Okun qonuni iqtisodiy faollik bilan ishsizlik oʻrtasida odatda teskari yoʻnalishda kuzatiladigan empirik makroiqtisodiy munosabatdir: ishlab chiqarish potensial darajadan yuqoriga chiqqanda ishsizlik tafovuti qisqarishi, ishlab chiqarish zaiflashganda esa ishsizlik oshishi kutiladi. Ángel Maridueña-Larrea va Ángel Martín-Román tadqiqoti ushbu munosabatni yagona va universal koeffitsiyent bilan izohlash mumkinmi-yoʻqmi, 1992–2023 davrida 163 mamlakatning yillik ma’lumotlari asosida oʻrganadi. Tadqiqot faqat umumiy Okun koeffitsiyentini emas, balki daromad guruhlari boʻyicha geterogenlikni, 2020-yilgi COVID-19 shokining baholashga ta’sirini, kengayish va qisqarish davrlari oʻrtasidagi asimmetriyani hamda mamlakat koeffitsiyentlarining geografik jihatdan klasterlashib-klasterlashmasligini ham tahlil qiladi.

Tadqiqotning asosiy natijasi shundan iboratki, Okun qonuni mamlakatlarning katta qismida amal qilsa-da, koeffitsiyent kattaligi ancha geterogendir. 2020-yilgi umumiy shok nazorat qilinganda, manfiy va statistik jihatdan ahamiyatli Okun munosabati 121 mamlakatda kuzatiladi. Oʻrtacha mutlaq koeffitsiyent yuqori daromadli iqtisodiyotlarda kattaroq, oʻrta daromadli iqtisodiyotlarda kichikroq, past daromadli iqtisodiyotlarda esa nolga yaqin darajadadir. Bundan tashqari, ishsizlikning ishlab chiqarish qisqarishlariga reaksiyasi oʻrtacha hisobda iqtisodiy kengayishlardagi teskari yoʻnalishdagi reaksiyaga qaraganda kuchliroqdir.

Fazoviy tahlil ham muhim qoʻshimcha natijani beradi. Mamlakat darajasida baholangan Okun koeffitsiyentlari geografiyada tasodifiy taqsimlanmagan; bir-biriga yaqin mamlakatlar oʻxshash siklik ishsizlik sezgirligini namoyon etishga moyildir. Moran's I natijalari ushbu fazoviy avtokorrelyatsiya umumiy koeffitsiyentda ham, kengayish va qisqarish koeffitsiyentlarida ham musbat va statistik jihatdan ahamiyatli ekanini, shuningdek klasterlashuv iqtisodiy qisqarishlarda kuchayishini koʻrsatadi. Biroq tadqiqot bu natijani qoʻshni mamlakatlar bir-biriga ma’lum miqdordagi ishsizlik shokini sababiy ravishda uzatayotganining dalili sifatida taqdim etmaydi.

Okun qonunining asosiy gʻoyasi

Okun qonuni ishsizlik bilan real iqtisodiy faollik oʻrtasidagi teskari yoʻnalishdagi siklik munosabatning empirik ifodasidir. Mehnat bozorining ishlab chiqarishdagi oʻzgarishga qanchalik kuchli javob berishi Okun koeffitsiyenti bilan oʻlchanadi. Koeffitsiyentning manfiy boʻlishi ishlab chiqarish yoki ishlab chiqarish tafovuti oshganda ishsizlik yoxud ishsizlik tafovutining pasayishi bilan mos keladi. Ammo koeffitsiyent kattaligi bir xil ishlab chiqarish shoki turli iqtisodiyotlarda ishsizlikni bir xil darajada oʻzgartirishi shart emasligini koʻrsatadi.

Bu farq muhimdir; chunki ikki mamlakatda real YAIM oʻxshash nisbatda qisqarganda, birida ishsizlik tez oshishi, boshqasida esa oʻzgarishning katta qismi ish soatlari, norasmiy bandlik, oʻzini oʻzi band qilish, ishchi kuchida ishtirok etish yoki toʻliq boʻlmagan bandlik orqali yutilishi mumkin. Shuning uchun past Okun koeffitsiyenti mehnat bozori iqtisodiy shokdan haqiqatan ham kamroq ta’sirlanganini anglatishi shart emas; oʻlchanayotgan ochiq ishsizlik darajasi shokni qay darajada qamrab olishi ham muhimdir.

Okun koeffitsiyenti nimani oʻlchaydi?

Okun koeffitsiyenti iqtisodiy faollikdagi siklik oʻzgarishga ishsizlik qay darajada teskari yoʻnalishda javob berishini oʻlchaydigan empirik koeffitsiyentdir. Ushbu tadqiqotning gap modelida \(\beta_1<0\) musbat ishlab chiqarish tafovuti pastroq ishsizlik tafovuti bilan bogʻliqligini; koeffitsiyent mutlaq qiymatining kattalashishi esa ishsizlikning ishlab chiqarish sikliga sezgirligi yuqoriroq ekanini bildiradi. Koeffitsiyent fizika qonunidagi universal doimiy emas; mamlakat tuzilmasi, daromad guruhi, mehnat bozori va qoʻllanilayotgan ekonometrik ta’rif oʻzgargani sari uning kattaligi ham oʻzgarishi mumkin.

