Укуктук маанинин бүдөмүктүгү (ambiguity) — укуктук тексттин же келишимдеги сөз айкашынын укуктук жана коммерциялык контекстте бир нече акылга сыярлык мааниге ылайык келиши. El Jaili El Hagmohamed Abdalla Omer жана Jodah Ibrahim Mohamed Elnor Rahama жүргүзгөн сүрөттөөчү-аналитикалык изилдөө бул бүдөмүктүктүн лингвистикалык жана укуктук булактарын, келишим түзүүдөгү себептерин, англис-араб укуктук котормосуна тийгизген таасирин, соттордун чечмелөө ыкмаларын жана ambiguity-ге окшош, бирок ошол эле маанини билдирбеген укуктук терминдерди изилдейт. Изилдөө эмпирикалык маалыматтык иш эмес; ал укуктук адабияттар, сөздүктөр, келишим түзүү булактары, сот чечимдери жана терминологиялык салыштыруулар аркылуу жүргүзүлгөн.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы келишимдик маанинин бүдөмүктүгү сөздөрдүн бир нече сөздүк мааниге ээ болушунан гана келип чыкпайт деген тыянак. Сүйлөм түзүлүшү, контекст, аныкталбаган түшүнүктөр, ыраатсыз терминология, стандарттуу келишим жоболорунун контекске ылайыкташтырылбастан колдонулушу, керексиз кайталоо, келишим жоболорунун ортосундагы карама-каршылыктар жана колдонулуучу укук менен талаштарды чечүү механизмдеринин ачык көрсөтүлбөшү да чечмелөө тобокелдигин жогорулатышы мүмкүн.

Булак изилдөө келишимдик бүдөмүктүк укуктук талаш, туура эмес чечмелөө, чыгым, долбоордун кечигиши, тараптар ортосундагы ишенимдин начарлашы жана келишим жоболорун колдонууда кыйынчылык сыяктуу натыйжалар менен байланыштуу экенин белгилейт. Ага каршы так аныктамалар, ырааттуу терминология, контекске ылайык келишим тили, керексиз укуктук жаргонду азайтуу, техникалык түшүнүктөрдү аныктоо жана келишимдин бүтүндүгүн сактоо негизги алдын алуучу каражаттар катары көрсөтүлөт.

Изилдөөнүн маанилүү экинчи жыйынтыгы ambiguity менен vagueness түшүнүктөрүн бири-биринин ордуна колдонбоо керектиги. Ambiguity көбүнчө сөз айкашы эки же андан көп альтернативалуу чечмелөөгө ачык болушу менен байланышса, vagueness түшүнүктүн колдонуу чектерин так сызып болбошу менен байланыштуу. Булак ошондой эле соттук чечмелөөдө сөздүн маанисине гана таянган катуу текстчилдиктен, айрыкча АКШ жана Англия укугундагы айрым чечимдерде контекстти, коммерциялык максатты жана объективдүү акылга сыярлыктыкты эске алган кеңири чечмелөө ыкмаларына карай өнүгүү бар экенин көрсөтөт.

1. Эмне үчүн укук тилдеги бүдөмүктүккө өзгөчө сезимтал?

Укуктук эрежелер, келишимдер, мыйзамдар жана конституциялык жөнгө салуулар тил аркылуу билдирилет. Ошондуктан укуктук натыйжа жарата турган тексттеги сөздүн же сүйлөм түзүлүшүнүн бир нече акылга сыярлык түрдө түшүнүлүшү кадимки байланыштагы бүдөмүктүккө караганда олуттуу натыйжаларга алып келиши мүмкүн.

Келишим тараптардын ниеттерин гана жазып алган документ эмес. Ал ошондой эле кайсы тарап кайсы ишти аткарарын, кайсы финансылык милдеттенмени өзүнө аларын, тобокелдиктер кантип бөлүштүрүлөрүн, бузуу болгондо кандай натыйжалар жараларын жана талаш учурунда кайсы укуктук механизмдер колдонуларын аныктайт.

Ошондуктан бүдөмүктүк булак изилдөөдө лингвистикалык ката катары гана эмес, ошол эле учурда тобокелдикти бөлүштүрүү көйгөйү катары каралат. Тараптардын жоопкерчиликтери келишим ичинде так бөлүштүрүлбөсө, натыйжа кийин соттун же башка талаш чечүүчү органдын чечмелөөсүнө көз каранды болуп калышы мүмкүн.

Булактын маанилүү басымдарынын бири бардык бүдөмүктүктү толугу менен жоюу мүмкүн эмес экендиги. Татаал укуктук тексттер табигый тилди колдонот жана табигый тилдин чечмелөө ийкемдүүлүгүн толук жок кылууга болбойт. Ошондуктан максат чексиз детал жаратуу эмес, акылга сыярлык түрдө алдын ала көрүүгө боло турган чечмелөө карама-каршылыктарын азайткан так жана ырааттуу укуктук тил түзүү.

Укуктук Маанинин Бүдөмүктүгү (Ambiguity) Деген Эмне?

Укуктук маанинин бүдөмүктүгү — укуктук сөз айкашынын келишимдин же укуктук тексттин бүтүндүгү жана тиешелүү укуктук-коммерциялык контекст ичинде эки же андан көп акылга сыярлык чечмелөөгө ылайык келиши. Булак изилдөө тараптардын кийин гана пикир келишпестикке түшүшү ambiguity жаратпай турганын; тексттин өзү же тексттин реалдуу фактыларга колдонулушу бир нече акылга сыярлык мааниге жол бериши керектигин баса белгилейт.

