гипотезаи оморӣ вуҷуд надорад.

37. Саволҳои таҳқиқот

Мушкилоти таҳқиқотии манбаъ ба се саволи асосӣ ҷудо мешавад:

1. Мафҳуми ambiguity чист?
2. Истилоҳҳои ҳуқуқии вобаста ё монанд ба ambiguity кадоманд ва чӣ гуна фарқ мекунанд?
3. Истифодаи нодуруст ё ба ҷойи якдигар гузоштани истилоҳҳои ҳуқуқӣ дар тафсири шартнома ва баҳсҳо чӣ гуна мушкил эҷод карда метавонад?

38. Ду бахши асосии таҳқиқот

Бахши якум таъриф, таснифҳои забоншиносӣ ва ҳуқуқии ambiguity, сабабҳои он дар таҳияи шартнома, паёмадҳо, роҳҳои пешгирӣ ва усулҳои тафсирро баррасӣ мекунад.

Бахши дуюм бошад истилоҳҳои ҳуқуқиеро, ки ба ambiguity наздик менамоянд, як-як меомӯзад ва тавассути таъриф, этимология, соҳаи истифода ва истилоҳоти муқоисавӣ мефаҳмонад, ки ин мафҳумҳо чӣ гуна аз ҳам фарқ мекунанд.

39. Навъҳои манбаъҳое, ки таҳқиқот истифода кардааст

Рӯйхати адабиёт ва сохтори эзоҳҳо нишон медиҳанд, ки таҳқиқот аз луғатҳои ҳуқуқӣ, китобҳои таҳияи шартнома, таҳқиқоти забоншиносии ҳуқуқӣ, қарорҳои судӣ, намунаҳои шартнома ва манбаъҳои гуногуни амалияи ҳуқуқӣ истифода кардааст.

Манбаъ протоколи баррасии систематикӣ пешниҳод намекунад. Стратегияи ҷустуҷӯ, шумораи умумии корҳои ёфтшуда, меъёрҳои дохилкунӣ-хориҷкунӣ ё дараҷабандии далелҳо дода нашудаанд.

Аз ин рӯ, таҳқиқот бояд на ҳамчун баррасии систематикии адабиёт ё мета-таҳлил, балки ҳамчун таҳлили ҳуқуқии доктриналӣ/тавсифӣ хонда шавад.

Матнмеҳварӣ ва Контекстуализм Дар Тафсири Шартнома Чӣ Гуна Фарқ Мекунанд?

Матнмеҳварӣ (textualism) маънои онро дорад, ки тафсир пеш аз ҳама аз маънои оддӣ ва куллии матни шартнома оғоз мешавад; контекстуализм (contextualism) бошад маънои онро дорад, ки дар баробари матн заминаи тиҷоратӣ, муомилоти қаблии тарафҳо, ҳадафи шартнома ва дар ҳадде ки низоми ҳуқуқӣ иҷозат медиҳад, далелҳои беруна низ арзёбӣ мешаванд. Таҳқиқоти манбаъ далел меорад, ки дар баъзе қарорҳои ИМА ва Англия аз тафсири сахти матнмеҳвар ба сӯи моделҳои бештар объективӣ, тиҷоратӣ ва ҳассос ба замина рушд вуҷуд дорад; аммо ҳамчунин равшан гуфта мешавад, ки ин равиш дар ҳамаи юрисдиксияҳо яксон нест.

40. Матнмеҳварӣ: Равиши “Four corners” ва plain meaning

Дар равиши классикие, ки манбаъ шарҳ медиҳад, суд аввал ба худи шартномаи хаттӣ менигарад.

Матн бо маънои оддии худ ва дар доираи тамоми шартнома арзёбӣ мешавад. Ба истифодаи изҳорот ё ҳуҷҷатҳои беруна дар тафсир маҳдудтар муносибат карда мешавад.

Ин модел ҳадаф дорад пешбинишавандагии ҳуқуқӣ ва якпорчагии шартномаи хаттиро ҳифз кунад.

41. Контекстуализм

Равиши контекстӣ далел меорад, ки матнро аз муҳити воқеии тиҷоратӣ комилан ҷудо карда хондан мумкин нест.