Tadqiqotdagi adabiyot boʻshligʻi

Okun qonuni oʻnlab yillar davomida sinab kelingan boʻlsa-da, adabiyotning muhim qismi rivojlangan iqtisodiyotlarga qaratilgan. Tadqiqotchilar bu holat ikki muhim muammoni koʻrinmay qoldirishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Birinchidan, norasmiy bandlik va oʻzini oʻzi band qilish keng tarqalgan iqtisodiyotlarda ishlab chiqarishdagi oʻzgarishning oʻlchanadigan ochiq ishsizlikka uzatilishi sustroq boʻlishi mumkin. Ikkinchidan, ishsizlik–ishlab chiqarish munosabatini butun iqtisodiy sikl uchun bitta koeffitsiyent bilan baholash kengayish va qisqarish oʻrtasidagi asimmetriyani yashirishi mumkin.

Tadqiqotning yana bir oʻziga xos jihati fazoviy bogʻliqlikdir. Mamlakatlarning mehnat bozorlari butunlay izolyatsiyalangan emas. Geografik yaqinlik savdo, ishlab chiqarish tuzilmasi, ishchi kuchi harakatchanligi va oʻxshash institutsional xususiyatlar bilan birga qoʻshni iqtisodiyotlarning siklik sezgirliklari oʻxshashlashishiga hamroh boʻlishi mumkin. Shu sababli tadqiqot “mamlakat koeffitsiyentlari faqat bir-biridan farq qiladimi yoki farqlar geografik jihatdan ham uyushganmi?” degan savolni ham sinaydi.

Sakkizta tadqiqot gipotezasi

Tadqiqot sakkizta gipotezani tizimli ravishda sinovdan oʻtkazadi:

1. Gap modelida mamlakatlarning koʻpchiligida Okun koeffitsiyenti manfiy va statistik jihatdan ahamiyatlidir.
2. 2020-yilgi COVID-19 shokini nazorat qilish ayrim mamlakatlarda koeffitsiyent kattaligi yoki ahamiyatliligini iqtisodiy jihatdan sezilarli darajada oʻzgartiradi.
3. Gap modeli va birinchi farq modeli turli Okun koeffitsiyentlarini hosil qilishi mumkin.
4. Okun koeffitsiyentining oʻrtacha mutlaq kattaligi Jahon banki daromad guruhlari orasida farq qiladi.
5. Ishsizlikning ishlab chiqarish tebranishlariga reaksiyasi kengayish va qisqarish bosqichlari oʻrtasida farq qiladi.
6. Okun koeffitsiyentining mutlaq kattaligi qisqarishlarda kengayishlarga nisbatan oʻrtacha hisobda yuqoriroqdir.
7. Mamlakat darajasidagi Okun koeffitsiyentlarida musbat va ahamiyatli fazoviy avtokorrelyatsiya mavjud.
8. Fazoviy avtokorrelyatsiya qisqarish koeffitsiyentlarida kengayish koeffitsiyentlariga qaraganda kuchliroqdir.

Ma’lumotlar toʻplami va global qamrov

Namuna 163 mamlakatni va 1992–2023 davridagi yillik kuzatuvlarni qamrab oladi. Real YAIM 2015-yil doimiy narxlarida Jahon banki koʻrsatkichlaridan olingan; siklik komponentni ajratish uchun natural logarifmga oʻtkazilgan va birinchi farq modelida yillik oʻsish sur’atini hisoblashda ishlatilgan. Ishsizlik darajasi iqtisodiy faol aholi ichida ishsiz, biroq ishlashga tayyor va faol ravishda ish qidirayotgan shaxslar ulushini bildiradi.

2023-yilgi Jahon banki daromad tasnifiga koʻra namunada 54 yuqori daromadli, 90 oʻrta daromadli va 19 past daromadli iqtisodiyot mavjud. Manba tadqiqot quyi-oʻrta va yuqori-oʻrta daromad guruhlarini yagona “oʻrta daromad” toifasiga birlashtirgan. Bu tasnif turli mehnat bozori tuzilmalariga ega iqtisodiyotlarning oʻrtacha siklik sezgirligini taqqoslash uchun qoʻllanilgan.