2. Жалпы жана лингвистикалык маанинин бүдөмүктүгү

Булак ambiguity түшүнүгүн эки башка көлөмдө карайт.

Жалпы укуктук маанидеги ambiguity — тексттин так эместиги же бир нече чечмелөө мүмкүнчүлүгүн жаратышы. Укук колдонууда негизги көңүл ушул көлөмгө бурулат.

Тар лингвистикалык ambiguity болсо сөздөрдүн жана сүйлөмдөрдүн структуралык өзгөчөлүктөрүнөн келип чыгат. Бир эле сөздүн бир нече сөздүк мааниге ээ болушу же сүйлөмдүн грамматикалык түзүлүшүнүн эки башка окууга жол бериши ушул категорияга кириши мүмкүн.

Бул эки ыкма бирдей эмес. Лингвист бүдөмүктүк сөздөн же сүйлөм түзүлүшүнөн кантип жараларын изилдей алат; судья болсо бул бүдөмүктүк келишим жобосунун укуктук натыйжасын өзгөртөбү же жокпу, ошону баалашы керек.

3. Lexical ambiguity: Сөз деңгээлиндеги көп маанилүүлүк

Lexical ambiguity — бир сөздүн бир нече мааниге ээ болушу. Эгер сөз сөздүк деңгээлде ар кандай объектке же түшүнүккө ишарат кыла алса, кайсы маани колдонуларын контекст аныкташы керек.

Укуктук тексттеги көйгөй сөз теориялык түрдө бир нече мааниге ээ болушу эмес, келишим контексти кайсы маани көздөлгөнүн жетиштүү так көрсөтпөшү.

Техникалык же тармактык сөздөрдө бул көйгөй дагы күчөшү мүмкүн. Түшүнүк белгилүү кесиптик топто атайын маани бере алса, кадимки окурман ошол эле сөздү жалпы тилдеги маанисинде түшүнүшү мүмкүн.

4. Syntactic ambiguity: Сүйлөм түзүлүшүнөн жаралган бүдөмүктүк

Syntactic ambiguity — өзүнчө сөздөр так болгону менен, сүйлөм түзүлүшү бир нече байланыш же аныктоо мамилесине жол бериши.

Мисалы, сын атооч дароо артындагы зат атоочту гана аныктайбы же тизмедеги бир нече элементти аныктайбы, бул так болбосо, милдеттенменин көлөмү өзгөрүшү мүмкүн.

Мындай көйгөйлөрдү азайтууда тыныш белгилери, параллелдүү түзүлүш, кыска сүйлөм, так ээ-баяндооч мамилеси жана бир маанилүү тизмектөө маанилүү.

5. Semantic ambiguity

Semantic ambiguity — сөздүн же сөз айкашынын маани деңгээлинде бир нече чечмелөөгө жол бериши. Булак “reasonable time” сыяктуу баалоону камтыган сөз айкаштары тараптарда ар кандай күтүүлөрдү жаратышы мүмкүн экенин мисал кылат.

Ошол эле учурда мындай сөз айкаштарынын айрымдары ambiguity эмес, vagueness категориясына да жакын болушу мүмкүн. Булактын ар кайсы бөлүмдөрүндө колдонулган классификациялардын жарым-жартылай дал келиши ушундан.

6. Contextual ambiguity

Contextual ambiguity — сөз айкашын өзүнчө окуганда жана келишимдин бүтүндүгү, башка документтер, коммерциялык практика же тармактык контекст ичинде окуганда ар башка чечмелөөлөрдүн пайда болушу.

Башка документти келишимге шилтеме аркылуу кошуу, тармактык терминди аныктабай колдонуу же бир эле түшүнүктү ар башка беренелерде ар башкача айтуунун өзү контексттик бүдөмүктүк тобокелдигин жогорулатышы мүмкүн.

Patent жана Latent Бүдөмүктүктүн Айырмасы Эмне?

Patent ambiguity — бүдөмүктүк документтин өзүнөн, башкача айтканда келишим тексти окулганда түз байкала турган жагдай; latent ambiguity болсо текст биринчи караганда так көрүнгөнү менен, жобо реалдуу фактыларга же тышкы шарттарга колдонулганда эки же андан көп маани мүмкүнчүлүгү пайда болгон жагдай. Булак изилдөөдө бул эки категория укуктук бүдөмүктүктүн көрүнүш формалары катары айырмаланат.

7. Patent ambiguity

Patent бүдөмүктүк тексттин өз ичинде көрүнөт. Карама-каршы даталар, бир эле милдеттенме үчүн ар башка мөөнөттөр же кайсы тарапка тиешелүү экени түшүнүксүз милдет келишим окулганда байкала турган мисалдар.

Мындай бүдөмүктүк көп учурда келишимге кол коюлганга чейин кылдат редакциялоо жана кайчылаш текшерүү менен жоюлушу мүмкүн.

8. Latent ambiguity

Latent бүдөмүктүктө текст өз алдынча көйгөйлүү көрүнбөшү мүмкүн. Бирок жобо конкреттүү дүйнөгө колдонулганда бир нече объект, валюта, адам, жер же коммерциялык практика менен дал келиши мүмкүн.