Манбаъ дар ин чаҳорчӯба мегӯяд, ки лоиҳаҳои қаблӣ, тавзеҳоти ҳангоми бастани шартнома додашуда, муомилоти пешини тарафҳо ва амалияи тиҷоратӣ метавонанд дар баъзе низомҳои ҳуқуқӣ барои тафсир аҳамият дошта бошанд.

Аммо қобили қабули далели беруна дар ҳар низоми судӣ ва дар ҳар баҳс яксон нест.

42. Намунаҳо дар ҳуқуқи ИМА

Манбаъ равиши California Supreme Court-и соли 1968-ро ҳамчун яке аз таҳаввулоти муҳим муаррифӣ мекунад, ки тибқи он далели берун аз матни хаттӣ метавонад барои нишон додани маъное истифода шавад, ки забони шартнома ба таври оқилона метавонад онро дошта бошад.

Ҳамчунин тавассути мисолҳои Landmark Ventures ва Newmont Mines аз ҳуқуқи New York гуфта мешавад, ки оқилонагии тиҷоратӣ ва ҳадафҳои тиҷоратии тарафҳо метавонанд дар тафсири шартнома ба назар гирифта шаванд.

Манбаъ ҳамзамон махсус таъкид мекунад, ки равиши тафсир дар ҳуқуқи ИМА метавонад аз иёлат ба иёлат фарқ кунад.

43. Равиши объективии контекстӣ дар ҳуқуқи Англия

Манбаъ қарори Investors Compensation Scheme Ltd v West Bromwich Building Society-ро дар ҳуқуқи Англия ҳамчун яке аз нуқтаҳои муҳими гардиши тафсири муосири шартнома баррасӣ мекунад.

Тавассути Chartbrook Ltd v Persimmon Homes Ltd шарҳ дода мешавад, ки саволи асосӣ нияти субъективии пинҳонии тарафҳо чӣ буд, нест; балки шахси оқилонае, ки маълумоти заминавии дахлдорро дорад, забони шартномаро чӣ гуна мефаҳмид.

Намунаи Sirius International Insurance Co Ltd v FAI General Insurance Ltd бошад барои нишон додани аҳамияти ҳадафи тиҷоратӣ ва мантиқи бизнес дар тафсир истифода мешавад.

44. Тартиби тафсире, ки манбаъ пешниҳод мекунад

45. Равиши contra proferentem

Манбаъ мегӯяд, ки дар баъзе ҳолатҳо номуайянии шартнома метавонад бар зарари тарафе тафсир шавад, ки матнро таҳия кардааст.

Ин равиш дар адабиёти ҳуқуқӣ метавонад бо принсипи contra proferentem алоқаманд карда шавад.

Бо вуҷуди ин, ин қоида дар ҳамаи шартномаҳо ба таври худкор татбиқ намешавад. Худи таҳқиқоти манбаъ низ нишон медиҳад, ки тарафҳо метавонанд ба шартнома бандҳои намунавӣ ворид кунанд, ки қоидаи тафсири номуайянӣ бар зарари таҳиякунандагонро истисно мекунанд.

Аз ин рӯ, ин принсип набояд бидуни ба назар гирифтани низоми ҳуқуқӣ, намуди шартнома ва банди шартнома ҳамчун натиҷаи универсалӣ пешниҳод шавад.

46. Нақши далели беруна

Манбаъ баррасӣ мекунад, ки маълумот ва ҳуҷҷатҳои берун аз шартномаи хаттӣ дар баъзе низомҳои ҳуқуқӣ метавонанд танҳо барои шарҳ додани маъное истифода шаванд, ки матн ба таври оқилона метавонад дошта бошад.

Ба чунин мавод муомилоти қаблии тарафҳо, музокироти шартнома ё амалияи тиҷоратии соҳавӣ дохил шуда метавонанд.

Далели беруна дар баёни манбаъ на ҳамчун воситаи тағйири бемаҳдуди шартномаи хаттӣ, балки ҳамчун абзоре баррасӣ мешавад, ки метавонад ба ҳалли мушкили тафсир кӯмак кунад.

47. Натиҷаҳои асосии таҳқиқот

48. Тавсияҳои асосии таҳқиқот

49. Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад ва намекунад

50. Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот

Яке аз ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот ин аст, ки мафҳуми ambiguity-ро бо як таъриф маҳдуд намекунад; балки таснифҳои забоншиносӣ, ҳуқуқӣ ва шартномавиро якҷо баррасӣ мекунад.