Manbaning 9-sahifasidagi dunyo xaritasi daromad guruhlarining geografik taqsimotini koʻrsatadi. 10-sahifadagi ikkinchi xarita esa 2023-yilgi ishsizlik darajalarini oltita oraliqda koʻrsatadi. Eng yuqori oraliqda Botswana %23.38, Janubiy Afrika %32.20 va Esvatini %35.09 bilan ajralib turadi. Ushbu xaritalar asosiy ekonometrik dalil emas; ular keyingi geterogenlik va fazoviy tahlillarning global kontekstini koʻrsatadigan tavsifiy vositalardir.

Statsionarlik nazorati nima uchun zarur?

Gap va birinchi farq modellarini toʻgʻri baholash uchun foydalanilgan oʻzgartirilgan qatorlarning statsionarligi tekshirilgan. Tadqiqotchilar Augmented Dickey–Fuller (ADF), Phillips–Perron (PP) va Kwiatkowski–Phillips–Schmidt–Shin (KPSS) testlarini birgalikda qoʻllaganlar. Gap modelida HP filtridan olingan ishlab chiqarish va ishsizlik tafovutlari; birinchi farq modelida esa ishsizlikning yillik oʻzgarishi hamda real ishlab chiqarish oʻsishi sinovdan oʻtkazilgan.

Qoʻshimcha Jadval A1 mamlakatlar kesimidagi test natijalarini batafsil taqdim etadi. Tadqiqot foydalanilgan oʻzgartirilgan qatorlar ekonometrik baholash uchun zarur statsionarlik xususiyatlariga ega ekanini qayd etadi.

COVID-19 nima uchun 2020-yil uchun alohida nazorat bilan modellashtirilgan?

Tadqiqot 2020-yilni 163 iqtisodiyotga bir xil kalendar davrida ta’sir qilgan favqulodda va umumiy global shokni odatiy iqtisodiy sikl harakatlaridan ajratish uchun dummy oʻzgaruvchi bilan nazorat qiladi. Bu dummy pandemiya barcha mamlakatlarda bir xil kattalikda ta’sir qilganini faraz qilmaydi; u faqat umumiy vaqtni ajratishni maqsad qiladi. Oldingi inqirozlarga xuddi shu bir yillik yondashuv qoʻllanmaganining sababi, bu inqirozlarning mamlakatlar oʻrtasida boshlanish vaqti, davomiyligi va keskinligi jihatidan ancha geterogen boʻlganidir.

Tadqiqot usuli va natijalari

1. Gap modeli

Asosiy gap modeli amaldagi ishsizlik darajasining tabiiy ishsizlik darajasidan ogʻishini real ishlab chiqarishning potensial ishlab chiqarishdan ogʻishi bilan bogʻlaydi:

\[ (u_t-u_t^*)=\beta_0+\beta_1(y_t-y_t^*)+\varepsilon_t \tag{1} \]

Bu yerda \(u_t\) amaldagi ishsizlik darajasi, \(u_t^*\) tabiiy ishsizlik darajasi, \(y_t\) real ishlab chiqarishning natural logarifmi, \(y_t^*\) potensial real ishlab chiqarishning natural logarifmi va \(\varepsilon_t\) xatolik hadidir. \((u_t-u_t^*)\) ishsizlik tafovutini, \((y_t-y_t^*)\) ishlab chiqarish tafovutini bildiradi. \(\beta_1\) gap ta’rifidagi Okun koeffitsiyentidir va nazariy kutilma \(\beta_1<0\) dir.

Tabiiy ishsizlik darajasi va potensial ishlab chiqarish bevosita kuzatilmagani uchun Hodrick–Prescott filtri qoʻllanilgan. Yillik qatorlar uchun silliqlash parametri \(\lambda=100\) deb belgilangan. Tadqiqotchilar HP filtri trend tanloviga bogʻliq boʻlgani sababli natijalarni faqat gap modeliga tayamagan, shuningdek filtrsiz birinchi farq modeli bilan barqarorlik tekshiruvini oʻtkazganlar.

Gap modellari Ordinary Least Squares (OLS) usuli va White geteroskedastiklikka chidamli standart xatolari bilan baholangan. Keng va geterogen mamlakatlar namunasi sabab statistik ahamiyatlilik chegarasi %10 yoki undan yaxshi deb qabul qilingan; Qoʻshimcha Jadval A2 shuningdek %1, %5 va %10 ahamiyatlilik darajalarini alohida yulduzchalar bilan koʻrsatgan.

2. COVID-19 nazoratli gap modeli

2020-yilgi umumiy shokni ajratish uchun model quyidagicha kengaytirilgan:

\[ (u_t-u_t^*)=\beta_0+\beta_1(y_t-y_t^*)+\beta_2D_t+\varepsilon_t \tag{2} \]

\(D_t\) 2020-yil uchun 1, boshqa yillar uchun 0 qiymatini oladi. Shunday qilib, \(\beta_1\) 2020-yilgi umumiy shok nazorat qilingandan keyingi siklik ishsizlik sezgirligini ifodalaydi.