Булакта валютанын “dollar” деп гана көрсөтүлүшү, кайсы доллар көздөлгөнү тышкы шарттардан түшүнүксүз болсо, latent ambiguity мисалы катары колдонулат.

9. Extrinsic ambiguity

Булак ошондой эле extrinsic ambiguity деген аталышта келишимден тышкаркы өзгөрүүлөр же тышкы окуялар чечмелөө кыйынчылыгын жарата аларын талкуулайт.

Бул категория булакта latent ambiguity менен толугу менен бирдей деп коюлбайт. Ошондуктан эки терминди автоматтык түрдө синонимдештирүүнүн ордуна, булак аларды ар башка түшүндүрүү багыттары катары колдонгонун эске алуу керек.

10. Intentional жана unintentional ambiguity

Булак атайылап жана атайылабай жаралган бүдөмүктүктү да айырмалайт.

Intentional ambiguity, өзгөчө адабиятта, бир тексттин ар башка чечмелөөлөрүн мүмкүн кылган чыгармачыл өзгөчөлүк болушу мүмкүн. Бирок келишим түзүүдө тараптардын бири кийин альтернативдүү чечмелөөлөрдөн пайда көрүү үчүн атайылап бүдөмүктүк калтырса, ишеним, ак ниеттүүлүк жана укуктук алдын ала көрүү мүмкүнчүлүгү жагынан көйгөй жаратышы мүмкүн.

Unintentional ambiguity автор байкабай көп маанилүү же чаташ сөз айкашын жараткандан келип чыгат. Укуктук тексттерде изилдөөнүн негизги алдын алуу максаты көбүнчө ушул экинчи категория.

Ambiguity менен Vaguenessтин Айырмасы Эмне?

Ambiguity көбүнчө эки же андан көп айырмалануучу маанинин кайсынысы колдонуларын аныктоо көйгөйү; vagueness болсо түшүнүктүн колдонуу чектерин так аныктоо мүмкүн эместиги жана чек аралык учурлардын болушу көйгөйү. Булак изилдөөгө ылайык контекст ambiguity-де кайсы альтернативдүү маани туура экенин аныктоого көп учурда жардам бериши мүмкүн, ал эми vagueness-де “акылга сыярлык”, “жетиштүү” же “дароо” сыяктуу сөздөрдүн чек аралык аймагы толук жоголбой калышы мүмкүн.

11. Vagueness эмне үчүн дайыма ката эмес?

Булак изилдөөнүн маанилүү айырмаларынын бири vagueness ар дайым кемчиликтүү келишим түзүү дегенди билдирбейт.

“Акылга сыярлык аракет”, “олуттуу терс өзгөрүү”, “дароо” же “маанилүү” сыяктуу сөз айкаштары так сандар менен көрсөтүүгө мүмкүн болбогон келечектеги жагдайларда ийкемдүүлүк бере алат.

Ошондуктан укуктук жазууда максат бардык бүдөмүктүктү нөлгө түшүрүү эмес. Тактык практикада мүмкүн болгон жерде так сөз колдонулушу; ийкемдүүлүк керек болгон жерде бүдөмүктүк аң-сезимдүү, көзөмөлдөнгөн жана контекст ичинде колдонулушу керек.

12. Reasonable-person standard

Булак айрым vague стандарттарды колдонууда “акылга сыярлык адам” критерийинин маанисин белгилейт.

Бул ыкманын максаты “акылга сыярлык” же “канааттандырарлык” сыяктуу критерийлерди толугу менен субъективдүү баалоого калтырбоо.

Бирок акылга сыярлык адам стандартынын деталдуу укуктук мазмуну юрисдикцияга жана келишимдин түрүнө жараша өзгөрүшү мүмкүн. Ошондуктан булакта берилген алкак бардык укук системалары үчүн бирдиктүү тест катары жалпыланбашы керек.

13. Obscurity: Татаал болуу эмне үчүн автоматтык түрдө укуктугураак эмес?

Булак изилдөөдө obscurity укуктук жазууну түшүнүүнү керексиз түрдө татаалдаштырган жабыктык катары каралат.

Узун, архаикалык жана калыпка түшкөн сөз айкаштарын колдонуу текстти расмийирээк көрсөтүшү мүмкүн; бирок бул жобонун укуктук таасирин сөзсүз күчөтпөйт.

Бул бөлүмдүн негизги идеясы укуктук тактык менен керексиз татаалдык бир эле нерсе эмес. Эгер так жана кыска сүйлөм тиешелүү укуктук натыйжаны бере алса, салттуу көрүнүш үчүн гана кошулган ашыкча сөздөр түшүнүүнү кыйындатышы мүмкүн.

14. Укуктук котормодо эмне үчүн сөзмө-сөз эквивалент жетишсиз?

Булак изилдөөгө ылайык укуктук котормонун максаты эки тилдин ортосунда сөздүк мааниси окшош сөздөрдү гана табуу эмес. Негизги маселе которулган термин максаттуу укук системасында ошол эле же мүмкүн болушунча салыштырылуучу укуктук таасирди жаратышы.

Англис жана араб укуктук терминдери ар башка укуктук салттар, институттар жана концептуалдык түзүлүштөр ичинде өнүккөн. Ошондуктан сөздүктө жакын көрүнгөн эки сөз укуктук натыйжа жагынан толук эквивалент болбошу мүмкүн.