Ҷиҳати қавии дуюм ин аст, ки бо муқоисаи бисёр истилоҳҳои ҳуқуқии ба ambiguity наздик, мушкили истилоҳот дар тарҷумаи ҳуқуқӣ ва таҳияи шартномаро намоён мекунад.

Ҷиҳати қавии сеюм ин аст, ки номуайянии шартномаро танҳо мушкили назариявии забонӣ не, балки хавфи ҳуқуқии вобаста ба татбиқпазирӣ, хароҷот, идоракунии лоиҳа ва эътимоди байни тарафҳо арзёбӣ мекунад.

Ҷиҳати қавии чорум ин аст, ки бо муқоисаи равишҳои тафсири шартнома дар ИМА ва Англия робитаи байни матн, замина, ҳадафи тиҷоратӣ ва далели берунаро баррасӣ мекунад.

51. Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Маҳдудияти якум: Таҳқиқот эмпирикӣ нест. Шумораи парвандаҳои судии аз номуайянӣ ба вуҷудомада, хароҷоти шартнома ё рафтори тарафҳо ба таври миқдорӣ чен нашудааст.

Маҳдудияти дуюм: Таҳқиқот аз бисёр манбаъҳои гуногуни ҳуқуқӣ ва манбаъҳои интернетии таҳияи шартнома истифода мекунад; аммо протоколи ҷустуҷӯи систематикии адабиёт гузориш нашудааст.

Маҳдудияти сеюм: Азбаски принсипҳои овардашуда аз ҳуқуқи ИМА ва Англия ба юрисдиксияҳои гуногун тааллуқ доранд, интиқоли онҳо ҳамчун қоидаи универсалӣ ба ҳамаи низомҳои ҳуқуқӣ муносиб нест.

Маҳдудияти чорум: Таснифҳои ambiguity дар бахшҳои гуногуни мақола таксономияи ягона ва ҳамдигарро истиснокунанда ташкил намекунанд; баъзе мафҳумҳо дар зиёда аз як меҳвар ба ҳам меоянд.

Маҳдудияти панҷум: Гарчанде мавзӯи асосии таҳқиқот тарҷумаи ҳуқуқии англисӣ-арабӣ мебошад, дар як корпуси мушаххаси шартномаҳои дузабона ченкунии систематикии забоншиносӣ гузаронида нашудааст.

Маҳдудияти шашум: Баъзе тавсияҳои drafting ба анъанаҳои муайяни навишти ҳуқуқии Англо-Амрикоӣ такя мекунанд; таъсири ҳуқуқии ҳамон калимаҳо дар низомҳои дигар бояд алоҳида санҷида шавад.

Маҳдудияти ҳафтум: DOI-и `10.63585/VLQV1532`, ки дар PDF-и манбаъ дида мешавад, дар сабтҳои расмии маҷалла DOI-и шумора мебошад; бойгонии расмӣ мақоларо алоҳида бо DOI-и `10.63585/bqqh4144` рӯйхат мекунад.

52. Арзёбии умумии илмӣ-ҳуқуқӣ

Таҳқиқоти Omer ва Rahama нишон медиҳад, ки номуайянии маънои ҳуқуқӣ танҳо мушкили “ҷумлаи бад навишташуда” нест; он метавонад аз таъсири мутақобилаи забон, низоми ҳуқуқӣ, заминаи тиҷоратӣ, сохтори шартнома ва интихоби истилоҳот ба вуҷуд ояд.

Муҳимтарин натиҷаи омӯзишии манбаъ ин аст, ки ҳамаи номуайяниҳои ҳуқуқӣ як навъ нестанд. Калима метавонад якчанд маъно дошта бошад, ҷумла аз ҷиҳати грамматикӣ ду тарз хонда шавад, банд ҳангоми татбиқ ба ҷаҳони беруна номуайян гардад ё ҳудуди татбиқи мафҳум аз аввал дақиқ набошад.

Аз ин рӯ, дар таҳияи шартнома “ҳама чизро дарозтар навиштан” роҳи боэътимоди ҳалли номуайянӣ нест. Равише, ки таҳқиқоти манбаъ ҷонибдорӣ мекунад, ин аст: истилоҳҳоро равшан таъриф кардан, аз такрор ва жаргони нолозим худдорӣ кардан, барои як мафҳум ҳамон истилоҳро истифода бурдан, тамоми шартномаро байниҳамдигарӣ санҷидан ва дар ҷойи лозим чандирии ҳуқуқии назоратшавандаро нигоҳ доштан.