3-rasmdagi taqqoslash COVID nazorati umumiy munosabat belgisini katta darajada oʻzgartirmaganini koʻrsatadi. COVID dummy-si qoʻshilishidan oldin va keyin 117 mamlakat statistik jihatdan ahamiyatli boʻlib qolgan; ulardan 116 tasida kutilgan manfiy belgi kuzatilgan. Faqat 10 mamlakat ahamiyatlilik toifasini oʻzgartirgan: besh mamlakat ahamiyatlilik kasb etgan, besh mamlakat esa ahamiyatliligini yoʻqotgan.

Biroq koeffitsiyentlar kattaligi butunlay oʻzgarmas emas. Mutlaq oʻzgarish medianasi taxminan 0.01 boʻlib, mamlakatlarning taxminan %60 ida oʻzgarish 0.01 dan past. Aksincha, namunaning taxminan %15 ida oʻzgarish 0.05 dan oshadi. Shu sababli COVID nazorati munosabatning global mavjudligini qayta talqin qilishdan koʻra ayrim mamlakatlar koeffitsiyentlari kattaligini aniqroq taqqoslash imkonini beradi.

2020 nazorati ostida manfiy va statistik jihatdan ahamiyatli Okun munosabati jami 121 mamlakatda kuzatiladi. 32 mamlakatda manfiy, biroq statistik jihatdan ahamiyatli boʻlmagan koeffitsiyentlar mavjud; 10 holatda esa koeffitsiyent kutilgan manfiy belgini yoki zarur ahamiyatlilikni ta’minlamagani uchun gipotezani qoʻllab-quvvatlovchi dalil sifatida ishlatilmaydi.

3. Birinchi farq modeli

Gap modelidagi potensial ishlab chiqarish va tabiiy ishsizlik kabi kuzatilmaydigan trend komponentlariga bogʻliqlikni kamaytirish uchun tadqiqot Okunning ikkinchi standart ta’rifidan foydalanadi:

\[ u_t-u_{t-1}=\gamma_0+\gamma_1g_{yt}+\gamma_2D_t+\epsilon_t \tag{3} \]

\(\Delta u_t=u_t-u_{t-1}\) ishsizlik darajasining yillik oʻzgarishini, \(g_{yt}\) real ishlab chiqarish oʻsishini, \(\gamma_1\) birinchi farq ta’rifidagi Okun koeffitsiyentini va \(\gamma_2\) 2020-yilgi umumiy shok ta’sirini bildiradi. Nazariy kutilma yana \(\gamma_1<0\) dir.

Gap va birinchi farq modellari munosabat yoʻnalishi hamda keng mamlakatlar naqshi boʻyicha katta darajada bir xil xulosaga keladi. Biroq gap modeli koʻpchilik mamlakatlarda kattaroq mutlaq koeffitsiyent hosil qiladi. Bu “Okun koeffitsiyenti” deb ataladigan son qoʻllanilayotgan ekonometrik spetsifikatsiyadan butunlay mustaqil universal qiymat emasligini koʻrsatadi.

Okun koeffitsiyenti nima uchun daromad guruhlari oʻrtasida bunchalik farq qiladi?

Manba tadqiqot talqiniga koʻra, farqning muhim qismi mehnat bozori ishlab chiqarish shokini qaysi kanal orqali yutishiga bogʻliq. Yuqori daromadli va rasmiy yollanma bandlik ulushi kattaroq iqtisodiyotlarda ishlab chiqarish qisqarishi ochiq ishsizlikka bevosita aks etishi mumkin; norasmiy bandlik, qishloq xoʻjaligi va oʻzini oʻzi band qilish keng tarqalgan iqtisodiyotlarda esa xuddi shu shok ochiq ishsizlik oʻrniga toʻliq boʻlmagan bandlik, oʻzini oʻzi band qilish, tirikchilik faoliyati yoki ishchi kuchida ishtirok etishdagi oʻzgarishlar orqali yutilishi mumkin. Tadqiqot bu institutsional mexanizmlarni bevosita sababiy tarzda baholamaydi, balki mamlakat naqshlarini mavjud adabiyot doirasida shu asosda talqin qiladi.

Bu qiymatlar daromad guruhlarining oʻrtacha koʻrsatkichlaridir; ayrim mamlakatlar guruh oʻrtachasidan sezilarli darajada chetga chiqishi mumkin. Masalan, gap modelida Ispaniya −0.95, Polsha −0.90 va AQSh −0.63 bilan yuqori mutlaq koeffitsiyentlarga ega. Oʻrta daromad guruhida Albaniya −0.63, Kosta-Rika −0.50 va Jazoir taxminan −0.50 bilan oʻz guruh oʻrtachasidan yuqori sezgirlikni namoyon etadi.