Булак ошондой эле англис жана америкалык келишим түзүүдө калыптанган термин тандоолорунун ортосунда айырма болушу мүмкүн экенин билдирет. Мисалы, англис укуктук жазуусунда best endeavours же reasonable endeavours, ал эми америкалык укуктук жазууда best efforts же reasonable efforts көбүрөөк колдонулары айтылат.

Бул терминологиялык айырмалар автоматтык укуктук эквивалент дегенди билдирбейт. Келишим түзүүчү же укуктук котормочу терминди тиешелүү укук системасы, келишим контексти жана тийиштүү укуктук натыйжа менен бирге баалашы керек.

15. Келишимдик бүдөмүктүктүн негизги булактары

16. “Shall”, “must” жана “will” көйгөйү

Булак изилдөөнүн эки бөлүгүндө милдеттенме билдирген жардамчы этиштер ар башка өңүттөн каралат.

Бир бөлүктө shall сөзү келишим түзүүдө көп учурда туура эмес колдонулары жана так милдеттенме үчүн must колдонулушу ылайыктуу болушу мүмкүн экени айтылат.

Кийинки бөлүктө болсо shall милдеттенме, will келечектеги окуя же натыйжа үчүн айырмаланат.

Бул эки түшүндүрмө бир универсалдуу жазуу эрежесине кыскартылбашы керек. Verianla үчүн негизги үйрөтүүчү жыйынтык — бир жардамчы этиш келишим бою бир функцияда жана укук системасынын калыптанган жазуу практикасына ылайык колдонулушу маанилүү.

17. Pronoun ambiguity

Ат атооч бир нече адамга же объектке шилтеме кыла алса, келишимдеги милдеттенменин кимге тиешелүү экени бүдөмүк болуп калышы мүмкүн.

Ошондуктан, айрыкча татаал милдеттенме жоболорунда “ал”, “анын”, “булар” сыяктуу шилтемелердин ордуна тараптын же объекттин так аталышы кайталанышы мүмкүн.

18. Consideration жана аныкталбаган келишим элементтери

Булак common-law келишим укугунда consideration түшүнүгүн да карайт. Келишимде өз ара берилген баалуулуктун же аткаруунун мүнөзү так болбосо, талаш жаралышы мүмкүн.

Бул түшүнүк Англо-Америкалык келишим укугунун техникалык терминологиясына кирет жана башка укук системаларындагы түшүнүктөр менен автоматтык түрдө бирдей деп кабыл алынбашы керек.

Баасы, саны, жеткирүү датасы же кызматтын көлөмү сыяктуу негизги элементтерди ачык калтыруу да тараптардын милдеттенмелерин талаштуу кылышы мүмкүн.

19. Termination clauses

Аяктоо же бузуу жобосу так болбосо, келишим кайсы окуяда, кандай эскертүү мөөнөтү менен жана кандай натыйжалар менен аяктары талаштуу болуп калышы мүмкүн.

Ошондуктан бузуу укугу, билдирүү, мөөнөт жана бузгандан кийинки милдеттенмелер мүмкүн болушунча так аныкталышы керек.

20. Келишимдик бүдөмүктүктүн натыйжалары

21. Material жана minor breach

Булак келишимди аткаруу контекстинде material breach менен майдараак бузууларды айырмалайт.

Material breach келишимдин негизги максатын олуттуу бузган маанилүү милдеттенме бузулушун билдирет. Булак мындай бузуу келишимди токтотуу жана компенсация сыяктуу оорураак укуктук натыйжаларга алып келиши мүмкүн экенин белгилейт.

Minor breach болсо келишимдин негизги максатын толугу менен жок кылбаган чектелүү бузуу. Бул учурда келишимди аткаруу уланып жатканда жабыр тарткан тарапта башка укуктук талаптар болушу мүмкүн.

22. Купуялуулукту бузуу жана аткарбоо

Купуя маалыматты келишимге каршы ачыктоо келишим бузуунун өзгөчө мисалы.

Ошондой эле өз убагында жеткирүү, төлөм же белгиленген сапат стандартына шайкеш келүү милдетин аткарбоо талаш жана финансылык зыян жаратышы мүмкүн.

Булак бул маселелерди ambiguityнин өзү катары эмес, бүдөмүк жазуу келишим бузууларынын көлөмү жана натыйжалары жөнүндө кошумча талаш жаратышы мүмкүн болгон тармактар катары карайт.

23. Ambiguityге окшош, бирок бирдей эмес укуктук терминдер

24. Misuse менен misusage айырмасы

Булак укуктук тилдеги сөз тандоонун өзү да бүдөмүктүк булагы болушу мүмкүн экенин көрсөтүү үчүн misuse жана misusage терминдерин талкуулайт.

Misuse туура эмес же уруксатсыз колдонуу дегенди билдирсе, misusage башкача колдонуу тармактарына ээ болушу мүмкүн. Булак туура эмес сөз тандоо укуктук текстте керексиз терминологиялык көйгөй жаратышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

25. Carelessness менен negligence ортосундагы айырма

Булакта carelessness жалпы этиятсыздык же көңүл бурбоо түшүнүгү катары каралса, negligence укуктук жоопкерчилик менен байланышкан техникалык этияттык стандарты катары түшүндүрүлөт.

Negligence адамдын “өзүм этият болдум” деп ойлошу менен гана аныкталбайт. Булак таянган Англо-Америкалык укуктук түшүндүрмөлөрдө объективдүү “акылга сыярлык адам” стандарты маанилүү.