Аз ҷиҳати тафсири судӣ, таҳқиқот рушди равиши объективиеро нишон медиҳад, ки аҳамияти матнро аз байн намебарад, вале матнро аз заминаи тиҷоратӣ ва воқеӣ пурра ҷудо намекунад.

Дар натиҷа, таҳқиқот ambiguity-ро ҳамчун нуқсони забоние, ки комилан аз байн бурдан мумкин аст, намебинад; балки онро соҳаи хавфи ҳуқуқие мешуморад, ки бо drafting-и бодиққат, интизоми истилоҳӣ ва усули мувофиқи тафсир кам кардан мумкин аст, аммо бинобар табиати забони табиӣ пурра нест карда нашавад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Ҳувияти нашри аслии академӣ

Унвони аслӣ: Concept of Ambiguity in Law and Language

Муаллифон: El Jaili El Hagmohamed Abdalla Omer; Jodah Ibrahim Mohamed Elnor Rahama.

Маълумоти муассисаи муаллифи якум: University of Gezira, Faculty of Law, Sudan.

Маълумоти иловагии касбии муаллифи якум: Legal Advisor, Altameer Ltd Company, Riyadh, Kingdom of Saudi Arabia.

Маълумоти муассисаи муаллифи дуюм: University of Gezira, Faculty of Law, Sudan.

Маҷалла: Revue Internationale de Droit et des Affaires — International Journal of Law and Business.

Ношир: Hassan First University – Settat, Kingdom of Morocco; Laboratory for Research in Business Law, Faculty of Legal and Political Sciences.

Ҷилд / шумора: 11(5), Нашри No. 66.

Нашр: Октябри 2026.

Саҳифаҳо: 1815–1848.

ISSN: 2509-0291.

DOI-и мақола: 10.63585/bqqh4144.

DOI-и шумора: 10.63585/VLQV1532.

Шарҳи DOI: Дар сарлавҳаи PDF-и манбаъ 10.63585/VLQV1532 ҳамчун “DOI” дида мешавад. Бойгонии расмии таҳқиқотии маҷалла ин арзишро ҳамчун DOI-и шумораи 66 нишон медиҳад, дар ҳоле ки мақолаи Concept of Ambiguity in Law and Language-ро алоҳида бо DOI-и 10.63585/bqqh4144 рӯйхат мекунад. Аз ин рӯ, дар сабти библиографии Verianla 10.63585/bqqh4144 ҳамчун DOI-и мақола истифода шудааст.

Навъи манбаъ: Таҳқиқоти ҳуқуқии тавсифӣ-таҳлилӣ.

Тақриз: Маҷалла ҳамчун маҷаллаи байналмилалии академӣ, ки тақризи дуҷонибаи кӯрро истифода мекунад, тавсиф мешавад.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Маблағгузорӣ: Дар PDF-и манбаъ изҳороти алоҳидаи маблағгузорӣ муайян нашудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Дар PDF-и манбаъ изҳороти алоҳидаи бархӯрди манфиатҳо муайян нашудааст.

Дастрасии маълумот: Дар манбаъ изҳороти алоҳидаи дастрасии маълумот вуҷуд надорад; таҳқиқот маҷмӯи нави маълумоти эмпирикӣ тавлид намекунад.

Саҳми муаллифон: Дар манбаъ бахши алоҳидаи CRediT ё саҳми муаллифон вуҷуд надорад.

Сохтори методологии таҳқиқот

Таҳқиқот аз усули тавсифӣ-таҳлилӣ истифода мекунад.

Манбаи маълумоти таҳқиқот маълумоти нави саҳроӣ нест; он аз луғатҳои ҳуқуқӣ, нашрияҳои академӣ, манбаъҳои таҳияи шартнома, шарҳҳои истилоҳҳои ҳуқуқӣ ва қарорҳои судӣ иборат аст.

Дар манбаъ андозаи интихоб, маҷмӯи маълумот, таҷриба, пурсиш, санҷиши оморӣ, формула, арзиши p ё фосилаи эътимод вуҷуд надорад.