4. Siklik asimmetriya modeli

Iqtisodiyot kengayish va qisqarish davrlarida bir xil koeffitsiyent hosil qiladimi-yoʻqmi, tekshirish uchun ishlab chiqarish tafovuti musbat va manfiy komponentlarga ajratilgan:

\[ (y_t-y_t^*)^+=\max(y_t-y_t^*,0) \]

\[ (y_t-y_t^*)^-=\min(y_t-y_t^*,0) \]

Asimmetrik model:

\[ (u_t-u_t^*)= \theta_0+ \beta^+(y_t-y_t^*)^+ + \beta^-(y_t-y_t^*)^- + \delta D_t+ \mu_t \tag{4} \]

\(\beta^+\) ishlab chiqarish potensialdan yuqori boʻlgan kengayish davrlaridagi, \(\beta^-\) esa manfiy ishlab chiqarish tafovuti mavjud qisqarish davrlaridagi ishsizlik sezgirligidir. Har ikki koeffitsiyent nazariy jihatdan manfiy boʻlishi kutiladi. \(|\beta^-|>|\beta^+|\) boʻlishi ishsizlik qisqarishlarga kengayishlarga qaraganda kuchliroq javob berishini bildiradi.

Ishsizlik nima uchun qisqarishlarda kengayishlarga qaraganda kuchliroq javob beradi?

Manba natijalari ishsizlikning ishlab chiqarish qisqarishlariga reaksiyasi oʻrtacha hisobda kengayish davrlaridagi yaxshilanishdan kuchliroq ekanini koʻrsatadi; biroq bu naqsh har bir mamlakat uchun oʻzgarmas qonun emas. Mualliflar muhokama qilgan izohlar qatoriga ish beruvchilarning turgʻunlik davrida ishchi kuchini tezroq qisqartirib, tiklanish davrida ishga yollashda ehtiyotkorroq boʻlishi, ishga yollash va ishdan boʻshatish xarajatlarining farqlanishi, riskdan qochish, mehnat bozori institutlari va norasmiy bandlikning shoklarni turli kanallarda yutishi kiradi.

Manbaning 14-sahifasidagi 7-rasmda kuzatuvlarning aksariyati 45 darajali tenglik chizigʻidan pastda joylashgan; bu \(\beta^-\) ning mutlaq kattaligi koʻpincha \(\beta^+\) dan kattaroq ekanini anglatadi. Qisqarish sezgirligi Ispaniyada −1.00, AQShda −0.93 va Gretsiyada −0.72 kabi juda yuqori qiymatlarga yetadi.

Bu taqsimot muhim talqin chegarasini belgilaydi. Oʻrtacha natija qisqarishlardagi koeffitsiyent kuchliroq ekanini koʻrsatsa-da, 36 mamlakatda faqat kengayish koeffitsiyenti, 31 mamlakatda esa faqat qisqarish koeffitsiyenti ahamiyatli ekani mamlakatlar oʻrtasida jiddiy tarkibiy farqlar borligini koʻrsatadi. Shuning uchun “har bir mamlakatda ishsizlik doimo qisqarishda kuchliroq javob beradi” degan universal xulosa chiqarib boʻlmaydi.

Turkiyaning manba natijalaridagi oʻrni

Turkiya manbadagi 2-jadvalda oʻrta daromad guruhiga kiradi va statistik jihatdan ahamiyatli teskari Okun munosabati faqat manfiy ishlab chiqarish tafovuti, ya’ni qisqarish fazasi uchun qayd etilgan mamlakatlar qatoridadir. Bu tasnif Turkiyaning 1992–2023 manba namunasidagi bahosiga tegishli; boshqa davr, ma’lumotlar chastotasi yoki model tanlovida koeffitsiyent oʻzgarmas qoladi degani emas.

5. Fazoviy bogʻliqlik va Moran's I

Mamlakatlar boʻyicha Okun koeffitsiyentlari baholangandan soʻng, tadqiqotchilar oʻxshash koeffitsiyentlar geografik jihatdan yonma-yon klasterlashadimi-yoʻqmi, Moran's I statistikasi yordamida sinaganlar:

\[ I= \frac{n}{S_0} \frac{ \sum_i\sum_j w_{ij}(X_i-\bar{X})(X_j-\bar{X}) }{ \sum_i(X_i-\bar{X})^2 } \tag{5} \]

Bu yerda \(n\) mamlakatlar soni, \(X_i\) mamlakat \(i\) ning Okun koeffitsiyenti yoki fazaga xos koeffitsiyenti, \(\bar{X}\) mamlakat koeffitsiyentlarining kesim boʻyicha oʻrtachasi, \(w_{ij}\) mamlakatlar oʻrtasidagi geografik qoʻshnichilik vazni va \(S_0\) barcha fazoviy vaznlar yigʻindisidir. Musbat va statistik jihatdan ahamiyatli Moran's I geografik jihatdan bir-biriga yaqin mamlakatlar oʻxshash koeffitsiyentlarga ega boʻlishga moyilligini koʻrsatadi.