Бул төрттүк булак макала колдонгон схема. Negligence элементтеринин укуктук формулировкасы жана кошумча элементтери юрисдикцияга жараша айырмаланышы мүмкүн болгондуктан, бардык укук системаларына бирдиктүү модель катары колдонулбашы керек.

26. Comparative жана contributory negligence

Булак АКШ укугунда күнөөнү бөлүштүрүүнүн эки башка ыкмасына да токтолот.

Contributory negligence ыкмасында доогердин өз күнөөсү айрым юрисдикцияларда компенсация талап кылууга толугу менен тоскоол болушу мүмкүн.

Comparative negligence ыкмасында болсо жоопкерчилик тараптардын салыштырмалуу күнөө үлүштөрүнө жараша бөлүштүрүлүшү мүмкүн.

Бул бөлүм ambiguityнин түз түрү эмес. Булак окшош көрүнгөн укуктук терминдердин техникалык көлөмү кантип айырмаланарын көрсөтүү үчүн negligence түшүнүгүн кененирээк түшүндүрөт.

27. Dispute, controversy, difference жана disagreement

Булакта бул төрт термин бир эле мааниде кабыл алынбайт.

Dispute — тараптардын карама-каршы укук, талап же доолорунун ортосундагы реалдуу талаш.

Controversy булакта, айрыкча АКШ укуктук сөздүктөрү жана сот контекстинде, сотто каралышы мүмкүн болгон талаш түшүнүгү менен байланышат.

Difference жалпы мааниде эки элементтин айырмалуу болушу же келишпестик дегенди билдириши мүмкүн.

Disagreement болсо эки же андан көп адамдын бир пикирде болбошу.

Бул айырмачылыктардын баары укуктук котормодо күнүмдүк тилде жакын көрүнгөн терминдерди бири-биринин ордуна механикалык колдонбоо керек деген изилдөөнүн негизги тезисин колдойт.

28. Claim жана award

Claim укуктук тилде укукту талап кылуу же доо коюу маанисинде болушу мүмкүн.

Award болсо айрыкча арбитраж же башка чечим кабыл алуу процесстеринде чыгарылган чечим же белгиленген акчалай натыйжа маанисинде колдонулушу мүмкүн.

Ошондуктан “claim” талаштын тарабы койгон талап; “award” болсо айрым чечүү механизмдеринде талаштын аягындагы чечим болушу мүмкүн.

29. Ignorance менен mistake айырмасы

Булак ignorance түшүнүгүн маалыматтын жоктугу катары түшүндүрүп, mistake бар, бирок туура эмес маалымат же туура эмес жыйынтыкка келүү менен байланышканын талкуулайт.

Булак келтирген укук теориясынын түшүндүрмөсүндө ignorance кеңири категория, mistake болсо ошол кеңири маалымат көйгөйүнүн ичиндеги төмөнкү учурлардын бири катары каралышы мүмкүн.

30. Discrepancy, inconsistency жана conflict

Бул үч түшүнүк укуктук жазууда окшош көрүнсө да, бирдей эмес.

Discrepancy — бирдей же шайкеш болушу күтүлгөн эки документ, маалымат же сан ортосунда айырманын болушу.

Inconsistency — эки жобону логикалык же укуктук жактан бирге колдонууга мүмкүн болбошу.

Conflict болсо эки укуктук эреже, келишим жобосу, укук системасы же далилдер топтому ортосундагы түзүрөөк карама-каршылыкты билдириши мүмкүн.

Келишимде бул абалдардын ар бири чечмелөө бүдөмүктүгүн жогорулатышы мүмкүн; бирок алардын техникалык укуктук категориялары ambiguity менен бирдей эмес.

31. Variation

Variation булакта жалпы өзгөртүү жана келишим укугунда келишимди кийин өзгөртүү маанисинде каралат.

Айрыкча узак мөөнөттүү келишимдерде милдет, баа, мөөнөт же көлөм өзгөртүүлөрү так документтештирилбесе, тараптар кайсы келишим версиясы же кайсы милдеттенме күчүндө экени боюнча талашка түшүшү мүмкүн.

32. Synonymy жана укуктук doublet/triplet көйгөйү

Булак эч бир эки сөз бардык контекстте толугу менен бирдей маани бербейт деген лингвистикалык ыкмага орун берет.

Укуктук жазууда тарыхый себептерден улам бирдей же жакын маанидеги эки же үч сөз катар колдонулган калыптар болушу мүмкүн.

Мындай сөз катарлары кээде укуктук камсыздоо максатында колдонулса да, өзүнчө функциясы жок сөздөрдү керексиз көбөйтүү redundancy жаратышы мүмкүн.

Ошондуктан келишим түзүүчү ар бир синоним сөз катары өзүнчө укуктук функция аткарабы-жокпу баалашы керек.

33. Булактын этимологиялык ыкмасы

Изилдөөнүн маанилүү бөлүгүндө укуктук аныктамалар гана эмес, изилденген англис терминдеринин тарыхый келип чыгышы да берилет. Бул этимологиялык талдоолордун максаты сөздөр убакыттын өтүшү менен ар кандай маани катмарларын кантип алганын көрсөтүү.

Этимологиялык туугандык эки термин заманбап укукта бир эле техникалык мааниге ээ дегенди билдирбейт. Булак изилдөөнүн терминологиялык салыштырууларындагы негизги үйрөтүүчү билдирүү да ушул.

34. Бүдөмүктүктү азайтуу үчүн булакта сунушталган жазуу принциптери

35. Көзөмөлдөнгөн vagueness эмне үчүн кээде зарыл?

Булак келишимдер жана мыйзамдар ар бир окуянын бардык деталдарын алдын ала аныктай албасын кабыл алат.

Ошондуктан айрым жагдайларда “акылга сыярлык”, “жетиштүү”, “маанилүү” же ушуга окшош ийкемдүү стандарттарды колдонуу практикада зарыл болушу мүмкүн.

Бирок мындай термин колдонулганда келишимдин калган бөлүгү, коммерциялык контекст жана зарыл болсо аныктамалар терминдин чечмелөө чектерин колдошу керек.

Изилдөөнүн сунушу бүдөмүктүк менен ийкемдүүлүк бир эле нерсе эмес экенин кабыл алган тең салмактуу келишим жазуу.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

36. Изилдөө ыкмасы

Булак изилдөө сүрөттөөчү-аналитикалык ыкманы колдонот.

Бул ыкмада изилдөөчүлөр жаңы эксперименталдык маалымат өндүрүүнүн ордуна укуктук түшүнүктөрдү аныкташат, мурдагы укуктук адабиятты жана чечим мисалдарын изилдешет, жакын терминдердин айырмасын талдашат жана келишим түзүү боюнча нормативдик жыйынтык чыгарышат.

Изилдөөдө сандык маалымат чогултуу процесси, тандалма, сурамжылоо, эксперимент же статистикалык гипотеза тести жок.

37. Изилдөө суроолору

Булактын изилдөө көйгөйү үч негизги суроого бөлүнөт:

1. Ambiguity түшүнүгү эмне?
2. Ambiguity менен байланышкан же ага окшош укуктук терминдер кайсылар жана алар кантип айырмаланат?
3. Укуктук терминдерди туура эмес же бири-биринин ордуна колдонуу келишимди чечмелөөдө жана талаштарда кандай көйгөй жаратышы мүмкүн?

38. Изилдөөнүн эки негизги бөлүгү

Биринчи бөлүк ambiguity түшүнүгүнүн аныктамасын, лингвистикалык жана укуктук классификацияларын, келишим түзүүдөгү себептерин, натыйжаларын, алдын алуу жолдорун жана чечмелөө ыкмаларын карайт.

Экинчи бөлүк ambiguityге жакын көрүнгөн укуктук терминдерди өз-өзүнчө изилдеп; аныктама, этимология, колдонуу тармагы жана салыштырма терминология аркылуу бул түшүнүктөр кантип айырмаланарын түшүндүрөт.

39. Изилдөө колдонгон булак түрлөрү

Адабият тизмеси жана шилтеме түзүлүшү изилдөө укуктук сөздүктөрдү, келишим түзүү китептерин, укук лингвистикасы боюнча иштерди, сот чечимдерин, келишим үлгүлөрүн жана ар кандай укук колдонуу булактарын пайдаланганын көрсөтөт.

Булак системалуу обзор протоколун сунуштабайт. Издөө стратегиясы, табылган жалпы иштердин саны, киргизүү-чыгаруу критерийлери же далилдерди баалоо берилген эмес.

Ошондуктан изилдөө системалуу адабият обзору же мета-анализ эмес, доктриналык/сүрөттөөчү укуктук талдоо катары окулушу керек.

Текстчилдик жана Контекстуализм Келишимди Чечмелөөдө Кантип Айырмаланат?

Текстчилдик (textualism) чечмелөө биринчи кезекте келишим текстинин кадимки жана бүтүн маанисинен чыгышын; контекстуализм (contextualism) болсо текст менен катар коммерциялык контекст, тараптардын мурдагы бүтүмдөрү, келишимдин максаты жана укук системасы уруксат берген деңгээлде тышкы далилдер да бааланышын билдирет. Булак изилдөө айрым АКШ жана Англия чечимдеринде катуу текстке негизделген чечмелөөдөн объективдүү, коммерциялык жана контекске сезимтал моделдерге карай өнүгүү бар экенин белгилейт; бирок бул ыкма бардык юрисдикцияларда бирдей эмес экени да ачык айтылат.

40. Текстчилдик: “Four corners” жана plain meaning ыкмасы

Булак сүрөттөгөн классикалык ыкмада сот адегенде жазуу түрүндөгү келишимдин өзүнө карайт.

Текст кадимки мааниси жана келишимдин бүтүндүгү ичинде бааланат. Тышкы билдирүүлөрдү же документтерди чечмелөөдө колдонууга чектелүү мамиле жасалат.

Бул модель укуктук алдын ала көрүү мүмкүнчүлүгүн жана жазуу түрүндөгү келишимдин бүтүндүгүн коргоону көздөйт.

41. Контекстуализм

Контексттик ыкма текстти реалдуу коммерциялык чөйрөдөн толук ажыратып окууга болбойт деп эсептейт.

Булак бул алкакта мурдагы долбоорлор, келишим түзүлүп жатканда айтылган түшүндүрмөлөр, тараптардын мурдагы бүтүмдөрү жана коммерциялык практикалар айрым укук системаларында чечмелөө үчүн маанилүү болушу мүмкүн экенин белгилейт.

Бирок тышкы далилдин кабыл алынышы ар бир сот системасында жана ар бир талашта бирдей эмес.