Natija faqat bitta qoʻshnichilik ta’rifiga bogʻliqmi-yoʻqmi, aniqlash uchun uchta k-eng yaqin qoʻshni matritsasi tuzilgan: \(k=1\), \(k=5\) va \(k=10\). Tahlil umumiy koeffitsiyent, kengayish koeffitsiyenti va qisqarish koeffitsiyenti uchun alohida bajarilgan.

Moran's I natijasi qoʻshni mamlakatlar bir-biriga sababiy ravishda ishsizlik shokini uzatishini isbotlaydimi?

Yoʻq. Musbat va ahamiyatli Moran's I oʻxshash Okun sezgirliklari geografik jihatdan klasterlashganini koʻrsatadi; biroq bir mamlakat koeffitsiyentining qancha qismi qoʻshni mamlakatlar iqtisodiyotlari sababli yuzaga kelganini oʻlchamaydi. Bunday bevosita va bilvosita spillover ta’sirlarini miqdoriy baholash uchun spatial lag, spatial error yoki Spatial Durbin kabi yanada ilgʻor fazoviy ekonometrik modellar kerak boʻladi.

Bu taqqoslash tadqiqotning yettinchi va sakkizinchi gipotezalarini qoʻllab-quvvatlaydi. Siklik ishsizlik sezgirliklari geografik jihatdan klasterlashadi va bu klasterlashuv iqtisodiy qisqarish davrlarida kuchliroqdir.

Mehnat bozori tuzilmasi natijalarga qanday ta’sir qilishi mumkin?

Manbadagi muhokama daromad darajasi bilan koeffitsiyent oʻrtasidagi munosabatni shunchaki “boy mamlakatlarda qonun kuchliroq” tarzida talqin qilmaydi. Yuqori daromadli iqtisodiyotlarda yollanma va rasmiy bandlik ulushining kattaroq boʻlishi ishlab chiqarish yoʻqotishining ochiq ishsizlik sifatida osonroq qayd etilishiga olib kelishi mumkin. Norasmiy bandlik, qishloq xoʻjaligi va oʻzini oʻzi band qilish keng tarqalgan iqtisodiyotlarda esa xodimlar ishsiz sifatida qayd etilish oʻrniga boshqa past unumdor yoki tirikchilik faoliyatlariga oʻtishi mumkin.

Ishchi kuchida ishtirok etish ham muhim marjdir. Ishini yoʻqotgan ayrim shaxslar ish qidirishni toʻxtatib, ishchi kuchidan chiqib ketishi mumkin, uy xoʻjaligi daromadi pasayishini qoplashni istagan boshqalar esa ishchi kuchiga kirishi mumkin. Ishsizlik darajasi bu harakatlarning barchasini yakka oʻzi koʻrsatmaydi. Shuning uchun mamlakat koeffitsiyenti oʻlchanayotgan ishsizlik tegishli iqtisodiyotda mehnat bozori moslashuvining qanchalik katta qismini qamrab olayotganini ham aks ettiradi.

Tadqiqotning siyosiy talqini

Manbaning siyosiy xabari “barcha mamlakatlar uchun bitta Okun koeffitsiyentidan foydalaning” emas; aksincha. Oʻrtacha koeffitsiyentga asoslangan siyosat kalibrovkasi mehnat bozori tuzilmalari keskin farq qiladigan iqtisodiyotlarda chalgʻituvchi boʻlishi mumkin.

Past daromadli iqtisodiyotlarda norasmiy va oʻzini oʻzi band qilgan qatlam ishlab chiqarish shokining muhim qismini ochiq ishsizlikdan tashqarida yutgani sababli, faqat rasmiy ishsizlik orqali ishlaydigan talabni boshqarish vositalarining qamrovi cheklangan boʻlishi mumkin. Manba mualliflari shu nuqtai nazardan rasmiylashuv va ishsizlik sugʻurtasi qamrovini kengaytirishni muhim dastlabki shart sifatida muhokama qiladilar.

Oʻrta daromadli iqtisodiyotlarda rasmiy yadro bilan bir qatorda vaqtinchalik va norasmiy ishlovchilarning katta qatlami mavjud boʻlishi mumkin. Shu sababli muammo faqat siyosat vositasining mavjudligida emas, balki yordam qaysi xodimlargacha yetib borishidadir. Faqat rasmiy yadroni himoya qiladigan choralar moslashuv yukini yanada zaif xodimlar zimmasiga yuklashi mumkin.

Yuqori daromadli iqtisodiyotlarda esa oʻlchanadigan ishsizlik reaksiyasi keskinroq boʻlgani sababli, qisqarish davrlarida mehnat munosabatlarini saqlab qolishga qaratilgan qisqa muddatli ish yoki xodimlarni ishda ushlab qolish dasturlari yanada bevosita siyosat vositasi sifatida muhokama qilinadi.