42. АКШ укугундагы мисалдар

Булак 1968-жылдагы California Supreme Court ыкмасын жазуу түрүндөгү тексттен тышкаркы далил келишим тили акылга сыярлык түрдө бере ала турган маанини көрсөтүү үчүн колдонулушу мүмкүн болгон маанилүү өнүгүүлөрдүн бири катары көрсөтөт.

Ошондой эле New York укугунан Landmark Ventures жана Newmont Mines мисалдары аркылуу коммерциялык акылга сыярлыктык жана тараптардын бизнес максаттары келишимди чечмелөөдө эске алынышы мүмкүн экени айтылат.

Булак ошол эле учурда АКШ укугундагы чечмелөө ыкмасы штаттан штатка өзгөрүшү мүмкүн экенин өзгөчө белгилейт.

43. Англия укугундагы объективдүү контексттик ыкма

Булак Англия укугунда Investors Compensation Scheme Ltd v West Bromwich Building Society чечимин заманбап келишим чечмелөөсүнүн маанилүү бурулуш пункттарынын бири катары карайт.

Chartbrook Ltd v Persimmon Homes Ltd аркылуу негизги суроо тараптардын жашыруун субъективдүү ниети эмне болгону эмес, тиешелүү фондук маалыматка ээ акылга сыярлык адам келишим тилин кандай түшүнөрү экени түшүндүрүлөт.

Sirius International Insurance Co Ltd v FAI General Insurance Ltd мисалы болсо коммерциялык максат жана бизнес логикасынын чечмелөөдөгү маанисин көрсөтүү үчүн колдонулат.

44. Булак сунуштаган чечмелөө ырааты

45. Contra proferentem ыкмасы

Булак айрым учурларда келишим бүдөмүктүгү текстти даярдаган тараптын зыянына чечмелениши мүмкүн экенин белгилейт.

Бул ыкма укуктук адабиятта contra proferentem принциби менен байланыштуу болушу мүмкүн.

Бирок бул эреже бардык келишимдерде автоматтык колдонулбайт. Булак изилдөөнүн өзү да тараптар келишимге бүдөмүктүктү даярдаган тараптын зыянына чечмелөө эрежесин алып салган үлгүлүү жоболорду киргизе аларын көрсөтөт.

Ошондуктан бул принцип укук системасы, келишимдин түрү жана келишим жобосу эске алынбастан универсалдуу натыйжа катары берилбеши керек.

46. Тышкы далилдин ролу

Булак жазуу түрүндөгү келишимден тышкаркы маалымат жана документтер айрым укук системаларында текст акылга сыярлык түрдө бере алган маанини түшүндүрүү үчүн гана колдонулушу мүмкүн экенин талкуулайт.

Мындай материалдарга тараптардын мурдагы бүтүмдөрү, келишим сүйлөшүүлөрү же тармактык коммерциялык практикалар кириши мүмкүн.

Тышкы далил булактын баянында жазуу түрүндөгү келишимди чексиз өзгөртүү куралы катары эмес, чечмелөө көйгөйүн чечүүгө жардам бере турган каражат катары каралат.

47. Негизги изилдөө жыйынтыктары

48. Негизги изилдөө сунуштары

49. Изилдөө колдогон жана колдобогон жыйынтыктар

50. Изилдөөнүн күчтүү жактары

Изилдөөнүн күчтүү жактарынын бири ambiguity түшүнүгүн бир гана аныктама менен чектебей, лингвистикалык, укуктук жана келишимдик классификацияларды чогуу карашы.

Экинчи күчтүү жагы ambiguityге жакын көрүнгөн көптөгөн укуктук терминдерди салыштырып, укуктук котормо жана келишим түзүүдөгү терминология көйгөйүн көрүнүктүү кылышы.

Үчүнчү күчтүү жагы келишим бүдөмүктүгүн теориялык тил көйгөйү катары гана эмес, колдонулуш, чыгым, долбоор башкаруусу жана тараптар ортосундагы ишеним менен байланышкан укуктук тобокелдик катары баалашы.

Төртүнчү күчтүү жагы АКШ жана Англия келишим чечмелөө ыкмаларын салыштырып, текст, контекст, коммерциялык максат жана тышкы далил ортосундагы мамилени талкуулашы.

51. Изилдөөнүн чектөөлөрү

Биринчи чектөө: Изилдөө эмпирикалык эмес. Бүдөмүктүк себептүү ачылган сот иштеринин саны, келишим чыгымы же тараптардын жүрүм-туруму сандык өлчөнгөн эмес.

Экинчи чектөө: Изилдөө көптөгөн ар башка укуктук булактарды жана интернетке негизделген келишим түзүү булактарын колдонот; бирок системалуу адабият издөө протоколу билдирилген эмес.

Үчүнчү чектөө: АКШ жана Англия укугунан алынган принциптер ар башка юрисдикцияларга тиешелүү болгондуктан, аларды бардык укук системаларына универсалдуу эреже катары көчүрүү туура эмес.

Төртүнчү чектөө: Макаланын ар башка бөлүмдөрүндөгү ambiguity классификациялары бирдиктүү жана бири-бирин толук четтеткен таксономия түзбөйт; айрым түшүнүктөр бир нече багыт боюнча дал келет.

Бешинчи чектөө: Изилдөөнүн негизги темасы англис-араб укуктук котормосу болгону менен, белгилүү бир эки тилдүү келишимдер корпусунда системалуу лингвистикалык өлчөө жүргүзүлгөн эмес.

Алтынчы чектөө: Айрым drafting сунуштары белгилүү Англо-Америкалык укуктук жазуу салттарына негизделет; башка укук системаларында ошол эле сөздөрдүн укуктук таасири өзүнчө текшерилиши керек.

Жетинчи чектөө: Булак PDF-де көрүнгөн `10.63585/VLQV1532` DOI расмий журнал жазууларында сандын DOI-си; расмий архив макаланы өзүнчө `10.63585/bqqh4144` DOI менен тизмелейт.

52. Жалпы илимий-укуктук баалоо

Omer жана Rahamaнын изилдөөсү укуктук маанинин бүдөмүктүгү “начар жазылган сүйлөм” көйгөйү гана эмес экенин; ал тил, укук системасы, коммерциялык контекст, келишим түзүлүшү жана терминология тандоолорунун өз ара таасиринен жаралышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

Булактын эң маанилүү үйрөтүүчү жыйынтыгы бардык укуктук бүдөмүктүктөр бирдей түрдө эмес экендиги. Бир сөз бир нече маани бериши мүмкүн, сүйлөм грамматикалык жактан эки түрдүү окулушу мүмкүн, жобо тышкы дүйнөгө колдонулганда бүдөмүк болуп калышы мүмкүн же түшүнүктүн колдонуу чеги башынан так болбой калышы мүмкүн.

Ошондуктан келишим түзүүдө “баарын узагыраак жазуу” бүдөмүктүктү чечүүнүн ишенимдүү жолу эмес. Булак изилдөө жактаган ыкма — терминдерди так аныктоо, керексиз кайталоо жана жаргон колдонбоо, бир түшүнүк үчүн бир терминди колдонуу, келишимдин бүтүндүгүн кайчылаш текшерүү жана керек жерде көзөмөлдөнгөн укуктук ийкемдүүлүктү сактоо.

Соттук чечмелөө жагынан изилдөө тексттин маанисин жок кылбаган, бирок текстти коммерциялык жана фактылык контексттен толук ажыратпаган объективдүү ыкма өнүккөнүн көрсөтөт.

Жыйынтыгында изилдөө ambiguityни толугу менен жоюла турган тилдик кемчилик катары эмес, кылдат drafting, терминологиялык тартип жана ылайыктуу чечмелөө ыкмасы менен азайтууга боло турган, бирок табигый тилден улам толук жоголбой калышы мүмкүн болгон укуктук тобокелдик тармагы катары карайт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Оригинал академиялык басылманын идентификациясы

Оригинал аталышы: Concept of Ambiguity in Law and Language

Авторлор: El Jaili El Hagmohamed Abdalla Omer; Jodah Ibrahim Mohamed Elnor Rahama.

Биринчи автордун мекеме маалыматы: University of Gezira, Faculty of Law, Sudan.

Биринчи автордун кошумча кесиптик маалыматы: Legal Advisor, Altameer Ltd Company, Riyadh, Kingdom of Saudi Arabia.

Экинчи автордун мекеме маалыматы: University of Gezira, Faculty of Law, Sudan.

Журнал: Revue Internationale de Droit et des Affaires — International Journal of Law and Business.

Басмакана: Hassan First University – Settat, Kingdom of Morocco; Laboratory for Research in Business Law, Faculty of Legal and Political Sciences.

Том / сан: 11(5), Чыгарылыш No. 66.

Жарыя: Октябрь 2026.

Беттер: 1815–1848.

ISSN: 2509-0291.

Макала DOI-си: 10.63585/bqqh4144.

Сан DOI-си: 10.63585/VLQV1532.

DOI түшүндүрмөсү: Булак PDF жогорку бөлүгүндө 10.63585/VLQV1532 “DOI” катары көрүнөт. Журналдын расмий изилдөө архиви бул маанини 66-сандын DOI-си катары көрсөтүп, Concept of Ambiguity in Law and Language макаласын өзүнчө 10.63585/bqqh4144 DOI менен тизмелейт. Ошондуктан Verianla библиографиялык жазуусунда макала DOI-си катары 10.63585/bqqh4144 колдонулган.

Булак түрү: Сүрөттөөчү-аналитикалык укуктук изилдөө.

Рецензиялоо: Журнал кош сокур рецензия колдонгон эл аралык академиялык журнал катары аныкталат.

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Каржылоо: Булак PDF-де өзүнчө каржылоо билдирүүсү аныкталган эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булак PDF-де өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы билдирүүсү аныкталган эмес.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө маалымат жеткиликтүүлүгү билдирүүсү жок; изилдөө жаңы эмпирикалык маалымат топтомун түзбөйт.

Авторлордун салымы: Булакта өзүнчө CRediT же авторлордун салымы бөлүмү жок.

Изилдөөнүн методологиялык түзүлүшү

Изилдөө сүрөттөөчү-аналитикалык ыкманы колдонот.

Изилдөөнүн маалымат булагы жаңы талаа маалыматы эмес; укуктук сөздүктөр, академиялык басылмалар, келишим түзүү булактары, укуктук термин түшүндүрмөлөрү жана сот чечимдери.

Булакта тандалманын көлөмү, маалымат топтому, эксперимент, сурамжылоо, статистикалык тест, формула, p мааниси же ишеним аралыгы жок.