Asimmetrik natija vaqt jihatidan ham muhimdir. Qisqarishda yoʻqotilgan bandlik tiklanish davrida xuddi shu tezlikda qayta tiklanmasa, kontrsiklik yordamni qisqarish chuqurlashgandan keyin emas, balki erta bosqichda qoʻllash qimmatroq boʻlishi mumkin. Fazoviy klasterlashuvning qisqarishlarda kuchayishi bir vaqtda shokni boshdan kechirayotgan qoʻshni iqtisodiyotlar ayrim holatlarda siyosat koordinatsiyasidan foyda koʻrishi mumkinligi fikrini qoʻllab-quvvatlaydi. Manba bularni aniq retseptlar emas, balki geterogen natijalardan kelib chiqadigan siyosat yoʻnalishlari sifatida ochiqchasiga cheklaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

• Okun qonuni namunadagi mamlakatlarning koʻpchiligida manfiy ishsizlik–ishlab chiqarish munosabati sifatida empirik qoʻllab-quvvatlanadi.
• 2020-yilgi COVID-19 nazorati koʻpchilik mamlakatlarda koeffitsiyent belgisini yoki ahamiyatlilik holatini oʻzgartirmaydi; biroq ayrim mamlakatlarda koeffitsiyent kattaligini sezilarli darajada oʻzgartiradi.
• Gap va birinchi farq modellari munosabat yoʻnalishi boʻyicha katta darajada mos kelsa-da, koeffitsiyent kattaligi qoʻllanilgan usulga sezgir.
• Yuqori daromadli mamlakatlarning oʻrtacha mutlaq Okun koeffitsiyenti oʻrta va past daromad guruhlarinikidan kattaroqdir.
• Ishsizlik sezgirligi oʻrtacha hisobda iqtisodiy qisqarishlarda kengayishlarga qaraganda kuchliroqdir.
• Okun koeffitsiyentlari geografik jihatdan musbat klasterlashuvni koʻrsatadi.
• Fazoviy klasterlashuv qisqarish davrlarida kengayishlarga qaraganda kuchliroqdir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Okun koeffitsiyenti barcha mamlakatlarda bir xil emas va uni universal doimiy sifatida talqin qilib boʻlmaydi.
• Har bir mamlakatda qisqarish koeffitsiyenti albatta kengayish koeffitsiyentidan kattaroq, deb aytib boʻlmaydi.
• Past daromadli mamlakatlardagi kichik koeffitsiyent mehnat bozori iqtisodiy shoklardan ta’sirlanmasligini isbotlamaydi.
• COVID dummy-si pandemiyaning har bir mamlakatdagi turlicha kattalikdagi ta’sirini toʻliq modellashtirmaydi; u faqat 2020-yilgi umumiy vaqt shokini ajratadi.
• Moran's I chegaralararo sababiy spillover ta’sirining kattaligini oʻlchamaydi.
• Tadqiqot mehnat bozori institutlari, norasmiylik yoki ishdan boʻshatish xarajatlarining Okun koeffitsiyentiga sababiy ta’sirini bevosita baholamaydi.
• Yillik ma’lumotlar qisqa muddatli yoki choraklik/oylik mehnat bozori harakatlarini batafsil qamrab ololmaydi.

Cheklovlar va kelajak tadqiqotlari

Birinchi asosiy cheklov ma’lumotlar chastotasidir. Yillik ma’lumotlar oʻrta va uzoq muddatli harakatlarni taqqoslash uchun keng global qamrov imkonini bersa-da, qisqa muddatli mehnat bozori moslashuvlarini silliqlaydi. Ma’lumotlar mavjudligi yaxshilangani sari choraklik yoki yanada yuqori chastotali global taqqoslashlar vaqt dinamikasini batafsilroq koʻrsatishi mumkin.

Ikkinchi cheklov mamlakatlar oʻrtasida ishsizlik koʻrsatkichlarining taqqoslanuvchanligidir. Rasmiy ishsizlik darajasi rasmiy va norasmiy bandlik oʻrtasidagi chegarani turli iqtisodiyotlarda bir xil chuqurlikda aks ettirmaydi. Bu muammo tadqiqotning oʻzi hujjatlashtirgan koeffitsiyent geterogenligining bir qismini tushuntirishi mumkin boʻlgan muhim oʻlchash jihatidir.

Uchinchidan, 2020-yil umumiy global vaqt shoki sifatida alohida modellashtirilgan; oldingi inqirozlar uchun mamlakatga xos uzilish sanalari va ularning keskinligi alohida baholanmagan. Toʻrtinchidan, tadqiqot norasmiylik va institutsional mehnat bozori tuzilmasiga mos naqshlarni koʻrsatsa-da, bu omillarni bevosita sababiy regressorlari sifatida baholamaydi.

Fazoviy tahlil ham tavsifiy fazoviy bogʻliqlik darajasidadir. Moran's I koeffitsiyentlarning geografik tartibini aniqlaydi, biroq qoʻshni mamlakat ta’sirining bevosita va bilvosita kattaligini ajratmaydi. Spatial lag, spatial error va Spatial Durbin modellari; tarmoqlar boʻyicha Okun baholari; ayollar va yoshlar kabi demografik guruhlarning alohida tahlili hamda yuqori chastotali ma’lumotlar tadqiqot taklif qiladigan tabiiy davom yoʻllaridir.

Manba va usul haqida izoh

Asl sarlavha: Cyclical Asymmetries and Spatial Dependence in Okun’s Law: Global Evidence from 163 Countries

Mualliflar: Ángel Maridueña-Larrea; Ángel Martín-Román.

Mas’ul muallif: Ángel Martín-Román.

Muassasalar: Facultad de Ciencias Sociales, Educación Comercial y Derecho, Universidad Estatal de Milagro; Facultad de Economía Agrícola, Universidad Agraria del Ecuador; Centro de Estudios Económicos para el Desarrollo del Ecuador; Observatorio de la Política Económica y Competitividad del Ecuador; Facultad de Ciencias Sociales, Jurídicas y de la Comunicación, Universidad de Valladolid.

Jurnal: Economies.

Nashriyotchi: MDPI.

Bibliografik qayd: 2026, 14(7), Maqola 272.

DOI: 10.3390/economies14070272.

Sanalar: Kelib tushgan 17 Mart 2026; qayta koʻrib chiqilgan 26 Iyun 2026; qabul qilingan 3 Iyul 2026; nashr etilgan 13 Iyul 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan, chop etilgan mamlakatlararo makroekonometrik tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY). Verianla matni manba maqolaning toʻliq matn tarjimasi yoki gapma-gap qayta yozuvi emas; manbada keltirilgan usul, ma’lumotlar, koeffitsiyentlar va cheklovlar mustaqil oʻquv-uslubiy tuzilishda tushuntirilgan.

Namuna: 163 mamlakat, 1992–2023 yillik ma’lumot.

Asosiy ma’lumot manbalari: Real YAIM va ishsizlik koʻrsatkichlari uchun World Bank Indicators; mamlakatlar geografik ma’lumotlari uchun geoBoundaries.

Asosiy usullar: Hodrick–Prescott filtri bilan \(\lambda=100\) dan foydalanadigan gap modeli; 2020 COVID dummy-si; birinchi farq modeli; kengayish va qisqarish komponentlariga ajratilgan asimmetrik gap modeli; OLS; White geteroskedastiklikka chidamli standart xatolari; ADF, PP va KPSS statsionarlik testlari; \(k=1,5,10\) eng yaqin qoʻshni vazn matritsalari ostida Moran's I fazoviy avtokorrelyatsiya tahlili.

Moliyalashtirish: Ispaniya Hukumati Fan va innovatsiyalar vazirligi, PID2020-112509 GB-I00 loyihasi.

Ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati: Okun qonuni baholarida ishlatilgan koʻrsatkich ma’lumotlari World Bank Indicators ma’lumotlar bazasidan; georeferens ma’lumotlari geoBoundaries orqali mavjud.

Etik bayonot: Institutional Review Board va informed consent qoidalari qoʻllanilmaydi.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi mavjud emasligini bildirganlar.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish va usul Ángel Martín-Román; dasturiy ta’minot, resurslar va ma’lumotlarni kuratsiya qilish Ángel Maridueña-Larrea; verifikatsiya, formal tahlil va tadqiqot ikki muallif; dastlabki qoralama Ángel Maridueña-Larrea; koʻrib chiqish va tahrirlash Ángel Martín-Román; vizualizatsiya ikki muallif; nazorat Ángel Martín-Román; loyiha boshqaruvi ikki muallif; moliyalashtirishni jalb qilish Ángel Martín-Román tomonidan amalga oshirilgan.

Uslubiy chegara: Ushbu tadqiqot mamlakatlar oʻrtasidagi kuzatuvga asoslangan makroiqtisodiy munosabatlarni baholaydi. Okun koeffitsiyentidagi farqlar norasmiylik yoki muayyan mehnat bozori institutlarining sababiy ta’sirini bevosita baholash emas. Moran's I ham sababiy chegaralararo spillover koeffitsiyenti emas.

Rasm izohi: Manbaning 9–10-sahifalarida daromad guruhlari va ishsizlikning dunyo xaritalari; 11–14-sahifalarda COVID nazorati, usullar taqqoslanishi, daromad guruhlari va siklik asimmetriya grafiklari; 16-sahifada toʻqqiz panelli Moran's I fazoviy sochilish tuzilmasi keltirilgan. Maqola ichida qayta chizishda manbadagi sonli qiymatlardan foydalanish, faqat rastr grafikdan soxta aniqlik bilan mamlakat nuqtalarini ajratib olmaslik kerak.